تأویل مشکل القرآن (کتاب): تفاوت میان نسخه‌ها

| عنوان = [[تأویل]] مشکل القرآن

| ناشر = انتشارات دار الکتب العلمیة

| سال نشر = ۱۴۲۳ق، ۲۰۰۲ م، ۱۳۸۲ ش

'''[[تأویل]] مشکل القرآن''' کتابی است به زبان عربی که مشتمل بر تأویلات [[آیات قرآن]] می‌‏باشد. این کتاب اثر [[عبدالله بن مسلم بن قتیبه دینوری]] است و [[انتشارات دار الکتب العلمیة]] انتشار آن را به عهده داشته‌ است.<ref name=p1>[https://www.neelwafurat.com/itempage.aspx?id=lbb78111-38582&search=books وبگاه نیل و فرات]</ref>

این کتاب تألیف [[ابومحمد عبدالله بن مسلم بن قتیبه دینوری مروزی]] است<ref>ابن قتیبه، تأویل مشکل القرآن، ص۱-۷۶؛ داوودی، طبقات المفسرین، ج۱، ص۲۴۵ و ۲۴۶، رقم ۲۳۴.</ref> و در اواخر [[قرن چهاردهم]] [[هجری قمری]] با مقدمه و پاورقی‌ها و فهرست‌هایی از [[سید احمد صقر]] در [[مصر]] به چاپ رسیده است<ref>تاریخ چاپ کتاب معلوم نیست ولی تاریخ پایان یافتن نگارش مقدمه آن ۱۷ رمضان ۱۳۹۳ ه‍‌.ق ذکر شده است (ر. ک: ابن قتیبه، تأویل مشکل القرآن، مقدمه ص۸۷).</ref>. مقدمه «صقر» ۸۶ صفحه در شرح‌حال مؤلف و معرفی کتاب و حجم خود کتاب ۵۷۸ صفحه و ملحق و فهرست‌های آن ۱۲۷ صفحه می‌باشد.

این کتاب [[تفسیر ترتیبی]] نیست و مؤلف آن را در ردّ کسانی که بر [[بلاغت قرآن]] [[طعن]] زده بودند، تألیف کرده<ref>ر. ک: ابن قتیبه، تأویل مشکل القرآن، مقدمه ص۷۷، و خود کتاب ص۲۲ و ۲۳.</ref> و ضمن آن به [[تفسیر متشابهات]] و آنچه [[مخالفان]] به‌عنوان تناقضات [[قرآن]] مطرح کرده بودند، پرداخته است. مؤلف به اشباه و نظایر در [[معانی قرآن]] توجه کرده و در [[تفسیر]] و توضیح آیاتی از ۳۷ سورۀ قرآن به صورت پراکنده و غیر ترتیبی سخن گفته است <ref>ر. ک: ابن قتیبه، تأویل مشکل القرآن، ص۳۱۱-۴۳۸.</ref>.

ویژگی‌های زبان [[عرب]] با عنوان {{عربی|"باب ذكر العرب و ما خصّهم الله به من العارضة و البيان و اتساع المجاز"}}، وجوه [[قرائت‌ها]]، [[نزول قرآن]] بر هفت حرف، نقصان [[مصحف]] [[ابن مسعود]]، زیادی دو [[سوره]] در مصحف ابیّ‌، تناقض و [[اختلاف]] ادعا شده در قرآن، [[حکمت]] وجود [[متشابه]] در قرآن، مجاز، استعاره، مقلوب، حذف و اختصار، تکرار و زیادی [[کلام]]، کنایه و [[تعریض]]، [[مخالفت]] ظاهر لفظ‍ با معنا در قرآن و معانی [[حروف مقطعه]]، مطالب دیگری است که مؤلف در این کتاب دربارۀ آنها بحث کرده است<ref>ر. ک: ابن قتیبه، تأویل مشکل القرآن، ص۱۲-۳۱۰.</ref>. وی ۴۴ کلمه از کلمات قرآن را در بابی با عنوان {{عربی|"اللفظ‍ الواحد للمعاني المختلفة"}} آورده و دربارۀ معانی مختلف آنها و برگرداندن آنها به یک معنای مشترک بحث کرده است<ref>ر. ک: ابن قتیبه، تأویل مشکل القرآن، ص۴۳۹-۵۱۵.</ref>.

درباره [[تفسیر]] حروف و [[افعال]] غیر منصرف به کار رفته در [[قرآن]] و استعمال برخی حروف در معنای حروفی دیگر نیز مطالبی دربر دارد<ref>ر. ک: ابن قتیبه، تأویل مشکل القرآن، ص۵۱۷-۵۷۸.</ref>. فضای غالب مباحث و مطالب این کتاب ادبی است و ازاین‌رو، می‌توان این کتاب را از تفسیرهای ادبی غیر ترتیبی به شمار آورد<ref>برای آشنایی بیشتر با ویژگی‌های این کتاب ر. ک: عکش، ابن قتیبة الدینوری و جهوده اللغویة؛ ص۱۲۴-۱۵۳.</ref>. برخی آن را از [[تفاسیر]] لغوی به شمار آورده و در ردیف [[المفردات]] راغب ذکر کرده‌اند<ref>ر. ک: معرفت، التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب، ج۲، ص۵۱۱-۵۱۲.</ref>. این کتاب را به لحاظ‍ اینکه مؤلف آن از [[اهل تسنن]] و ۱۶ سال آخر [[عمر]] وی در عصر [[غیبت صغرا]] بوده و به احتمال زیاد این کتاب را در آن ۱۶ سال تألیف کرده است، می‌توان از [[کتاب‌های تفسیری]] اهل تسنن در عصر غیبت صغرا به شمار آورد.

# نسخه دار الکتب المصریه به خط‍ [[ابو طالب بن عبدالواحد]]، معروف به [[برهان الدین]]، در سال ۵۵۸ ه‍‌. ق.

# نسخۀ کتابخانه مراد ملّا که در سال ۵۳۲ ه‍‌. ق مکتوب شده است.

# نسخه دار الکتب المصریه که در سال ۳۷۹ ه‍‌. ق به خط‍ [[محمد بن احمد بن یحیی]] نوشته شده است <ref>ر. ک: ابن قتیبه، تأویل مشکل القرآن، مقدمه ص۸۵-۸۶.</ref>.