تفسیر فلسفی در علوم قرآنی: تفاوت میان نسخه‌ها

گسترده‌ترین تفسیر فلسفی، تفسیر القرآن الکریم صدرالمتألهین است که متناسب با حالات [[روحی]] خود ابتدا از تفسیر [[آیة الکرسی]] آغاز کرد و سپس به [[تفسیر]] سوره‌های [[یس]]، [[حدید]]، واقعه، اعلی، [[طارق]] و زلزال پرداخت و سرانجام در سال‌های پایانی [[عمر]] خود [[تصمیم]] به تفسیر کامل [[قرآن]] گرفت و تا پایان عمر خود به تفسیر [[سوره حمد]] و مقداری از [[سوره بقره]] موفق شد. <ref>ملاصدرا هرمنوتیک و فهم کلام الهی، ص۴۲؛ نیز ر. ک: تفسیر صدرالمتألهین، ج ۱، ص۹۴، ۱۱۰. </ref> [[ملاصدرا]] در تفسیر [[آیة الکرسی]] و [[آیه نور]] که در دوره جوانیش نگاشته در عین توجه به [[حدیث]]، بیشتر بر [[اندیشه]] عرفا و [[صوفیه]] تکیه داشته، چندان به مباحث ادبی نمی‌پردازد؛ اما پس از تصمیم به [[نوشتن]] تفسیر کامل و جامع از قرآن به روش معمول [[مفسران]] بازمی گردد و افزون بر [[تفسیر آیات]] مطابق [[مکتب]] خاص خود و [[مکاشفه]] شخصی و [[عرفانی]] به مباحث لغوی و ادبی نیز می‌‌پردازد. <ref>مفاتیح الغیب، ج ۱، ص۷۸ - ۷۹. </ref> وی همچنین پیش از شروع به تفسیر، کتاب [[مفاتیح الغیب]] را به عنوان [[فلسفه]] تفسیر و مستند برخی مطالب تفسیرش تألیف کرده است. <ref> مفاتیح الغیب، ج ۱، ص۷۹. </ref> ازنظر ملاصدرا تفسیر صحیح [[قرآن کریم]] آن است که [[مفسر]] با پذیرش [[ظواهر قرآن]] در جست و جوی [[اسرار]] و رموز پنهان آن برآید و به [[یاری]] [[عقل]] و مکاشفه و [[اشراق]] [[الهی]] [[حقایق]] پشت پرده ظواهر قرآن را به دست آورد،<ref> مفاتیح الغیب، ج ۱، ص۷۹ - ۸۰. </ref> بر این اساس او بر این [[باور]] است که مفسر برای [[درک]] اعماق قرآن باید نخست از معانی ظاهری الفاظ آغاز کند؛ اما نباید به معانی ظاهری الفاظ [[قناعت]] کند، بلکه باید با ترک [[حواس]] [[جسمانی]] و با [[استمداد]] از حواس [[باطنی]] به [[ملکوت]] [[سفر]] کند و معانی عمیق و بی‌انتهای قرآن را از راه مکاشفه و به صورت زلال به دست آورد. او همچنین تأکید می‌‌کند کسی که در [[تفسیر قرآن]] به جنبه‌های ادبی و ظاهری آن بسنده می‌‌کند تنها به [[درک]] زیبایی‌های [[ظاهر قرآن]] نائل می‌‌شود یا حداکثر از [[ظواهر]] الفاظ جنبه‌های [[حقوقی]] و [[فقهی]] آن را [[کشف]] می‌‌کند و حتی ممکن است چون [[متکلمان اشعری]] و برخی فقهای [[حنبلی]] برای [[خدا]] دست و چشم و تخت و سریر فرض کند. <ref>ر. ک: اسفار، ج ۹، ص۲۹۹. </ref> وی همچنین [[معتقد]] است شیوه [[تفسیر]] لفظی و معانی ظاهری الفاظ از عهده تفسیر و بیان [[حقایق]] پیچیده و [[اسرار]] رموز [[آیات]] برنمی آید. <ref>تفسیر صدرالمتألهین، ج ۴، ص۱۵۱. </ref> نکته حائز اهمیت در نگرش [[صدرالمتألهین]] به اخذ [[ظواهر قرآن]] و [[هماهنگی]] [[تأویل]] با ظواهر این است که برخلاف دیدگاه مشهور که وضع الفاظ را ابتدا برای معانی مادی عرفی می‌‌داند، در [[باور]] وی الفاظ برای [[ارواح]] معانی وضع شده‌اند، بدون در نظر گرفتن خصوصیات مادی، بر همین اساس وی منکر اطلاق الفاظ در مورد [[خداوند]] به نحو استعاره و مجاز است.