مساوات در فقه سیاسی: تفاوت میان نسخه‌ها

== معناشناسی ==

== قاعده فقهی بودن مساوات ==

== مساوات در اسلام ==

[[اسلام]] [[دین]] "مساوات" و عدم [[تبعیض]] است و [[قرآن کریم]]، [[خلقت]] [[انسان‌ها]] را همگون و ریشۀ همۀ آنها را از یک [[پدر]] و [[مادر]] دانسته<ref>{{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا}} «ای مردم! از پروردگارتان پروا کنید، همان که شما را از تنی یگانه آفرید و از (سرشت) او همسرش را پدید آورد و از آن دو، مردان و زنان بسیار (در جهان) پراکند و از خداوند- که با (سوگند بر نام) او، از هم درخواست می‌کنید- و از (بریدن پیوند) خویشان پروا کنید، بی‌گمان خداوند چشم بر شما دارد» سوره نساء، آیه ۱.</ref> و تفاوت‌های صوری را امری خارج از [[کرامت]] مشترک [[انسانی]] و تنها [[راه]] کسب امتیاز را [[تقوا]] و [[فضیلت]] می‌داند. [[دستور]] آغازین [[پیامبر]] {{صل}} بر عدم [[افتخار]] قومی، قبیله‌ای، نژادی، [[عربی]]، عجمی و مانند آن بود<ref>{{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ}} «ای مردم! ما شما را از مردی و زنی آفریدیم و شما را گروه‌ها و قبیله‌ها کردیم تا یکدیگر را باز‌شناسید، بی‌گمان گرامی‌ترین شما نزد خداوند پرهیزگارترین شماست، به راستی خداوند دانایی آگاه است» سوره حجرات، آیه ۱۳.</ref> و این امر، اختصاصی به [[مسلمانان]] ندارد؛ چنانکه [[پیامبر]] {{صل}} در منشور [[مدینه]] ـ اولین [[پیمان]] عمومی در مدینه ـ در بندهای ۲۱، ۲۲ و ۲۳ در [[حقوق اجتماعی]] [[اقوام]] مختلف، اعم از [[مسلمان]]، [[یهود]] و طایفه‌های مختلف را مساوی و در [[حکم]] یک [[امت]] اعلام فرموده و اجرای اصل [[رفتار]] همسان و [[مساوات]] در [[روابط]] مسلمانان با [[ملل]] [[بیگانه]] را صریحاً مورد تصویب قرار داده است.  

== انواع مساوات در اسلام ==

=== [[تساوی در حقوق اجتماعی]]، سیاسی و [[اقتصادی]] ===

[[نفی]] هرگونه [[فضل]] و برتری برای [[عرب]] نسبت به غیرعرب که از کاربرد واژه نکره (فضلٌ) در [[سیاق]] نفی (لیس) استفاده می‌شود، نشانگر آن است که در هیچ قلمروی عروبت ملاک [[برتری]] نیست، نه ملاک بهره‌مندی بیشتر از [[بیت‌المال]] است و نه معیار تصدّی منصب‌های [[اجتماعی]] و [[سیاسی]]. اصولاً یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های [[پیامبر اکرم]] {{صل}} [[اجرای عدالت]] بود. می‌فرمود: {{متن قرآن|أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ}}<ref>«فرمان یافته‌ام که میان شما دادگری کنم» سوره شوری، آیه ۱۵.</ref>.یعنی [[قوی]] را بر [[ضعیف]]، [[غنی]] را بر [[فقیر]]، بزرگ را بر کوچک، مقدّم ندارم و سفیدپوست را بر سیاه‌پوست، [[عرب]] را بر غیرعرب، [[هاشمی]] یا قرشی را بر دیگران، برتری ندهم، بلکه [[دعوت]] خود را بر همه شما عرضه کنم، چرا که همه شما، قبل از دعوت من برابرید”<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۸، ص۳۳.</ref>.

