قیام زید در تاریخ اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط

| موضوع مرتبط = قیام زید

| مداخل مرتبط = [[قیام زید در تاریخ اسلامی]]

| پرسش مرتبط  =  

== زید بن علی ==

{{اصلی|زید بن علی}}

== اهمیت قیام زید ==

== علل قیام زید ==

=== [[امر به معروف و نهی از منکر]] ===

=== [[خون‌خواهی]] امام حسین {{ع}} ===

=== [[سکوت]] [[خلیفه]] برابر [[سب]] [[پیامبر]] {{صل}} ===

=== [[دعوت]] به رضای از [[آل‌محمد]] ===

[[هدف]] [[زید]] دعوت به خود نبود، بلکه به رضای از آل‌محمد {{عم}} دعوت می‌کرد و این مسئله در [[روایات]] متعددی ذکر شده است. از جمله در [[روایت]] [[عیص بن قاسم]] که در حد خبر صحیح است، بیان شده که اگر زید موفق می‌شد به [[عهد]] خود [[وفا]] می‌کرد و هدفش درهم‌شکستن [[قدرت]] [[سلطان]] بود<ref>{{متن حدیث|وَ لَا تَقُولُوا خَرَجَ زَيْدٌ فَإِنَّ زَيْداً كَانَ عَالِماً وَ كَانَ صَدُوقاً وَ لَمْ يَدْعُكُمْ إِلَى نَفْسِهِ إِنَّمَا دَعَاكُمْ إِلَى الرِّضَا مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ {{عم}} وَ لَوْ ظَهَرَ لَوَفَى بِمَا دَعَاكُمْ إِلَيْهِ إِنَّمَا خَرَجَ إِلَى سُلْطَانٍ مُجْتَمِعٍ لِيَنْقُضَهُ}}؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۸، ص۲۶۴.</ref>.

=== [[مبارزه با ستم]] و احیای ارزش‌های [[اسلامی]] ===

== بیعت مردم کوفه با زید ==

=== زمان قیام ===

== علل [[شکست]] قیام زید ==

درباره علل شکست قیام زید در گذشته به‌تناسب نکاتی بیان شد و فراز و نشیب‌های همکاران وی تشریح گردید. با توجه به آنچه گذشت، در یک جمع‌بندی دراین‌باره می‌توان چند نکته مهم را بیان کرد:

# برخی از [[یاران]] زید مانند کثیرالنواء هنگام [[نبرد]] از زید جدا شدند و همو [[رهبری]] گروهی از [[زیدیه]] را بر عهده گرفت که قائل به [[امامت مفضول]] بودند. کثیرالنواء جزء کسانی بود که در جلسات زید حضور داشت و با وی همراه بود<ref>فرات بن ابراهیم کوفی، تفسیر فرات الکوفی، ص۱۴۴.</ref>. او با زید برای [[جنگ]] [[بیعت]] کرد، ولی بعد درخواست فسخ بیعت کرد و زید هم پذیرفت و بعد در اشعاری به وی گفت: برای جنگ مردانی هستند که برای آن [[آفریده]] شده‌اند و برای [[تجارت]] و [[حکومت]] هم اقوامی هستند. [[بهترین]] [[خلق]] کسی است که هم تجارتش با [[تقوای الهی]] همراه باشد و هم ضربه‌زدنی داشته باشد (در اصل جنگاور باشد) که [[همت]] او را نشان دهد. درنهایت کثیرالنواء در جنگ شرکت نکرد<ref>{{متن حدیث|جَاءَ كَثِيرٌ النَّوَّاءُ فَبَايَعَ زَيْدَ بْنَ عَلِيٍّ ثُمَّ رَجَعَ فَاسْتَقَالَ فَأَقَالَهُ ثُمَّ قَالَ: لِلْحَرْبِ أَقْوَامٌ لَهَا خُلِقُوا *** وَ لِلتِّجَارَةِ وَ السُّلْطَانِ أَقْوَامٌ /// خَيْرُ الْبَرِيَّةِ مَنْ أَمْسَى تِجَارَتُهُ *** تَقْوَى الْإِلَهِ وَ ضَرْبٌ يَجْتَلِي الْهَامَ}}؛ شیخ مفید، الإختصاص، ص۱۲۷.</ref>. او جمع زیادی را [[گمراه]] کرد و خود نیز در [[حیرت]] به سر برد و با همین [[سرگردانی]] از [[دنیا]] رفت<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۰۱. شیخ طوسی، إختیار معرفة الرجال، ص۲۴۱.</ref>.

== پیامدهای [[اجتماعی]] ـ سیاسی [[قیام زید]] در میان شیعیان ==

=== وضعیت اجتماعی بعد از قیام زید ===

سعید سمان گوید: نزد [[امام صادق]] {{ع}} بودم که دو مرد زیدی‌مذهب بر آن حضرت وارد شدند و گفتند: آیا در میان شما [[امام]] و [[رهبری]] که اطاعتش [[واجب]] باشد هست؟ (و مقصودشان [[اثبات امامت]] [[زید بن علی بن الحسین]] {{ع}} بود) حضرت فرمود: نه (امامی که مقصود شماست در میان ما نیست). آن دو نفر گفتند: [[مردمان]] [[موثق]] به ما خبر دادند که شما به آن [[فتوا]] داده‌ای و اعتراف کرده‌ای و [[عقیده]] داری و آن خبردهندگان فلان و فلان هستند که نام می‌بریم و ایشان دارای [[تقوا]] و [[کوشش]] در عبادت‌اند و [[دروغ]] نمی‌گویند. امام صادق {{ع}} غضبناک شد و فرمود: من به آنها چنین [[دستوری]] نداده‌ام. چون آن دو نفر آثار [[غضب]] را بر چهره امام دیدند، بیرون رفتند.

=== گسترش فرقه‌های زیدی ===

[[قیام زید]] باعث شد تفکر جدیدی رخ نماید. زیدیه [[امر به معروف و نهی از منکر]] را جزء [[اصول دین]] دانستند؛ البته [[معتزله]] نیز این [[اندیشه]] را داشتند و برای [[مبارزه با حکومت]] [[بنی‌امیه]] آماده شدند. چون نقل شده بود که [[زید]] دو [[خلیفه اول]] را قبول دارد، جمع بیشتری به [[تفکر]] [[زیدیه]] علاقه‌مند شدند؛ به‌ویژه کسانی که از تفکر [[شیعه]] و [[اهل‌بیت]] دور بودند. این تفکر در [[سپاه]] [[زید]] دیده می‌شود. [[معاویة بن عمار]] [[فرمانده]] سمت چپ سپاه زید بود. او در آغاز [[سخنرانی]] خود بر [[ابوبکر]] و [[عمر]] [[رحمت]] فرستاد و از [[عثمان]] [[انتقاد]] کرد<ref>احمد بن یحیی بلاذری، أنساب الأشراف، ج۳، ص۲۴۶؛ همو، جمل من أنساب الأشراف، ج۳، ص۴۳۹.</ref>. این گزارش [[همسویی]] [[سپاهیان]] زید با تفکر کثیرالنواء و [[مخالفت]] نداشتن وی با دو [[خلیفه اول]] را نشان می‌دهد و نیز این را که زید حساسیتی به [[عقیده]] همراهانش درباره دو خلیفه اول نداشته است. به‌اختصار به چهار گروه زیدیه اشاره می‌کنیم:

# '''[[سلیمانیه]]''': [[اشعری]] دومین گروه از زیدیه را سلیمانیه می‌داند<ref>علی بن اسماعیل اشعری، مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، ص۶۸.</ref>. آنان [[پیروان]] [[سلیمان بن جریر]] بودند<ref>او بداء و تقیه را از ساخته‌های شیعه دانست و باعث شد جمع زیادی از پیروان امام باقر {{ع}} امامت امام صادق {{ع}} را نپذیرند (حسن بن موسی نوبختی، فرق الشیعه، ص۶۴).</ref>. آنها [[شورا]] را پذیرفته‌اند و [[خلافت]] [[شیخین]] را قبول دارند<ref>علی بن اسماعیل اشعری، مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، ص۶۸.</ref>. [[مجلسی]] در شرح [[حدیثی]] دربارۀ [[بداء]]، عقیدۀ سلیمان بن جریر را دراین‌باره از قول [[فخر رازی]] نقل کرده است<ref>محمدباقر مجلسی، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، ج۲، ص۱۲۳.</ref>. در الأنساب این گروه معرفی شده‌اند<ref>ابوسعید عبدالکریم بن محمد تمیمی سمعانی، الأنساب، ج۷، ص۱۹۹.</ref>. شماری این گروه را [[جریریه]] نامیده‌اند که پیرو سلیمان بن جریر هستند<ref>علی بن حسین مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ص۲۰۸-۲۰۹.</ref>. برخی [[جارودیه]] را به وی منسوب می‌دانند<ref>{{عربی|وأَمَّا الزَّيْدِيَّةُ فَإنَّهُمْ أصْنَافٌ مِنْهُمُ الْجَارُودِيَّةُ أَصْحَابُ سُلَيْمَانَ بْنِ جرِيرٍ الْجَارُود}}؛ مطهر بن طاهر مقدسی، البدء و التاریخ، ج۵، ص۱۳۳.</ref> که درست نیست. [[سلیمان]] به خواست [[هارون]] [[خلیفه عباسی]]، [[ادریس بن عبدالله]] (م ۱۷۷) مؤسس [[ادارسه]] در [[مغرب]] را با بوی خوش [[مسموم]] کرد<ref>ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص۴۰۷.</ref>.

