ولایت تکوینی در کلام اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

واژه‌ «تکوین» مصدر باب تفعیل از ریشه «کَوَّنَ» گرفته شده به معنای به وجود آوردن و به هستی درآوردن<ref>فرهنگ ابجدی الفبایی عربی فارسی: ترجمه کامل المنجد الابجدی، ص۲۵۳.</ref> اِحداث، گردانیدن، [[آفریدن]]، نوپدیدی، ساختن و صورت دادن است. پس [[تکوین]] شی‏ء، عملی است که به موجب آن، شی‏ء [[احداث]] می‏‌شود و به حالت موجود می‏‌رسد و یا به معنی مجموع صوری است که نسبت به شرایطی که برای نمود شی‏ء لازم است، پی در پی بر شی‏ء وارد می‏‌شود. از این قبیل است تکوین موجودات، تکوین [[وظایف]]، تکوین مؤسسات و غیره<ref>صلیبا، جمیل و صانعی دره بیدی، منوچهر، فرهنگ فلسفه، ۱۳۶۶ش، ص۲۵۲.</ref>. «ولایت تکوینی»، به معنای [[تصرف در امور]] [[تکوینی]] است به گونه‌ای که حقیقتی را به [[حقیقت]] دیگر یا صورتی را به صورت دیگر بدون اسباب طبیعی تبدیل نماید و تفصیلا به تمام مشخصات شیء مورد [[تصرف]] و اسباب آن [[علم]] داشته باشد و از همه جهات شیء مورد تصرف در [[اختیار]] [[صاحب ولایت]] باشد<ref>{{عربی|ولایة التصرف فی الأمور التکوینیة تبدیلا من حقیقة إلی أخری، أو من صورة إلی غیرها، بغیر أسباب طبیعیة متعارفة، مع علم المتصرف بکل تفاصیل المتصرف وأسبابه، من غیر تحدی ونبوة، بحیث تکون اختیاراتها بید المتصرف فیها من هذه الجهات}}؛ سید ‌علی عاشور، الولایة التکوینیة لآل محمد {{ع}}، ص۲۷.</ref>. چنین [[ولایتی]]، اصالتاً از آنِ خداست؛ زیرا تمام موجودات، تحت [[اراده]] و [[قدرت]] او هستند. اصل پیدایش و تغییرات و بقای همۀ موجودات به دست خداست؛ ازاین‌رو بر تمام موجودات عالم ولایت تکوینی دارد<ref> [[محمد تقی مصباح یزدی|مصباح یزدی، محمد تقی]]، [[حکیمانه‌ترین حکومت (کتاب)|حکیمانه‌ترین حکومت]]، ص۴۴.</ref>.

هرچند ولایت تکوینی بالذات و استقلالاً از آن خداست، از نظر [[عقلی]] و [[شرعی]] امکان دارد [[خداوند]] به [[بندگان]] خاصش (از [[فرشته]] و انسان) جهت [[علو]] [[شأن]] و یا [[اتمام حجت]] بر دیگران، ولایت تکوینی ([[قدرت]] در [[تصرف]] عالم امکان) یا [[تدبیر]] برخی امور را به آنها اعطا نماید. به عبارت دیگر مرتبه‏ای از این [[ولایت]] را به برخی بندگانش عطا می‏‌کند. معجزات و کرامات [[انبیاء]] و [[اولیاء]] از آثار همین ولایت تکوینی است<ref>[[محمد تقی مصباح یزدی|مصباح یزدی، محمد تقی]]، [[حکیمانه‌ترین حکومت (کتاب)|حکیمانه‌ترین حکومت]]، ص۴۴؛ امام رضا {{ع}} درباره امام واجد مقام ولایت در نظام تکوین می‌فرماید: "اگر زمین لحظه‌ای و به اندازه یک چشم برهم زدن از حجت و امام خالی بماند، زمین درهم فرو ریزد و اهلش را فرود برد: {{متن حدیث|لو خلت الأرض طرفة عین من حجة لساخت باهلها}}، صفار، محمد بن الحسن، بصائر الدرجات، ص۵۰۹؛ وجود پیامبر، ‌ ولی و امام در بقای عالم و نظام آن، همان اثری را دارد که منظومه شمسی و جاذبه آن در بقای نظام منظومه و جاذبه زمین در حیات و بقای موجودات ارضی وقلب در بقای حیات انسان دارد. [[لطف‌الله صافی گلپایگانی|صافی گلپایگانی، لطف‌الله]]، [[ولایت تکوینی و ولایت تشریعی (کتاب)|ولایت تکوینی و ولایت تشریعی]]، ص۸۶.</ref>.

==== [[ادله]] ولایت تکوینی پیامبر و ائمه {{ع}} ====

# ادله ولایت تکوینی [[پیامبر خاتم]] {{صل}}: [[رسول خدا]] {{صل}} به خاطر ولایتی‌ که خداوند برایش قرار داده، درکائنات و عالم [[خلقت]] و نیز شأنی از [[شؤون]] [[بندگان]] [[تصرف]] می‌کند. این مطلب در [[آیات]] متعدد بیان شده جهت رعایت اختصار، به ذکر چند نمونه اکتفا می‌شود:

## [[آیه]] اول: {{متن قرآن|النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ}}<ref>سوره احزاب، آیه۶؛ پیامبر نسبت به مؤمنان از خودشان سزاواتر است.</ref>؛ این جمله مطلق است و شامل تمام امور [[دین]] و [[دنیا]] می‌شود<ref>{{عربی|و قال فی الکشاف: النبی أولی بالمؤمنین فی کل شیء من أمور الدین و الدنیا من أنفسهم، و لهذا أطلق و لم یقید، فیجب علیهم أن یکون أحب إلیهم من أنفسهم و حکمه أنفذ علیهم من حکمها، و حقه آثر لدیهم من حقوقها، و شفقتهم علیه أقدم من شفقتهم علیها، و أن یبذلوها دونه، و یجعلوها فداءه، اذا أعضل خطب و وقاءه}}، موسوی شفتی، اسد الله، الامامة، ص۴۱۶.</ref>. پس او می‌تواند در تمام امور [[زندگی]] [[مؤمنان]] تصرف نماید. برخی تصریح کرده‌اند که ممکن است مقصود از [[اولویت]]، اولویت [[عامه]] [[الهی]] بر تمام [[بشر]] باشد؛ چون [[پیامبر]] [[خلیفة الله]] در روی [[زمین]] است و همان [[ولایت الهی]] به ایشان [[تفویض]] شده است، واژه «[[مؤمنین]]» در ‌آیه که ذکر شده به خاطر شرافتشان است<ref>{{عربی|یحتمل أن یکون المراد بالأولویّة فی الکریمة هو الأولویّة العامّة الإلهیّة علی جمیع البشر، لأنّ النبیّ {{صل}} خلیفة اللّه فی الأرض ففوّض ما کان له تعالی من الولایة علی جمیع البشر إلیه صلوات اللّه علیه. و المؤمنون خصّوا بالذکر لفضلهم و شرافتهم علی غیرهم. و کذلک فهذه الولایة عامّة لجمیع الأمور الدّینیة و الدنیویّة، و قد انتقلت الأولویة بعد النبیّ لخلفائه المکرمین و أوصیائه المعصومین صلوات اللّه علیهم‏}}، سبزواری، محمد، الجدید فی تفسیر القرآن المجید، ج‏۵، ص۴۲۱.</ref>.

# [[ادله]] [[ولایت تکوینی]] [[ائمه]] {{ع}}: ولایت تکوینی [[ائمه طاهرین]] {{ع}}، از [[آیات]] زیادی قابل [[اثبات]] است. برای نمونه دو [[آیه]] را ذکر می‌کنیم:

## [[آیه]] دوم: {{متن قرآن|وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ}}<ref>«و هر کس سروری خداوند و پیامبرش و آنان را که ایمان دارند بپذیرد (از حزب خداوند است) بی‌گمان حزب خداوند پیروز است» سوره مائده، آیه ۵۶.</ref>. پیش از ذکر [[استدلال]] توجه به این نکته ضروری است که مصداق {{متن قرآن|وَالَّذِينَ آمَنُوا}}، همه افراد با [[ایمان]] نیستند بلکه شخصی است که در آیه قبل با اوصاف معینی به او اشاره شد<ref>مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۴، ص۴۳۳.</ref> و او وجود [[مبارک]] [[امیرمؤمنان]] {{ع}} است. از اینجا ثابت می‌شود که این آیه مربوط به [[امامت]] نیز هست. اما برای [[اثبات]] [[ولایت تکوینی]] [[ائمه]] باید گفت: از آنجایی‌که این آ‌یه بلافاصله پس از [[آیه ولایت]] ذکر شده، [[ولایتی]] که درباره آن سخن گفته شده، از جهت معنی و مقصود مرتبط با آیه قبل است. بدین جهت برخی [[مفسران]] گفته‌اند، این آیه به دور از هر گونه [[تأویل]]، [[نص صریح]] است بر اینکه مقصود از [[ولایت خدا]]، ‌ [[رسول]] و [[مؤمنین]] {{متن قرآن|الَّذِينَ آمَنُوا}}، یکی است. بنابراین، هر کسی‌که بین ولایت خدا، رسول و [[امام]] تفاوت قائل نشده، از جمله [[حزب الله]] است<ref>{{عربی|هذه الآیة نص صریح لا یقبل التأویل بحال علی أن المعنی المراد من ولایة اللَّه والرسول والمؤمنین واحد لا اختلاف فیه، وان من حافظ علی هذه الولایة، ولم یفرق بین اللَّه ورسوله ومن جمع بین الزکاة والرکوع فهو من حزب اللَّه الغالب بمنطق الحق وحجته}}، مغنیه، محمد جواد، التفسیر الکاشف، ج۳، ص۸۲؛ التفسیر المبین، ص۱۴۸.</ref> و در آیه ولایت که ولایت خدا، [[رسول]] و مصداق {{متن قرآن|الَّذِينَ آمَنُوا}} یعنی [[امام]] ذکر شده، [[ولایت]] در هر سه مورد به معنای [[تصرف در امور]] است<ref>{{عربی|وقال الشیعة: إن لفظ الجلالة والرسول ومن جمع بین الزکاة والرکوع جاء فی آیة واحدة، وولایة اللَّه والرسول معناها التصرف فیجب أیضاً أن یکون هذا المعنی بالذات مرادا من ولایة من جمع بین الوصفین، وإلا لزم أن یکون لفظ الولایة مستعملا فی معنیین مختلفین فی آن واحد، وهو غیر جائز}}، مغنیة، محمد جواد، التفسیر الکاشف، ج ۳، ص۸۲.</ref>. بنابراین، [[آیه]] محل بحث نیز بر [[ولایت تکوینی]] [[ائمه]] {{ع}} نیز دلالت دارد.