گزینش الهی در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

==مقدمه==

پس از این [[آیه]]، [[خداوند]] می فرماید: {{متن قرآن|وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ * وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ}}<ref>«و خدای تو می‌داند آنچه آنان در سینه پنهان دارند و آنچه را آشکار می‌کنند * و اوست خداوند و خدایی جز او نیست، ستایش مخصوص اوست در دنیا و آخرت، و حکم مخصوص اوست و به او بازخواهید گشت» سوره قصص، آیه ۶۹-۷۰.</ref>.

کلمه {{متن قرآن|يَخْتَارُ}} در [[آیه]] نخست به معنای [[گزینش]] است و [[گزینش]] به معنای [[تعیین]] [[بهترین]] از میان هر دو چیز یا بیش از آن است. [[ابوهلال عسکری]]، لغتدان معروف [[عرب]] می گوید: [[اختیار]]: خواستن چیزی است به جای چیزهای دیگر <ref>{{عربی|الاختيار: ارادة الشي‏ء بدلا من غيره...}}</ref>- تا آنجا که می گوید: - و ریشه [[اختیار]]: [[خیر]] است، پس [[مختار]] کسی است که از بین دو شیء [[بهترین]] آنها را در [[حقیقت]] یا نزد خود می‌خواهد بدون [[اجبار]] و [[اضطرار]]<ref>{{عربی|و أصل الاختيار: الخير، فالمختار هو المريد لخير الشيئين في الحقيقة أو خير الشيئين عند نفسه من غير إلجاء و اضطرار}}؛ ابوهلال عسکری، الفروق اللغویه، ص۱۰۱.</ref>.

نزدیک به همین تعریف را راغب اصفهانی در المفردات بیان می کند و می گوید: "و [[اختیار]]: خواستن و انجام دادن [[بهترین]] است، و گاه به آنچه [[انسان]] آن را [[بهترین]] می‌پندارد [[خیر]] می‌گویند اگرچه در واقع [[خیر]] نباشد"<ref>{{عربی|و الِاخْتِيَارُ: طلب ما هو خير و فعله، و قد يقال لما يراه الإنسان خيرا، و إن لم يكن خيرا}}؛ راغب اصفهانی، المفردات، ص۳۰۱.</ref>.

[[ابن منظور]] نیز در لسان العرب نزدیک به همین بیان را در [[تفسیر]] معنای [[اختیار]] آورده و می گوید:[[اختیار]]: [[برگزیدن]] است و همچنین است تخیّر<ref>{{عربی|الاختيار: الاصطفاء، و كذلك التَّخَيُّرُ...}}</ref> - تا آنجا که می گوید: - و خیار اسم از ریشه [[اختیار]] که به معنای خواستن [[بهترین]] از میان دو چیز است<ref>{{عربی|الخيارُ: الاسم من الاختيار، و هو طلب خَيْرِ الأَمرين}}؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۴، ص۲۶۷، ماده «خیر».</ref>.

[[ابن منظور]] در لسان العرب می گوید: تخیر الشیء: یعنی آن را برگزید، و اسم آن: [[خیره]] است، و خِیَره مثل عِنَبَه است و دومی معروف‌تر است<ref>{{عربی|و تَخَيَّر الشي‏ءَ: اختاره، و الاسم الخِيرَة و الخِيَرَة كالعنبة، و الأَخيرة أَعرف}}</ref> - تا آنجا که می گوید: - فرّاء درباره فرموده [[خدای متعال]] {{متن قرآن|وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ}} گفت: [[حق]] ندارند برخلاف [[گزینش خدا]] چیزی برگزینند<ref>{{عربی|و قال الفرّاء في قوله تعالى:}} {{متن قرآن|وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ}} {{عربی|أَي ليس لهم أَن يختاروا على الله}}؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۴، ص۲۶۷، ماده «خیر».</ref>.

بنابر آنچه در [[تفسیر]] [[اهل]] لغت از معنای واژه "[[اختیار]]" و "[[خیره]]" بیان شد، معنای [[آیه]] فوق الذکر چنین است: "تنها [[پروردگار]] توست که می‌آفریند و برمی گزیند، [[گزینش]] از آنِ آنان نیست، منزه و [[برتر]] است [[پروردگار]] تو از آنچه آنان [[شرک]] می ورزند".

مطالبی را که در این [[آیه]] به آن به صراحت پرداخته شده و بیان گردیده است، می ‌توان در چند چیز خلاصه نمود:

'''مطلب اول:''' [[آفرینش]] و [[گزینش]] مخصوص [[خدای متعال]] است {{متن قرآن|وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ}}، تنها خداست که آنچه بخواهد می آفریند و آنچه بخواهد بر می گزیند.

از این بخش از [[آیه]] استفاده می شود، همانگونه که [[خدا]] را در آفرینندگی شریکی نیست، او را در [[گزینش]] نیز شریکی نیست. این مطلب همان است که در [[آیه]] پنجاه و چهارم [[سوره اعراف]] نیز به صراحت آمده بود که: {{متن قرآن|أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ}}.

معنای [[حصر]] [[گزینش]] در ذات [[اقدس]] حق تعالی این است که [[مردم]] در هر [[رفتار]] اختیاری باید از [[گزینش خدا]] [[تبعیت]] کنند بنابراین هر گزینشی خواه در رابطه با [[قانون]] و [[تعیین]] [[تکلیف]] [[رفتار]] اختیاری [[مردم]] و اینکه چه [[رفتاری]] را "باید" انجام دهند و چه [[رفتاری]] را "نباید" انجام دهند، و خواه در رابطه با مجری [[قانون]] و اینکه چه کسی باید عهده دار [[اجرای قانون]] شود و برای [[اجرای عدالت]] [[زمامدار]] [[جامعه]] شود، همه و همه تنها در [[اختیار]] [[خداوند]] است. [[خداوند]] است که تنها آفریننده است و هم او تنها کسی است که برای [[مردم]] [[بهترین]] را معین و [[گزینش]] می کند.

بنابراین، [[مردم]] در کلیه رفتارهای اختیاری خود - که [[قانون]] محدوده آن را معین می کند - باید تابع [[گزینش]] [[خداوند]] باشند و باید [[گزینش]] خود را بر اساس [[گزینش]] [[خداوند]] انجام دهند.

این به معنای آن است که قانونی که در [[جامعه بشر]] [[گزینش]] [[رفتاری]] [[انسان‌ها]] را معین و مشخص می‌کند، باید به وسیله [[خدا]] معین و مشخص گردد. همچنین مجری [[قانون]] نیز که در عمل، [[گزینش]] [[انسان‌ها]] را طبق [[قانون]] شکل داده و جهت می دهد، باید به [[وسیله]] [[خداوند]] [[گزینش]] شود و اینکه واگذاری [[گزینش]] در این حوزه به عهده [[مردم]] به معنای دخالت دادن [[مردم]] در حوزه [[ربوبیت الهی]] و برای [[خدا]] [[شریک]] و انباز در [[ربوبیت]] قائل شدن است: {{متن قرآن|سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ}}.

آنچه [[دلالت]] [[آیه]] فوق را بر [[حصر حاکمیت]] - یعنی تقنین، [[تشریع]] و [[اجرا]] - روشن تر نموده و مورد تأکید قرار می دهد، عبارت است از:

#تقدیم فاعل بر فعل که از مصادیق تقدیم ما حقه التأخیر است که در زبان [[عرب]] افاده [[حصر]] می کند: {{متن قرآن|وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ}}.

#عطف "[[اختیار]]" است بر "[[خلق]]". [[حصر]] [[خالقیت]] در [[خداوند]] معلوم است و از بدیهیات [[مفاهیم قرآنی]] است. بنابراین، عطف [[اختیار]] بر [[خلق]] نشانه اشتراک آنها در [[حکم]] است که نتیجه آن [[حصر]] [[اختیار]] در [[خداوند]] است؛ همانگونه که "[[خلق]]" و ایجاد از عدم، مخصوص [[ذات اقدس باری ‌تعالی]] است.

#اطلاق در [[خلق]] و [[اختیار]]، اقتضای [[حصر]] [[خلق]] و [[اختیار]] در ذات [[اقدس]] [[حق]] دارد؛ زیرا اطلاق [[خلق]] و [[اختیار]] در [[آیه کریمه]] بر آن [[دلالت]] دارد که همه "[[خلق]]" و نیز همه "[[اختیار]]" از آنِ [[خداوند]] است و کسی جز او را بهره‌ ای از [[خلق]] و [[اختیار]] نیست.

# [[آیه]] بعد از این [[آیه]]، {{متن قرآن|وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ}} اشاره به جریانی است در [[جامعه اسلامی]] آنروز که به شیوه  ای [[پنهان]]، در [[اندیشه]] ممانعت از إعمال [[حاکمیت]] [[خداوند]] و [[نقل]] [[حاکمیت]] از [[خداوند]] به دست شریکانی بود که خود را در [[حاکمیت]]، [[شریک]] [[خداوند]] می دانستند. [[آیات]] پیش از این [[آیه]] مؤید این مدّعاست: {{متن قرآن|وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ * وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ * فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ}}<ref>«و (به آن عبادت‌کنندگان) گفته مى‌شود: "معبودهایتان را که همتاى خدا مى‌پنداشتید بخوانید (تا شما را یارى کنند)!" معبودهایشان را مى‌خوانند، ولى جوابى به آنان نمى‌دهند. و (در این هنگام) عذاب الهى را (با چشم خود) مى‌بینند، و آرزو مى‌کنند اى کاش هدایت یافته بودند! * (به خاطر آورید) روزى را که خداوند آنان را ندا مى‌دهد و مى‌گوید: "چه پاسخى به پیامبران (من) گفتید؟!" * در آن روز، همه اخبار بر آنان پوشیده مى‌ماند، (حتّى) نمى‌توانند از یکدیگر سؤالى کنند» سوره قصص، آیه ۶۴-۶۶.</ref>.

در گذشته گفتیم بنابر آنچه [[قرآن کریم]] به صراحت بیان می کند، [[پیام]] [[انبیاء]] و فراخوانی [[مردم]] توسط آنها به سوی [[حاکمیت]] [[خداوند]] بوده که با [[اطاعت]] از [[فرمانروایی]] آنان تحقق می یابد.

در پی این [[آیه]] است که [[خداوند]] می فرماید: {{متن قرآن|فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ * فَأَمَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ * وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ}}<ref>«در آن روز، همه اخبار بر آنان پوشیده مى‌ماند، (حتّى) نمى‌توانند از یکدیگر سؤالى کنند. * امّا کسى که توبه کند، و ایمان آورد و عمل صالحى انجام دهد، امید است از رستگاران باشد. * پروردگار تو هرچه بخواهد مى‌آفریند، و هر چه بخواهد برمى‌گزیند؛ آنان (در برابر او) اختیارى ندارند؛ منزّه است خداوند، و برتر است از آنچه همتاى او قرار مى‌دهند!» سوره قصص، آیه ۶۶-۶۸.</ref>.

و پس از این می فرماید: {{متن قرآن|وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ}}<ref>«و پروردگار تو مى‌داند آنچه را که سینه‌هایشان پنهان مى‌دارد و آنچه را آشکار مى‌سازند» سوره قصص، آیه ۶۹.</ref>.

همچنین [[خداوند]] در [[آیه]] بعد از [[آیات]] فوق می فرماید: {{متن قرآن|وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ}}<ref>«و او خداى یگانه است که هیچ معبودى جز او نیست؛ ستایش تنها براى اوست در این جهان و در جهان دیگر؛ حاکمیّت (نیز) از آن اوست؛ و همه شما به سوى او باز گردانده مى‌شوید» سوره قصص، آیه ۷۰.</ref>.

'''مطلب دوم:''' [[نفی]] [[حق]] [[گزینش]] از [[مردم]] در برابر [[خداوند متعال]]: {{متن قرآن|مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ}}. و از ذیل [[آیه]] {{متن قرآن|سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ}} استفاده می شود که ادعای [[حقّ]] [[گزینش]] در برابر [[گزینش]] [[خداوند]]، [[شرک]] به شمار می آید و [[خداوند متعال]] منزّه از داشتن انباز و [[برتر]] از آن است که شریکی داشته باشد.

در [[آینده]] توضیح خواهیم داد که [[حصر حاکمیت]] و [[حق]] [[انتخاب]] و [[گزینش]] در ذات [[اقدس]] حق تعالی [[لزوم]] [[تشریع قانون]] به [[وسیله]] [[خدا]] از یکسو، و [[لزوم]] [[تعیین]] و [[نصب]] [[حاکم]] مجری [[قانون]] از سوی [[خدا]] را از سوی دیگر نتیجه می دهد؛ زیرا هرگونه دخالتی در این دو مورد از سوی غیر [[خداوند]] به معنای دخالت در خداوندی [[خداوند]] و در [[جایگاه]] [[شریک]] و انباز [[خدا]] قرارگرفتن است.

