بسمله در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط

| موضوع مرتبط = بسمله

| پرسش مرتبط  =  

}}

همزه "اسم" همزه وصل است که در [[کلام]] نوشته می‌شود؛ ولی خوانده نمی‌شود<ref>التبیان، ج ۱، ص ۲۵.</ref>، ولی در بسمله بر اثر کثرت استعمال در نوشتار نیز حذف شده است<ref> الکشاف، ج ۱، ص ۲۴.</ref>. بعضی از [[روایات]] و تأویلات [[عرفانی]] برای [[بسمله]] [[اسرار]] و معانی پنهانی بازگو کرده است؛ از آن جمله [[علی بن ابراهیم قمی]] [[روایت]] کرده است: باء "[[بهاء اللّه]]" و سین "[[سناء]] [[اللّه]]" و میم "[[ملک]] اللّه" است<ref>تفسیر قمی، ج ۱، ص ۵۶.</ref>. [[میبدی]] و [[فخر رازی]] آورده‌اند که ۱۹ حرف [[آیه بسمله]] اگر با [[اخلاص]] قرائت شود وسیله‌ای برای خلاصی و [[رهایی]] از زبانیه ([[فرشتگان]] [[عذاب]]) نوزده‌گانه [[جهنّم]] است<ref>کشف الاسرار، ج ۱، ص ۹؛ التفسیر الکبیر، ج ۱، ص ۱۷۳.</ref>. ملا [[فتح‌الله کاشانی]] آمدن "اسم" بر سر کلمه "الله" را اشاره به این مطلب می‌داند که [[تبرک]] و [[استعانت]] به "اسم" [[خدای سبحان]] حاصل است تا چه رسد به "ذات"<ref> منهج الصادقین، ج ۱، ص ۹۵.</ref>. عرفاً برای هر حرفی از حروف بسمله و تقدیم و تأخیر آنها، حرکات و حتی نقطه‌های آن تأویلاتی بیان کرده‌اند<ref>الفتوحات المکیه، ج ۲، ص ۱۳۴ ـ ۱۳۵، ۱۳۷، ۱۳۹ ـ ۱۴۰؛ کشف‌الاسرار، ج ۷، ص ۲۸۴؛ لطائف الاشارات، ج ۱، ص ۱۵.</ref>.

اما برخی ذکر {{متن قرآن|الرَّحِيمِ}} را بعد از {{متن قرآن|الرَّحْمَنِ}} به سبب ویژگی وزن فعیل می‌دانند که بر غریزی و ذاتی بودن صفت دلالت دارد؛ بدین معنا که در {{متن قرآن|بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}}<ref>«به نام خداوند بخشنده بخشاینده» سوره فاتحه، آیه ۱.</ref> واژه {{متن قرآن|الرَّحْمَنِ}} تنها بر ثبوت رحمت برای خداوند دلالت دارد؛ اما واژه {{متن قرآن|الرَّحِيمِ}} می‌رساند که این رحمت لازمه ذات خداست<ref>البیان، ص ۴۳۰.</ref>. برخی بر این باورند که واژه‌های {{متن قرآن|اللَّهِ}}، {{متن قرآن|الرَّحْمَنِ}} و {{متن قرآن|الرَّحِيمِ}} دارای مرادف‌های مناسبی در [[زبان فارسی]] نیست<ref> آشنایی با قرآن، ج ۱، ص ۸۲ ـ ۸۳.</ref>، زیرا معمولاً واژه {{متن قرآن|اللَّهِ}} به "[[خدا]]"<ref> لغت نامه، ج ۲، ص ۲۷۸۱؛ فرهنگ فارسی، ج ۱، ص ۳۴۲.</ref> یا "خداوند"<ref>آشنایی با قرآن، ج ۱، ص ۸۲.</ref> و {{متن قرآن|الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}} نیز به "[[بخشنده]] [[مهربان]]" ترجمه می‌شود<ref>لغت نامه، ج ۷، ص ۱۰۵۱۹؛ فرهنگ فارسی، ج ۲، ص ۱۶۴۲.</ref>، حال آنکه واژه "خدا" مخفف "خودآی"<ref>لغت نامه، ج ۶، ص ۸۳۹۲.</ref>، "خداوند" به معنای "صاحب"<ref>فرهنگ فارسی، ج ۱، ص ۱۴۰۱.</ref>، "بخشنده" ترجمه "جواد"<ref>فرهنگ فارسی، ج ۱، ص ۱۲۴۸؛ آشنایی با قرآن، ج ۱، ص ۸۲.</ref> و "مهربان" معادل "[[رئوف]]" است، ازاین‌رو برخی مترجمان [[آیه]] {{متن قرآن|بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}}<ref>«به نام خداوند بخشنده بخشاینده» سوره فاتحه، آیه ۱.</ref> را به نام «"للّهِ رحمانِ رحیم" ترجمه کرده‌اند<ref>آشنایی با قرآن، ج ۱، ص ۸۳.</ref><ref>[[غلام رضا قدمی|قدمی، غلام رضا]]، [[بسمله (مقاله)|مقاله «بسمله»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۵.</ref>