# '''بُتریه''': گروه [[زیدیه]] بُتریه به کثیرالنواء و جمعی دیگر از جمله [[حسن بن صالح بن حی]]<ref>برخی حسن بن صالح را بنیان‌گذار بتریه دانسته‌اند. وی داماد عیسی بن زید بن علی بن الحسین بود (نشوان بن سعید حمیری، شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، ج۱، ص۴۱۷).</ref> منسوب است<ref>شیخ طوسی، إختیار معرفة الرجال، ص۲۳۳؛ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۴، ص۵۴۴.</ref>. او [[ابو‌اسماعیل کثیر بن اسماعیل]] نامیده می‌شد<ref>ابن‌حجر، تهذیب التهذیب، ج۸، ص۳۶۷.</ref>. این گروه [[اعتقاد]] داشتند [[علی]] {{ع}} [[افضل]] است، ولی [[بیعت با ابوبکر]] و [[عمر]] را هم [[اشتباه]] نمی‌دانستند<ref>علی بن عیسی اشعری، مقالات الإسلامیین، ص۶۷.</ref>. پذیرش دو [[خلیفه اول]] در [[سپاه]] [[زید]] دیده می‌شود<ref>احمد بن یحیی بلاذری، أنساب الأشراف، ج۳، ص۲۴۶؛ همو، جمل من أنساب الأشراف، ج۳، ص۴۳۹.</ref>. چنین به نظر می‌رسد که کثیرالنواء از [[مغیریه]]<ref>قطب‌الدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ج۱، ص۲۷۵؛ محمدباقر مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۶، ص۲۵۰.</ref> بوده و بعد [[مذهب زیدیه]] بُتریه را ایجاد کرده است. حتی برخی بُتریه را به [[مغیرة بن سعید]] منسوب کرده و [[لقب]] او را ابتر دانسته‌اند<ref>اسماعیل بن حماد جوهری، الصحاح اللغه، ج۲، ص۵۸۴؛ فخرالدین طریحی، مجمع البحرین، ج۳، ص۲۱۲.</ref>. [[ابن‌ادریس]] علت این نام‌گذاری را قطع بودن دست کثیرالنواء دانسته که به او ابتر می‌گفتند<ref>ابن‌ادریس، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۳، ص‌۱۶۲ و ۵۶۶.</ref>. کثیرالنواء در حضور [[امام صادق]] {{ع}} از [[ابوالخطاب محمد بن مقلاص]] [[شکایت]] می‌کند و مدعی می‌شود که حضرت به ابوالخطاب [[دستور]] [[برائت]] از دو خلیفه اول را داده است؛ اما حضرت می‌فرماید من چنین [[دستوری]] به او نداده‌ام<ref>قطب‌الدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ج۱، ص۲۹۷.</ref>. داستان مشابهی نیز بین ابو‌الجارود و کثیرالنواء در حضور [[امام باقر]] {{ع}} نقل شده است<ref>حلبی، تقریب المعارف، ص۲۴۶.</ref>. این تفاوت دیدگاه نشان می‌دهد کثیرالنواء بر پذیرش دو [[خلیفه اول]] [[اصرار]] داشته است و بعید نیست وی این نظر را به نام [[زیدیه]] رواج داده باشد. در هر صورت رواج این [[تفکر]] فاصله بین زیدیه و [[امامیه]] را بیشتر کرد. در خبر [[شکایت]] [[ام‌خالد]] از کثیرالنواء این [[گرایش]] بیان شده است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۰۱.</ref>. برابر [[روایات]]، کثیرالنواء عده زیادی را [[گمراه]] کرد<ref>شیخ طوسی، إختیار معرفة الرجال، ص۲۴۰.</ref>. به جهت همین عقیدۀ وی، [[علمای شیعه]] او را هم بتری و هم عامی می‌دانند<ref>شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۱۴۴؛ علامه حلی، خلاصة الاقوال، ص۲۴۹؛ محمدمحسن فیض کاشانی، الوافی، ج۱۱، ص۷۷.</ref>. در روایتی [[امام صادق]] {{ع}} از کثیرالنواء در [[دنیا]] و [[آخرت]] [[برائت]] می‌جوید<ref>{{متن حدیث|إِنَّ أَبا عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي إِلَيْكَ مِنْ كَثِيرٍ النَّوَّاءِ بَرِي‏ءٌ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ}}؛ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۱۴۴؛ شیخ طوسی، إختیار معرفة الرجال، ص۲۴۱؛ محمدمحسن فیض کاشانی، الوافی، ج۱۱، ص۷۷.</ref>. به نظر می‌رسد کثیرالنواء زمانی گرایش به امام صادق {{ع}} داشته، اما او بعداً [[زیدی]] شده که حضرت از وی برائت جسته است؛ زیرا کسانی که از [[مسیر حق]] [[منحرف]] شده‌اند مورد بی‌توجهی و برائت آنان قرار گرفته‌اند. در هر صورت [[مرگ]] وی بدون [[اعتقاد]] به [[اهل‌بیت]] {{عم}} و در [[زمان]] بازگشت وی از [[تشیع]] بوده است<ref>ابن‌حجر، تهذیب التهذیب، ج۸، ص۳۶۷.</ref>.

{{پانویس}}