'''مطلب سوم:''' همان است که در بخش پسین مطلب گذشته گفتیم که [[خداوند متعال]] در ذیل [[آیه]] مورد بحث<ref>{{متن قرآن|وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ}} «پروردگار تو هرچه بخواهد مى‌آفریند، و هر چه بخواهد برمى‌گزیند؛ آنان (در برابر او) اختیارى ندارند؛ منزّه است خداوند، و برتر است از آنچه همتاى او قرار مى‌دهند!» سوره قصص، آیه ۶۸.</ref>. دخالت غیر [[خدا]] را در امر [[حاکمیت]] [[جامعه بشر]] خواه در زمینه تقنین و [[تشریع]] و خواه در زمینه [[اعمال]] [[قانون]] و [[اجرای عدالت]]، دخالت در خداوندی [[خدا]] می داند و لهذا پس از تأکید بر ثبوت انحصاری [[حقّ]] [[گزینش]] برای [[خداوند]] {{متن قرآن|وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ}} و سپس [[نفی]] [[حقّ]] [[گزینش]] از [[انسان‌ها]] {{متن قرآن|مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ}} دخالت در امر [[گزینش]] را [[شرک]] در خداوندی [[خداوند]] دانسته و می فرماید: {{متن قرآن|سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ}}<ref>«منزه است خداوند و برتر است از آنچه برای او شریک می پندارند» سوره قصص، آیه ۶۸.</ref>.

در اینجا اشاره به این نکته لازم است که [[توحید در حاکمیت]]، مخصوص نظریه [[سیاسی]] [[اسلام]] نیست، بلکه هر نظریه [[سیاسی]] دیگر که قائل به [[حقّ حاکمیت]] است، ناگزیر است که صاحب اصلی [[حق حاکمیت]] را - خواه [[خداوند]] باشد یا [[مردم]] یا هر موجود دیگر - صاحب منحصر به [[فرد]] [[حق حاکمیت]] بداند و اساساً [[حقّ حاکمیت]]، شرکت پذیر نیست؛ زیرا هرگونه مشارکت عنصر دیگری بهجز [[حاکم]] اصلی در امر [[حاکمیت]] به معنای سلب [[حاکمیت]] [[حاکم]] اصلی و عدم [[نفوذ]] [[اراده]] و [[حاکمیت]] او در برابر [[اراده]] و [[حاکمیت]] [[حاکم]] دیگر است.

[[خداوند]] در این [[آیه کریمه]] بر [[برتری]] [[حکم خدا]] و [[رسول]] بر [[اراده]] و خواست [[مردم]] تأکید فرموده و [[معصیت]] [[فرمان خدا]] و [[رسول]] را [[گمراهی]] [[آشکار]] معرفی می نماید.

[[برتری]] [[حکم خدا]] و [[رسول]] بر [[اراده]] [[مردم]] که در جمله {{متن قرآن|وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ}} بیان شده، همان [[حق]] حاکمیتی است که همه [[جوامع]] عقلایی برای [[حاکمان]] قائلند. در تمام [[جوامع]] عقلایی [[فرمان]] [[حاکم]] که همان [[قانون]] است، [[برتر]] از خواست و [[اراده]] افراد و [[نهادهای جامعه]] بهشمار می آید و همین [[جایگاه]] است که به [[حاکم]] یا هیأت حاکمه [[قدرت]] و [[حاکمیت]] و [[نفوذ]] [[فرمان]] و [[دستور]] می‌بخشد.

از آنچه در دو [[آیه]] [[اختیار]]، یعنی [[آیه]] شصت و هشتم [[سوره قصص]] و [[آیه]] سی و ششم [[سوره احزاب]] به صراحت و روشنی مورد تأکید [[خداوند]] قرار گرفته است، معلوم شد [[حق حاکمیت]] و [[فرمان]] و [[دستور]]، مخصوص [[خداوند]] است و به همین سبب آن را که [[خداوند]] برای [[حاکمیت]] و [[فرمانروایی]] معین و [[منصوب]] می‌کند، [[حاکم]] و [[فرمانروایی]] است که به دستور [[خداوند]] [[حکومت]] و [[فرمانروایی]] می کند و [[حکم]] و فرمانش نظیر [[حکم]] و [[فرمان خداوند]] نافذ و لازم الاجراست و به جز [[خدا]] و کسانی که به [[فرمان خدا]] برای [[فرمانروایی]] [[منصوب]] و معین می شوند، کسی را [[حق]] [[فرمان]] و [[دستور]] و [[حکومت]] نیست<ref>[[محسن اراکی|اراکی، محسن]]، [[فقه نظام سیاسی اسلام ج۱ (کتاب)|فقه نظام سیاسی اسلام]]، ج۱.</ref>.