اسماء بن خارجه فزاری در تاریخ اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

}}

[[ابن عبد البر]] و [[ابن اثیر]] نام او را در شمار [[صحابه]] نیاورده‌اند، ولی [[ذهبی]]<ref>سیر اعلام، ج۳، ص۵۳۷.</ref> مدت بسیار کمی را برای [[صحابی]] بودن اسماء قائل شده است {{عربی"له صحبة يسيره"}}. با این حال وی در تجرید اسماء الصحابه نام او را اضافه نکرده است.  

[[ابن حجر]]<ref>الاصابه، ج۱، ص۳۳۹.</ref> از این مطلب که [[اسماء]] در هشتاد سالگی در سال شصت (قطعاً [[اشتباه]] است) یا ۶۵ درگذشته است، [[سال]] [[تولد]] او را [[پیش از بعثت]] بیان می‌کند؛ هرچند از برخی [[اخبار]] برمی‌آید که وی تا سال ۶۵ و ۶۶ زنده بوده است. اما آنچه ابن حجر بیان کرده، دقیق درباره [[اسماء بن حارثه]] [[ابوهند اسلمی]] گفته شده است. و منابع، گاه اخبار این دو را با هم خلط کرده‌اند و بعید نیست ابن حجر نیز دچار این اشتباه شده باشد؛ چنان که برخی، [[اسماء بن خارجه]] را با [[اسماء بن حکم فزاری]] خلط کرده و [[بخاری]] پس از اشاره به این مطلب، آنان را از یکدیگر تمایز داده است<ref>ابن حجر، تهذیب، ج۱، ص۲۳۵.</ref>. از جمله موارد این توهم این است که مشهور تراجم‌نگاران، اسماء را از [[اشراف کوفه]] و [[رئیس]] و بزرگ تیره بنوفزاره دانسته‌اند. اما [[ابن حبان]]<ref>مشاهیر، ص۱۲۳.</ref> او را از اشراف و [[سادات]] مدینه نام برده است.

[[دینوری]]<ref>دینوری، ص۳۰۳-۳۰۴.</ref> از او به {{عربی|"شيخ اهل الكوفة وسيدهم"}} نام برده است. او خود نیز خطاب به [[عبدالله بن مسعود]] می‌‌گفت: من فرزند اشیاخ الکرام هستم<ref> بخاری، ج۲، ص۵۵.</ref>. وی به [[بخشش]] شهره بود، به طوری که برای دیه سگی که ضامن شده و یکی از [[غلامان]] او آن را کشته بود، چهل یا چهار هزار [[درهم]] به صاحبش داد<ref>ابن حبیب، ص۱۵۴.</ref>، وی مردی شارب‌الخمر بود و یک بار در حال مستی، [[مادر]] خود را زد و چون به حالت عادی بازگشت و رفتارش را به وی گفتند، در شعری خود را ملامت کرد<ref>ابن عساکر، ج۹، ص۵۹.</ref>.

اسماء مورد [[احترام]] [[بنی امیه]]، به ویژه [[عبدالملک بن مروان]]، [[بشر بن مروان]] و [[حجاج بن یوسف]] بود<ref>خطیب بغدادی، ج۱۲، ص۲۱۰؛ ابن عساکر، ج۹، ص۵۳ و ۵۹؛ ابن حجر، الاصابه، ج۱، ص۳۳۹.</ref> و نزد عبدالملک به [[شام]] می‌رفت<ref>ابن عساکر، ج۹، ص۵۳.</ref>. از نظر [[خانوادگی]] نیز با آنان نسبت داشت. [[هند]] دختر اسماء، [[همسر]] [[عبیدالله بن زیاد]]<ref>بلاذری، ج۵، ص۴۰۸؛ دینوری، ص۲۹۵؛ ابن عساکر، ج۷۰، ص۱۶۵.</ref> و [[بشر بن مروان]] و [[حجاج بن یوسف]] بود<ref>دینوری، ص۲۹۵؛ ابن حبیب، ص۴۴۳؛ ابن عساکر، ج۳۷، ص۴۴۴.</ref>. او بر [[ضد]] [[حجر بن عدی]] [[شهادت]] داد<ref>طبری، ج۴، ص۲۰۱.</ref> و [[ابن زیاد]] او و پسرش [[حسان]] را به همراه [[محمد بن اشعث کندی]] برای [[دستگیری]] [[هانی بن عروه]] فرستاد که به کشته شدن هانی بن عروه انجامید<ref>طبری، ج۴، ص۲۷۴-۲۶۹؛ مفید، ج۲، ص۴۷.</ref>. هرچند اسماء به [[بدرفتاری]] ابن زیاد با هانی [[اعتراض]] کرد، اما [[فرزدق]] یا [[عبدالله بن زبیر اسدی]]<ref>مفید، ج۲، ص۶۵-۶۶.</ref> در شعری ضمن ملامت او، وی را [[مسئول]] کشته شدن هانی بن عروه دانسته‌اند.

مختار در پی [[انتقام]] از [[قاتلان شهدای کربلا]]، در [[سخنرانی]] سجع‌گونه خود قسم یاد کرد که [[جسد]] أسماء بن خارجه را خواهد سوزاند<ref>ابن حجر، ج۱، ص۳۳۹؛ مجلسی، ج۴۵، ص۳۷۷.</ref>، اما بنا بر گزارش‌های صحیح، وی در آن [[زمان]] زنده بود و پس از شنیدن سخنان مختار، از [[کوفه]] به ذروه که نام آبی از [[بنی اسد]] است<ref>یاقوت حموی، ج۳، ص۵ گوید نام صحرایی است.</ref> فرار کرد و مختار [[خانه]] او را ویران نمود. وی در آن ناحیه بود تا مختار کشته شد ([[سال ۶۷]]) و به کوفه بازگشت<ref>دینوری، ص۳۰۳-۳۰۴.</ref>. اما همو<ref>همو، ص۲۹۶.</ref> نقل می‌کند که پس از کشته شدن [[ابن زیاد]]، [[ابراهیم بن مالک اشتر]]، [[هند]] دختر [[اسماء]] را نزد پدرش در [[بصره]] فرستاد. در سال ۷۲ که [[بشر بن مروان]] از سوی [[عبدالملک بن مروان]] [[حاکم کوفه]] شد و [[ازارقه]] به کوفه [[حمله]] بردند، [[بشر]] با اسماء و دیگر [[اشراف کوفه]] [[مشورت]] کرد<ref>ابن قتیبه، ج۲، ص۱۰۹.</ref>.

[[زمان مرگ]] اسماء را در سال ۶۵ یا ۶۶ و در هشتاد یا نود سالگی گفته‌اند<ref>خلیفه بن خیاط، ص۲۰۲؛ ابن عساکر، ج۹، ص۶۲؛ ابن حجر، الاصابه، ج۱، ص۳۳۹.</ref>. أاما از آنچه گذشت دانسته شد که وی تا زمان حجاج زنده بوده است و احتمال دارد این موضوع با [[اسماء بن حارثه]] [[اشتباه]] شده باشد. حتی [[شیخ طوسی]]<ref>طوسی، ص۱۲۹.</ref> اشعاری را که اسماء هنگام [[بیعت]] با [[عمر بن عبدالعزیز]] خوانده، آورده است، اما این مطلب اشتباه است و اشعار از [[عتبة بن شماس]] است<ref>زبیدی، ج۷، ص۴۳.</ref>.

== منابع ==