[[امیرمؤمنان علی]] {{ع}} در پاسخ برخی از یارانش که “مماشات با زیاده‌خواهان از بیت‌المال” را به حضرت توصیه می‌کردند، “رعایت [[مساوات]] در بهره‌مندی از [[اموال]] عمومی” را اصلی تعطیل‌ناپذیر دانسته، فرمود: آیا به من [[دستور]] می‌دهید که برای [[پیروزی]] خود، در [[حق]] کسانی که بر آنان [[حکومت]] می‌کنم، از [[جور]] و [[ستم]] [[استمداد]] جویم؟! به [[خدا]] [[سوگند]]! تا [[عمر]] من باقی است و شب و [[روز]] برقرار، و [[ستارگان]] [[آسمان]] در پی هم طلوع و غروب می‌کنند، هرگز به چنین کاری دست نمی‌زنم. اگر اموال، از خودم بود، به‌طور مساوی در میان آنان تقسیم می‌کردم تا چه رسد به اینکه این اموال، اموال خداست! [[آگاه]] باشید که بخشیدن [[مال]] در غیر موردش، [[اسراف]] و [[تبذیر]] است. این کار، ممکن است در [[دنیا]]، موجب [[سربلندی]] انجام‌دهنده شود، ولی در [[آخرت]]، موجب سرافکندگی او خواهد شد. [[مردم]]، ممکن است او را گرامی بدارند، ولی [[خداوند]]، خوارش می‌سازد<ref>{{متن حدیث|أَ تَأْمُرُونِّي أَنْ أَطْلُبَ‏ النَّصْرَ بِالْجَوْرِ فِيمَنْ وُلِّيتُ عَلَيْهِ وَ اللَّهِ لَا أَطُورُ بِهِ مَا سَمَرَ سَمِيرٌ وَ مَا أَمَ‏ نَجْمٌ فِي السَّمَاءِ نَجْماً- [وَ] لَوْ كَانَ الْمَالُ لِي لَسَوَّيْتُ بَيْنَهُمْ فَكَيْفَ وَ إِنَّمَا الْمَالُ مَالُ اللَّهِ- [ثُمَّ قَالَ {{ع}}‏] أَلَا وَ إِنَّ إِعْطَاءَ الْمَالِ فِي غَيْرِ حَقِّهِ تَبْذِيرٌ وَ إِسْرَافٌ وَ هُوَ يَرْفَعُ صَاحِبَهُ فِي الدُّنْيَا وَ يَضَعُهُ فِي الْآخِرَةِ وَ يُكْرِمُهُ فِي النَّاسِ وَ يُهِينُهُ عِنْدَ اللَّهِ}}؛ نهج‌البلاغه، خطبه ۱۲۶.</ref>.

[[امام صادق]] {{ع}} در برابر این [[پندار]] که تقوا ملاک بهره‌مندی بیشتر از امکانات عمومی است، می‌فرماید: “پیروان [[اسلام]]، [[فرزندان]] اسلام‌اند. میان آنان در پرداخت [[بیت‌المال]]، [[مساوات]] را رعایت می‌کنم و [[فضائل]] آنان مربوط به رابطه آنان با [[خدا]] است. من مانند فرزندان یک شخص، با آنان [[رفتار]] می‌کنم”<ref>حکیمی، محمدرضا، الحیاة، ج۶، ص۳۷۲.</ref>.

=== [[تساوی در برابر احکام و قوانین]] ===

قانونی که از سوی خداوند یا [[پیامبر اکرم]] {{صل}} و [[زمامدار]] [[جامعه]] وضع و [[اجرا]] می‌شود، شامل همه افراد می‌شود و هیچ کس، حتی خود [[پیامبر]] از آن مستثنا نیست. این امر به معنای [[تساوی]] همه در برابر [[قانون]] است و از افتخارات اسلام و از عوامل [[رشد]] و گسترش آن در [[جهان]] به‌شمار می‌آید. [[علامه نائینی]] در تشریح آن می‌نویسد: [[رسول خدا]] {{صل}} در [[جنگ]] و [[احکام]] [[اسیران]] [[جنگی]] هیچ فرقی میان [[خویشان]] خود و دیگران که به [[اسارت]] درآمده بودند، قائل نشد. برای [[آزادی]] آنان نیز مثل بقیه فدیه مطالبه کرد<ref>ابن‌هشام، السیره النبویه، ج۲، ص۳۰۰.</ref>.<ref>[[سید جواد ورعی|ورعی، سید جواد]]، [[درسنامه فقه سیاسی (کتاب)|درسنامه فقه سیاسی]]، ص ۶۲.</ref>

=== [[تساوی در مجازات]] ===

نتیجه [[تساوی]] همگان در برابر [[قانون]]، آن است که در صورت [[تخلف]]، همگان مستحق مجازات‌اند. یکی از آفت‌های همیشگی در [[جوامع]] بیشتر [[امنیت]] اَشراف، [[ثروتمندان]] و صاحب‌منصبان در صورت [[قانون‌شکنی]] بوده است. [[پیامبر اکرم]] {{صل}} یکی از عوامل نابودی [[ملل]] گذشته را “تبعیض و نابرابری” در همین حوزه دانسته و می‌فرمود: “ای [[مردم]]!... بعضی از ملل گذشته، نابود شدند، فقط به خاطر اینکه اگر فرد [[شریف]] و صاحب منصبی [[سرقت]] می‌کرد، رهایش می‌کردند و اگر فرد ضعیفی سرقت می‌کرد، بر او حدّ جاری می‌کردند”<ref>نیشابوری، صحیح مسلم، ج۵، ص۱۱۴.</ref>.

[[امام علی]] {{ع}} با ارسال نامه‌ای به [[ابن‌عباس]]، او را به خاطر دست‌اندازی به [[بیت‌المال]] [[توبیخ]] کرد و خواستار بازگرداندن [[اموال]] [[مردم]] به بیت‌المال شد. گذشته از اینکه ابن‌عباس، پسر عموی [[امام]] بود و در این [[حکم]] تفاوتی میان او و دیگران قائل نشد، در همین [[نامه]] تصریح فرمود: {{متن حدیث|وَ اللَّهِ لَوْ أَنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ فَعَلَا مِثْلَ‏ الَّذِي‏ فَعَلْتَ‏ مَا كَانَتْ لَهُمَا عِنْدِي هَوَادَةٌ وَ لَا ظَفِرَا مِنِّي بِإِرَادَةٍ حَتَّى آخُذَ الْحَقَّ مِنْهُمَا وَ أُزِيحَ الْبَاطِلَ عَنْ مَظْلَمَتِهِمَا...}}<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۴۱.</ref>؛ به [[خدا]] [[سوگند]]! اگر [[حسن]] و [[حسین]] این کار را کرده بودند، هیچ حامی و [[پشتیبانی]] از سوی من نداشتند و در [[اراده]] من اثر نمی‌گذاشتند تا آنکه [[حق]] را از ایشان بگیرم و ستم‌های ناروایی را که انجام داده‌اند، دور سازم.

=== حق بهره‌مندی مساوی از [[اموال عمومی]] ===

[[اموال]] و امکانات عمومی هر کشوری به شهروندانش تعلق دارد. همگان در بهره‌برداری از این امکانات از حق یکسان برخوردارند. نمی‌توان افرادی را به بهانه‌های مختلف بر دیگران ترجیح داد. [[سیره پیامبر]] {{صل}} و [[حضرت علی]] {{ع}} در این زمینه کاملاً گویای چنین حقی برای شهروندان است. آنان هیچ کس را به خاطر [[قرابت]]، [[سبقت]] در [[اسلام]]، [[ایمان]]، یا [[جهاد]] بر دیگران، [[ثروت]] و [[مکنت]]، [[شرافت]] [[خانوادگی]] و قبیله‌ای و مانند آن بر دیگران ترجیح نمی‌دادند. در برابر زیاده‌خواهان نیز [[ایستادگی]] می‌کردند. یکی از علل مهم [[مخالفت]] اشراف و روسای [[اقوام]] و قبائل، [[ثروتمندان]] و دارندگان [[موقعیت اجتماعی]] با [[رسول خدا]] {{صل}} و [[امام علی]] {{ع}}، [[اصرار]] آنان بر تقسیم یکسان [[بیت‌المال]] و رفع [[تبعیض]] و [[بی‌عدالتی]] در زمینه‌های مختلف بود. در نگرش [[اسلامی]]، [[زمامداران]] با عموم [[مردم]] در بهره‌مندی از امکانات و [[ثروت]] عمومی یکسان هستند. نمونه‌هایی از بیانات و [[سیره عملی]] آنان را در تبیین قاعده «مساوات»، [[نقل]] کردیم. در این بحث تنها به نقل یک نمونه دیگر بسنده می‌کنیم.

[[امام علی]] {{ع}} در یکی از نامه‌هایش به [[کارگزار]] خویش می‌نویسد: [[آگاه]] باشید! [[حقّ]] شما بر من است که چیزی ـ جز [[راز]] [[جنگ]] ـ را از شما نپوشانم، و کاری را جز در [[حکم]] ([[شرع]]) بی‌رایزنی با شما انجام ندهم، و پرداختن [[حق]] را از موقع آن به تأخیر نیفکنم، و تا آن را نرسانم وقفه‌ای در آن روا ندانم، و همه شما را در حقّ برابر شمارم؛ چون چنین کردم [[نعمت]] [[خدا]] به شما روا می‌گردد<ref>{{متن حدیث|فَإِنَّ حَقّاً عَلَى‏ الْوَالِي‏ أَلَّا يُغَيِّرَهُ‏ عَلَى رَعِيَّتِهِ فَضْلٌ نَالَهُ وَ لَا طَوْلٌ‏ خُصَّ بِهِ وَ أَنْ يَزِيدَهُ مَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ مِنْ نِعَمِهِ دُنُوّاً مِنْ عِبَادِهِ وَ عَطْفاً عَلَى إِخْوَانِهِ أَلَا وَ إِنَّ لَكُمْ عِنْدِي أَلَّا أَحْتَجِزَ دُونَكُمْ سِرّاً إِلَّا فِي حَرْبٍ وَ لَا أَطْوِيَ‏ دُونَكُمْ أَمْراً إِلَّا فِي حُكْمٍ وَ لَا أُؤَخِّرَ لَكُمْ حَقّاً عَنْ مَحَلِّهِ وَ لَا أَقِفَ بِهِ دُونَ مَقْطَعِهِ‏ وَ أَنْ تَكُونُوا عِنْدِي فِي الْحَقِّ سَوَاءً فَإِذَا فَعَلْتُ ذَلِكَ وَجَبَتْ لِلَّهِ عَلَيْكُمُ النِّعْمَةُ وَ لِي عَلَيْكُمُ الطَّاعَةُ وَ أَلَّا تَنْكُصُوا عَنْ دَعْوَةٍ وَ لَا تُفَرِّطُوا فِي صَلَاحٍ وَ أَنْ تَخُوضُوا الْغَمَرَاتِ‏ إِلَى الْحَقِّ}} (نهج‌البلاغه، نامه ۵۰).</ref>.<ref>[[سید جواد ورعی|ورعی، سید جواد]]، [[درسنامه فقه سیاسی (کتاب)|درسنامه فقه سیاسی]]، ص ۱۲۸.</ref>

== [[اصل برابری دولت‌ها]] ==

'''[[برابری دولت‌ها]] از دیدگاه علی {{ع}}''': در [[نهج‌البلاغه]] به گونه‌های مختلف بر اصل [[تساوی]] و [[برابری]] [[انسان‌ها]] تأکید شده، از آن جمله می‌توان مورد زیر را بیان کرد: {{متن حدیث|فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ: إمَّا أَخٌ لَك فِي الدِّينِ‌، أو نَظِيرٌ لَك فِي الْخَلْقِ‌}}<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.</ref> ([[مردم]] دو گروهند: یا [[برادر دینی]] تو هستند و یا مشابه تو در [[انسانیت]] و [[خلقت]]).

اصل برابری [[ملت‌ها]] براساس گفتار علی {{ع}} از [[احترام]] به [[شخصیت]] و [[کرامت انسانی]] و اصل آزادی انسان‌ها در تعیین سرنوشتشان ناشی می‌شود، ولی این مسئله هرگز به معنای [[نفی]] [[مسئولیت انسان]] در برابر [[خدا]] نیست. از این‌رو اصل سنخیت و برابری انسان‌ها باید به [[اخوت]] و پیوند [[معنوی]] و [[اعتقادی]] و [[مسئولیت]] مشترک آنها بینجامد<ref>فقه سیاسی، ج۳، ص۴۴۴-۴۳۸.</ref>.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۱ (کتاب)|دانشنامه فقه سیاسی]]، ص ۱۹۶.</ref>

== پرسش مستقیم ==