سوره توحید در علوم قرآنی: تفاوت میان نسخه‌ها

== مقدمه ==

به‌دلیل برخی روایاتِ [[اسباب نزول]]، احتمال نزول آن در [[مدینه]] نیز داده شده،<ref> المیزان، ج‌۲۰، ص‌۳۸۷.</ref> یا حتی از [[سوره‌های مدنی]] شمرده شده است. <ref>الاتقان، ج‌۱، ص‌۲۷.</ref> بنا بر روایتی از [[ابن‌مسعود]] و [[ابیّ‌ بن‌ کعب]] و [[ابن‌عباس]]، این [[سوره]] در پاسخ گروهی از [[مشرکان]] [[مکه]] نازل شد که از [[رسول‌خدا]] {{صل}} خواستند تا نَسَب پروردگارش را بیان‌ کند. <ref>مجمع‌البیان، ج۱۰، ص۸۵۹؛ تفسیرابن کثیر، ج۴، ص‌۶۰۴‌ـ‌۶۰۵؛ الدرالمنثور، ج‌۸، ص‌۶۷۰.</ref> اما طبق روایاتی دیگر، نزول این سوره در پاسخ برخی از [[دانشمندان یهود]] دانسته شده، که از [[رسول خدا]] {{صل}} چنین درخواستی داشتند. <ref>جمع‌البیان، ج‌۱۰، ص‌۸۵۹.</ref> در روایتی از [[امام صادق]] {{ع}} نیز، نظر اخیر [[تأیید]] شده است. <ref>جمع‌البیان، ج‌۱۰، ص‌۸۵۹.</ref>

در این دسته دوم از روایاتِ [[سبب نزول]]، بیان نشده که [[پرسش]] یهود از [[پیامبر]] در مدینه صورت گرفته، بلکه حتی در پاره‌ای از آنها آمده که شماری از [[عالمان]] یهود به مکه آمده، و در آنجا از رسول‌خدا {{صل}} درباره [[نسب]] [[خدا]] سؤال کرده‌اند؛<ref>جمع‌البیان، ج‌۱۰، ص‌۸۵۹.</ref> اما همین [[روایات]] سبب شده است که برخی [[مفسران]] نزول [[سوره اخلاص]] را در مدینه بدانند. <ref>الاتقان، ج‌۱، ص‌۲۶.</ref> گروهی دیگر نیز بدون استناد به دلیلی معتبر، برای جمع این دو دسته از روایات، به نزول مکرّر سوره اخلاص در مدینه نظر داده‌اند. <ref> الاتقان، ج‌۱، ص‌۲۶.</ref>

این سوره ۴ [[آیه]] دارد؛ اما [[قاریان]] مکه و [[شام]] شمار [[آیات]] آن را ۵ آیه دانسته‌اند؛ به این صورت که هریک از {{متن قرآن|لَمْ يَلِدْ}} و {{متن قرآن|لَمْ يُولَدْ}} را آیه‌ای جدا به‌شمار آورده‌اند؛<ref>مجمع‌البیان، ج‌۱۰، ص‌۸۵۴؛ بصائر ذوی التمییز، ج‌۱، ص‌۵۵۳.</ref> هم‌چنین این سوره دارای ۱۷‌ کلمه و ۴۷ حرف است و در روایات و منابع قدیمی‌تر از آن به سوره {{متن قرآن|قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ}}<ref>«بگو او خداوند یگانه است» سوره اخلاص، آیه ۱.</ref> یاد‌ شده است<ref>صحیح البخاری، ج‌۶، ص‌۱۱۵؛ سنن الدارمی، ج‌۲، ص‌۴۵۹‌ـ‌۴۶۱؛ روح المعانی، مج‌۱۶، ج‌۳۰، ص‌۴۷۶.</ref>

# نسبة‌الرب (برگرفته از روایاتی چند منقول از [[رسول‌خدا]] {{صل}}، [[ائمه معصومین]] و نیز [[صحابه]] که این سوره را [[نسب]] و صفت [[پروردگار]] معرفی کرده‌اند) بنا به روایتی از [[امام صادق]] {{ع}}، [[خداوند]] در معراجِ [[پیامبر]] خطاب کرده است: {{متن حدیث|اقْرَأْ قُلْ هُوَ اللَهُ أَحَدٌ كَمَا أُنْزِلَتْ، فَإنَّهَا نِسْبَتِي‌ وَ نَعْتِي‌ !}}<ref>الکافی، ج۱، ص۹۱؛ نورالثقلین، ج‌۵، ص۷۰۷.</ref>

# مُقَشْقَشَه (با‌ [[سوره کافرون]] مُقَشْقَشان نامیده شده‌اند؛ از آن رو که این دو سوره قاری را از [[شرک]] و [[نفاق]] دور می‌کنند)، <ref>مجمع‌البیان، ج‌۱۰، ص‌۸۵۴.</ref>

# مُحضَرَه (زیرا هنگام قرائت، [[فرشتگان]] برای استماع آن حاضر می‌شوند)،

# مُنفِّره (چون قرائت آن، [[شیطان]] را دور می‌کند)، [[نور]] (برگرفته از روایتِ {{متن حدیث|إِنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ نُوراً وَ نُورُ اَلْقُرْآنِ قُلْ هُوَ اَللَّهُ أَحَدٌ}})،

# اساس (برای آنکه بر [[توحید]]، یعنی [[اساس دین]] مشتمل است،<ref> الاتقان، ج‌۱، ص‌۱۲۲.</ref> یا برگرفته از [[حدیثی]] از رسول‌خدا {{صل}} که آسمان‌هاو زمین‌های هفت‌گانه را بر {{متن قرآن|قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ}}<ref>«بگو او خداوند یگانه است» سوره اخلاص، آیه ۱.</ref> [[استوار]] می‌داند)،

# [[برائت]] (برای آنکه [[رسول خدا]] {{صل}} شخصی را که این سوره را قرائت کرده بود، از شرک مبرا دانست)،

# مانعه (بر گرفته از روایتی از [[ابن‌عباس]] که این سوره مانع از [[عذاب قبر]] و شعله‌های [[آتش]] است)،

# [[جمال]] (در [[حدیث]] آمده: {{متن حدیث|إِنَّ اَللَّهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ اَلْجَمَالَ}}، و رسول خدا {{صل}} در [[تفسیر]] [[جمیل]]، صفات ذکر شده در این [[سوره]] را بیان کرده است)،

# معرفه (برگرفته از [[حدیث]] [[رسول خدا]] {{صل}} که درباره تلاوت‌ کننده این سوره فرمود: این [[بنده]] پروردگارش را [[شناخت]])،

# مُعوّذه (در پاره‌ای [[روایات]] این سوره با دو [[سوره فلق]] و ناس «معوذات» خوانده شده‌اند و نقل شده که [[رسول‌خدا]] {{صل}} با قرائت این سه سوره، شماری از [[اصحاب]] خود را [[تعویذ]] کرده است)،

# مُذکِّره (برای آنکه قرائت آن [[توحید]] [[خالص]] را به یاد می‌آورد)،

# شافیه،

# تجرید،

# تفرید

# و [[صمد]]. <ref>التفسیر الکبیر، ج‌۳۲، ص‌۱۷۵‌ـ‌۱۷۶؛ تفسیر بقاعی، ج‌۸، ص‌۵۷۵؛ روح المعانی، مج‌۱۶، ص‌۴۷۷.</ref> «صمد» پس از دو نام «[[اخلاص]]» و «توحید» و نیز «نسبة الرب»، مشهورترین نام سوره است که از یک سو این نام تنها در همین سوره از [[قرآن]] آمده <ref>تفسیر قرطبی، ج‌۲۰، ص‌۱۶۹.</ref> و از سوی دیگر مهم‌ترین واژه این سوره است که توجه [[مفسران]] به آن جلب شده‌است.

== محتوای سوره ==

[[سوره اخلاص]] [[خداوند]] را به یکتایی در ذات [[وصف]] کرده: {{متن قرآن|قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ}}<ref>«بگو او خداوند یگانه است» سوره اخلاص، آیه ۱.</ref> و [[خدا]] را تنها [[مرجع]] رفع همه نیازهای [[مخلوقات]] معرفی کرده است: {{متن قرآن|اللَّهُ الصَّمَدُ}}<ref>«خداوند صمد است» سوره اخلاص، آیه ۲.</ref> و هرگونه صفت نقصی، مانند ترکیب و داشتن اجزا وبه وجود آمدن از شیئی دیگر را از او [[نفی]] می‌کند: {{متن قرآن|لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ}}<ref>«نه زاده است و نه او را زاده‌اند» سوره اخلاص، آیه ۳.</ref> و او را از هرگونه [[شریک]] داشتن مُبرّا می‌داند: {{متن قرآن|وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ}}<ref>«و نه هیچ کس او را همانند است» سوره اخلاص، آیه ۴.</ref>.

مهم‌ترین [[وصف]] [[خدا]] در این [[سوره]] پس از بیان [[یگانگی]] در ذات، [[صَمَد]] بودن است که [[روایات]] متعددی از [[معصومین]] {{ع}} در [[تفسیر]] آن نقل شده و مجموع آنها [[یگانگی خدا]] در [[افعال]] ([[توحید افعالی]]) را ثابت و هرگونه [[نقص]] و [[صفات سلبی]] را از [[خداوند]] نفی می‌کند <ref>المیزان، ج‌۲۰، ص‌۳۸۸‌ـ‌۳۹۱.</ref>.<ref>[[سید محمود دشتی|دشتی، سید محمود]]، [[سوره توحید - دشتی (مقاله)| مقاله «سوره توحید»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۹.</ref>

== [[احکام فقهی]] [[سوره]] ==

[[روایت]] شده کسی که در هیچ یک از نمازهای واجب روزانه‌اش سوره {{متن قرآن|قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ}}<ref>«بگو او خداوند یگانه است» سوره اخلاص، آیه ۱.</ref> را نخواند، به او خطاب می‌شود: تو از نماز‌گزاران نبودی؛<ref>البرهان، ج‌۵، ص‌۷۹۳؛ الکافی، ج‌۲، ص‌۶۲۲.</ref> یعنی نماز تو کامل نبوده است. نیز به قرائت این سوره بعد از [[نماز جمعه]] <ref> الاحادیث والآثار، ص‌۴۲۴.</ref> و در نماز [[طواف]] و [[نماز وتر]] و [[تعقیب نماز]] واجب <ref>سنن نسائی، ج‌۳، ص‌۶۸؛ فضائل سورة الاخلاص، ص‌۱۵۳؛ الاحادیث و الاثار، ص‌۲۸۴ و ۳۹۱.</ref> سفارش شده است. برخلاف دیگر [[سوره‌های قرآن]] که [[نمازگزار]] می‌تواند پیش از رسیدن به نصف، از آن [[عدول]] کرده به قرائت سوره دیگر بپردازد، در مورد سوره اخلاص و سوره کافرون این اجازه استثنا شده و نمازگزار باید که با شروع به قرائت این دو سوره، آن را به پایان برساند. <ref>الکافی، ج‌۳، ص‌۳۱۷.</ref>

سوره اخلاص بر اثر [[معارف]] بلند [[توحیدی]] آن، در میان سایر سوره‌های قرآن جایگاهی ممتاز دارد. روایتی منقول از [[امام سجاد]] {{ع}} بیان‌گر عمق معارف این سوره است؛ کسی از آن [[حضرت]] درباره [[توحید]] پرسید و آن حضرت در پاسخ گفت: خداوند می‌دانست در [[آخرالزمان]] گروه‌هایی ژرف اندیش خواهند آمد؛ ازاین‌رو [[سوره]] {{متن قرآن|قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ}}<ref>«بگو او خداوند یگانه است» سوره اخلاص، آیه ۱.</ref> و ۵ [[آیه]] آغازین [[سوره حدید]] را نازل کرد.

در روایتی از [[امام‌ رضا]] {{ع}} آمده است که هر کس این سوره را قرائت کند، [[توحید]] را شناخته است. در این [[روایت]] سفارش شده که پس از اتمام قرائت سوره، [[قاری]] سه بار بگوید: {{عربی|"كَذَلِكَ اَللَّهُ رَبِّي"}}<ref>نور الثقلین، ج‌۵، ص‌۷۰۰.</ref>.<ref>[[سید محمود دشتی|دشتی، سید محمود]]، [[سوره توحید - دشتی (مقاله)| مقاله «سوره توحید»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۹.</ref>

== [[فضایل]] و آثار ==

مهم‌ترین و مشهورترین فضیلت [[سوره اخلاص]] [[برابری]] [[ثواب]] قرائت آن با ثواب قرائت ثلث [[قرآن]] است؛ روایاتی [[پیامبر]] {{صل}}،<ref>تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۴، ص‌۶۰۶‌ـ‌۶۰۷؛ الدرالمنثور، ج‌۸، ص‌۶۷۸‌ـ‌۶۸۰.</ref> [[پیشوایان معصوم]] {{ع}} <ref>نورالثقلین، ج‌۵، ص‌۷۰۲؛ خواص القرآن، ص‌۲۰۴‌ـ‌۲۰۵.</ref> و نیز [[صحابه]] بر این فضیلت دلالت دارد. تنها در یک روایت از [[رسول خدا]] {{صل}}، به نقل اَنَس، ثواب آن برابر ربع قرآن دانسته شده است. <ref>نورالثقلین، ج‌۵، ص‌۶۹۹.</ref> نیز به قرائت آن همراه با دو [[سوره فلق]] و [[سوره ناس]] در هر شب پیش از خوابیدن توصیه و صد بار قرائت آن، [[کفاره گناهان]] شمرده شده است همچنین گفته شده: قرائت آن پس از نمازهای [[واجب]]، [[خیر]] [[دنیا]] و [[آخرت]] و [[مغفرت الهی]] را برای قاری و [[پدر]] و مادرش جلب می‌کند. <ref>مجمع‌البیان، ج۱۰، ص۸۵۵؛ تفسیرابن‌کثیر، ج۴، ص۶۰۵ و ۶۰۹.</ref>

در روایات، خواندن آن را سبب [[ایمنی]] از [[شر]] [[حاکم ستمگر]] و [[مردم]] نیز بر شمرده‌اند. مفضل‌بن‌عمر از [[امام صادق]] {{ع}} نقل کرده است: با‌ قرائت {{متن قرآن|بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}}<ref>«به نام خداوند بخشنده بخشاینده» سوره فاتحه، آیه ۱.</ref> و {{متن قرآن|قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ}}<ref>«بگو او خداوند یگانه است» سوره اخلاص، آیه ۱.</ref> میان خود و مردم، حایل ایجاد کن و آن را در طرف راست، چپ، پیش‌رو، پشت سر، بالا و پایین خودت بخوان. <ref>نورالثقلین، ج‌۵، ص‌۷۰۳.</ref> نیز رسول خدا {{صل}} به یکی از اصحابش توصیه کرده است که برای [[رفع فقر]] و [[تنگدستی]]، این سوره را پس از ورود به [[خانه]]، قرائت کند <ref>نورالثقلین، ج‌۵، ص‌۷۰۵؛ تفسیرابن کثیر، ج‌۴، ص‌۶۰۸.</ref> و نقل شده که [[رسول خدا]] {{صل}} در وقتی که او را عقربی گزیده بود با قرائت این [[سوره]] و معوّذتین، خود را [[تعویذ]] کرده است. <ref>نورالثقلین، ج‌۵، ص‌۷۰۴.</ref>

در [[حدیثی]] آمده است که هرگاه رسول خدا {{صل}} [[بیمار]] می‌شد، [[سوره]] {{متن قرآن|قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ}}<ref>«بگو او خداوند یگانه است» سوره اخلاص، آیه ۱.</ref> را بر خود می‌خواند. <ref>الاحادیث والآثار، ص‌۴۱۹.</ref> سفارش‌های رسول خدا {{صل}} و [[ائمه اطهار]] {{ع}} به قرائت این سوره (با توجه به مضمون آن) می‌تواند تلاشی برای [[هدایت مردم]] به‌سوی [[اعتقاد صحیح]] به [[خدای تعالی]] به‌شمار آید؛ به‌ویژه برای مردمی که به [[بت‌پرستی]] خو گرفته بودند؛ ازاین‌رو هرگاه یکی از [[صحابه]] به قرائت این سوره مداومت‌ می‌کرد به شدت مورد [[تشویق]] و [[محبت]] [[رسول‌خدا]] {{صل}} قرار می‌گرفت<ref>نورالثقلین، ج‌۵، ص‌۷۰۱؛ تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۴، ص‌۶۰۵.</ref>.<ref>[[سید محمود دشتی|دشتی، سید محمود]]، [[سوره توحید - دشتی (مقاله)| مقاله «سوره توحید»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۹.</ref>

== سوره توحید در دانشنامه معاصر قرآن کریم ==

در باب [[شأن نزول]] آن گفته‌اند که [[کافران]] [[نسب]] و [[صفات خداوند]] را از [[پیامبر اکرم]] {{صل}} سؤال کردند و در جواب آنها این سوره نازل شد.

از باب اهمیت این سوره، [[احادیث]] زیادی به‌ویژه در باب معنی [[احد]] و صمد از [[نبی اکرم]] {{صل}} و [[ائمه]] {{عم}} وارد شده است. همچنین [[متکلمین]]، [[فلاسفه]] و عرفا، بسیار درباره آن نوشته‌اند. عرفا بر کلمه {{متن قرآن|هُوَ}}، متکلمین بر کلمه {{متن قرآن|اللَّهُ }}، فلاسفه بر کلمات {{متن قرآن|أَحَدٌ }} و {{متن قرآن|الصَّمَدُ }} در این [[سوره]] تأکید بسیار کرده‌اند.

[[آیه]] {{متن قرآن|قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ}}<ref>«بگو او خداوند یگانه است» سوره اخلاص، آیه ۱.</ref> با آیه {{متن قرآن|وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ}}<ref>«و نه هیچ کس او را همانند است» سوره اخلاص، آیه ۴.</ref> و آیه {{متن قرآن|اللَّهُ الصَّمَدُ}}<ref>«خداوند صمد است» سوره اخلاص، آیه ۲.</ref> در پارالل است. و آیه {{متن قرآن|اللَّهُ الصَّمَدُ}}<ref>«خداوند صمد است» سوره اخلاص، آیه ۲.</ref> با آیه {{متن قرآن|قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ}}<ref>«بگو او خداوند یگانه است» سوره اخلاص، آیه ۱.</ref> و آیه {{متن قرآن|لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ}}<ref>«نه زاده است و نه او را زاده‌اند» سوره اخلاص، آیه ۳.</ref> با آیه {{متن قرآن|وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ}}<ref>«و نه هیچ کس او را همانند است» سوره اخلاص، آیه ۴.</ref> در پارالل می‌باشند.