برای [[احمد]] در این مسئله دو قول نقل شده است:

# نخستین [[آیه]] هر سوره و ترک آن در [[قرآن]] برابر با ترک ۱۱۳ آیه است<ref>تفسیر ابن‌کثیر، ج ۱، ص ۱۶. </ref>.

به نظر [[شافعی]] بسمله نخستین آیه سوره حمد است؛ امّا برای سایر سوره‌ها دو قول از او نقل شده است:

قائلان به جزئیت بسمله بر مدعای خود دلایلی اقامه کرده‌اند:

# دلیل دیگری که بر جزئیت بسمله دلالت دارد [[سیره مسلمانان]] است، زیرا سیره مسلمانان از ابتدا بر این پایه [[استوار]] شده که در آغاز همه [[سوره‌های قرآن]] جز [[برائت]] [[بسمله]] را قرائت کنند و به [[تواتر]] [[ثابت]] شده است که [[پیامبر]] نیز قرائت می‌فرموده‌اند و اگر بسمله جزو [[قرآن]] نبود بر پیامبر {{صل}} لازم بود که بر این امر تصریح فرمایند تا سبب [[گمراهی]] [[مسلمانان]] نگردد<ref> البیان، ص ۴۴۵.</ref>.

# دلیل دیگر اینکه مصاحف [[صحابه]] و [[تابعین]] مشتمل بر بسمله بوده است و اگر بسمله جزء قرآن نبود آنها آن را در ابتدای [[سوره‌ها]] ثبت نمی‌کردند، زیرا اهتمام تام صحابه بر پاسداشت قرآن مانع از آن بود که چیزی غیر از قرآن در مصاحف ثبت گردد، چنان که از [[کتابت]] بسمله در ابتدای [[سوره]] برائت [[پرهیز]] می‌کردند<ref>البیان، ص ۴۴۵.</ref>. قائلان به عدم جزئیت نیز افزون بر [[تمسک]] به روایاتی در این باب، تواتر را تنها طریق [[اثبات]] قرآن دانسته و بیان کرده‌اند که این [[اختلافات]] در جزئیت و عدم جزئیت بسمله خود [[گواهی]] است بر اینکه بسمله جزء قرآن نیست<ref>تفسیر قرطبی، ج ۱، ص ۶۶ ـ ۶۷؛ البیان، ص ۴۴۶.</ref>. البته قائلین به جزئیت، عدم تواتر را درباره جزئیت بسمله نپذیرفته و معتقدند که [[روایات]] متواتری جزئیت را ثابت می‌کند<ref>البیان، ص ۴۴۷.</ref>. در بحث تعلق بسمله به سوره در بعضی از کتب [[تفسیری]] و [[علوم قرآنی]] بحثی مستقل درباره [[سوره حمد]] مطرح شده است و ادلّه خاصی بر جزئیت بسمله برای سوره حمد بیان کرده‌اند<ref>تفسیر المنار، ج ۱، ص ۸۴؛ تفسیر سید مصطفی خمینی، ج ۱، ص ۴۴.</ref> که از آن جمله به روایاتی که در [[تفسیر آیه]] {{متن قرآن|وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ}}<ref>«و بی‌گمان به تو سوره فاتحه و قرآن سترگ را داده‌ایم» سوره حجر، آیه ۸۷.</ref> آمده تمسک شده است<ref>تفسیر سید مصطفی خمینی، ج ۱، ص ۴۶.</ref>. [[شیخ طوسی]] از ابن‌مسلم نقل می‌کند که [[امام صادق]] {{ع}} در پاسخ این [[پرسش]] که آیا {{متن قرآن|بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}}<ref>«به نام خداوند بخشنده بخشاینده» سوره فاتحه، آیه ۱.</ref> جزو {{متن قرآن|سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي}} (سوره حمد) است می‌فرماید: آری، با فضیلت‌ترین [[آیه]] آن است<ref>تهذیب، ج ۲، ص ۳۱۲.</ref>. [[ابوعمرو دانی]] می‌نویسد: همه [[صحابه]] و [[تابعان]] و فقهای بعد از آنان که به خواندن [[حمد]] در [[نماز واجب]] نظر داده‌اند و نیز [[پیشوایان]] شهرهای [[مکه]] و دیگر [[شهرها]] [[بسمله]] را جزئی از [[سوره حمد]] دانسته‌اند<ref>البیان فی عد آی القرآن، ص ۵۴.</ref>. افزون بر این در میان قراء و [[مفسران]] نظرهای دیگری نیز مطرح شده است که مجموع آراء در مسئله تعلق یا عدم تعلق بسمله به [[سوره]] در یک جمع‌بندی به ۱۰ قول می‌رسد که عبارت است از: