الهام به معصوم در حدیث: تفاوت میان نسخه‌ها

| موضوع مرتبط = علم معصوم

متون [[حدیثی]] پر از روایاتی است که بیانگر بهره‌مندی [[امامان]] {{عم}} از [[علوم]] [[خدادادی]] است که در‌این‌باره کتاب [[بصائر الدرجات]] یکی از بهترین کتاب‌ها به شمار می‌رود. این [[روایات]] را در دو دسته کلی می‌توان بررسی کرد:

 

# روایات پرشماری که به نحو مطلق از [[الهام]] علوم به امامان {{عم}} خبر داده، آنها را افرادی [[محدَّث]] معرفی می‌کند؛<ref>برای نمونه، ر. ک: محمد بن حسن صفار قمی، بصائر الدرجات، ص۲۳۴ و ۲۳۵.</ref>

## ثانیاً، روایتی که می‌گفت اگر چیزی در [[کتاب علی]] {{ع}} نبود، آن را از طریق [[روح‌القدس]] می‌فهمیم، روشن می‌کند که بحث از موضوعات نیست؛ زیرا عاقلانه نیست که تمام موضوعات در کتاب علی {{ع}} بیان شود. بنابراین، بحث احکام است. اما این [[روایت]] نیز دلالتی بر [[تشریع]] ندارد؛ زیرا این مضمون (نبودِ برخی احکام در کتاب علی {{ع}}) تنها در همین یک روایت است. به علاوه، این روایت به لحاظ سندی مخدوش است؛ زیرا در سند آن آمده است:... [[هشام بن سالم]] عن [[عمار]] او غیره. به دیگر سخن، روشن نیست که ناقل [[حدیث]] از [[امام]]، [[عمار بن موسی ساباطی]] فطحی‌مذهب است که البته [[نجاشی]] او را توثیق کرده،<ref>احمد بن علی نجاشی، رجال نجاشی، ص۲۹۰.</ref> یا کسی دیگر که برای ما ناشناخته است. بنابراین، نمی‌توان به صدور این مضمون از امام {{ع}} [[اطمینان]] داشت. افزون بر آن، حتی اگر روایت نیز معتبر بود، باز هم دلالت آن بر [[شأن تشریع]] روشن نبود؛ زیرا صریح روایت، القای آن [[حکم]] از سوی روح‌القدس است، نه آنکه [[تشریعی]] از سوی امام انجام شود. بنابراین، دلالت این دسته از روایات بر [[تشریع امام]] تمام نیست<ref>ر. ک: [[محمد حسین فاریاب|فاریاب، محمد حسین]]، [[بررسی انطباق شئون امامت در کلام امامیه بر قرآن و سنت (کتاب)|بررسی انطباق شئون امامت در کلام امامیه بر قرآن و سنت]]، ص۲۰۰ تا ۲۰۲.</ref>.

روایاتی درباره الهام به امام وجود دارد که برخی از آنها به صورت تصریح و برخی دیگر به صورت تلویحی دربارۀ [[الهام]] [[سخن]] گفته‌اند. مرحوم صفّار در [[بصائر الدرجات]] در بیش از ۱۰ باب و [[حدود]] ۱۵۰ [[روایت]] به این موضوع پرداخته است<ref>ر. ک: [[الهام محمدزاده نقاشان]] و [[رضا نیرومند]]، [[رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه (مقاله)|رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه]]، ص۵۷؛ [[داوود افقی|افقی، داوود]]، [[بررسی غلو در روایات علم اهل بیت از کتاب بصائر الدرجات (پایان‌نامه)|بررسی غلو در روایات علم اهل بیت از کتاب بصائر الدرجات]]، ص۵۰ ـ ۵۲.</ref>. برخی از این [[روایات]] عبارت‌اند از:

 

# [[امام صادق]] {{ع}} می‌‌فرمایند: "همانا [[علم]] ما يا مربوط به گذشته است و يا نوشته‌شده و يا وارد شدن در [[دل]] و يا تأثير در گوش. سپس فرمود: اما گذشته، [[علم]] به امور پيشين است و اما نوشته شده مربوط به امور آينده است و امّا وارد شده به [[دل]] [[الهام]] است و اما تأثير در گوش امر [[فرشته]] است"<ref>صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ج ۱، ص۳۱۸.</ref><ref>ر. ک: [[الهام محمدزاده نقاشان]] و [[رضا نیرومند]]، [[رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه (مقاله)|رابطه الهام و تحدیث در علم امامان شیعه]]، ص۵۷.</ref> علومی که مربوط به گذشته است ماضی نام دارد که [[تفسیر]] و توضیح و تبیینش به وسیلۀ [[پیامبر]] {{صل}} انجام گرفته و به [[امام]] رسیده است، مانند [[علوم]] و [[معارف قرآنی]]، [[سنت نبوی]] و [[کتاب‌های آسمانی]] به یادگار مانده از گذشتگان. علومی که مربوط به [[آینده]] است غابر نام دارد که آنها هم توسط [[پیامبر]] {{صل}} به صورت شفاهی و کتبی در [[اختیار]] [[امام]] قرار گرفته است و از امامی به [[امام]] دیگر منتقل شده است. در واقع همان [[علوم]] موروثی است که در [[روایت]] از آنها یاد شده و [[ائمه]] {{ع}} از این [[علوم]] برای وقایع [[آینده]] استفاده می‌کنند. قسم سوم علومی است که به وسیلۀ [[الهام]] در [[اختیار]] [[امام]] قرار می‌گیرد و متفاوت با دیگر [[علوم حصولی]] است که حادث نامند، [[روایات]] این نوع [[علم]] را چنین توصیف می‌کنند: این [[علم]] یا با انداختن به [[قلوب]]، یا با گفتن در گوش حاصل می‌شود<ref>ر. ک: [[محمد حسن نادم|نادم، محمد حسن]]، [[علم غیب از نگاه عقل و وحی (کتاب)|علم غیب از نگاه عقل و وحی]]، ص۳۳۰.</ref>.

# [[امام صادق]] {{ع}} در [[پاسخ]] از [[سؤال]] [[عمار ساباطی]] که پرسید اگر شما به [[حکومت]] رسیدید، چگونه [[حکم]] می‌کنید؟ فرمود: "به [[حکم خدا]] و [[حکم داوود]] و چنانچه موضوعی پیش بیاید که [[حکم]] آن نزد ما حاضر نباشد، [[روح القدس]] آن را به ما [[القا]] می‌کند"<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱۰، ص۲۷۳.</ref><ref>ر. ک: [[سید حسن مصطفوی|مصطفوی، سید حسن]]، [[احمد مروی|مروی، احمد]]، [[دلایل عقلی و نقلی علم غیب امامان معصوم (مقاله)|دلایل عقلی و نقلی علم غیب امامان معصوم]]، فصلنامه قبسات، ص۲۸.</ref>

# [[رسول اکرم]] {{صل}} می‌‌فرمایند: {{متن حدیث|أَعْطَانِی الْوَحْیَ وَأَعْطَی‏ عَلِیّاً الْإِلْهَام}}<ref>طوسی، محمد بن حسن، امالی، ص۱۸۹؛ اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، ج ‏۱، ص۳۹۰؛ دیلمی، حسن بن محمد، إرشاد القلوب إلی الصواب، ج ۲، ص۲۵۴.</ref><ref>ر. ک: [[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]]، ص۲۵۴؛ [[محمد حسن نادم]] و [[سید ابراهیم افتخاری]]، [[منابع علم امام از نگاه متکلمان قم و بغداد (مقاله)|منابع علم امام از نگاه متکلمان قم و بغداد]]، ص۵۹ و ۶۹.</ref>

# در روایتی دیگر، از آن حضرت [[نقل]] شده است: "همانا بعد از من در مقابل هر بدعتی که در برابر [[ایمان]] قرار می‌گیرد، ولیّ‌ای از [[اهل‌بیت]] من خواهد بود که عهده‌دار آن ([[ایمان]]) است و از آن [[دفاع]] می‌کند. با [[الهام]] از [[خداوند]] [[سخن]] می‌گوید و [[حق]] را آشکار و روشن می‌سازد و [[کید]] مکاران را رد می‌کند"<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ‏۱، ص۱۳۶ ـ ۱۳۷.</ref><ref>ر. ک: [[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]]، ص۲۵۴.</ref>

# [[امام صادق]] {{ع}} می‌‌فرمایند: "برخی از ما [[علم]] در گوش‌شان قرار می‌گیرد، برخی در [[خواب]] می‌بینند و برخی از ما صدایی می‌شنویم و برای بعضی از ما، فرشته‌ای بزرگ‌تر از [[جبرئیل]] و [[میکائیل]] می‌آید و برخی از [[امامان]] {{ع}} فرشته‌‌ها را با چشم می‌بینند"<ref>ر. ک: [[محمد حسن نادم]] و [[سید ابراهیم افتخاری]]، [[منابع علم امام از نگاه متکلمان قم و بغداد (مقاله)|منابع علم امام از نگاه متکلمان قم و بغداد]]، ص۵۹ و ۶۹.</ref>.

# [[امام باقر]] {{ع}} می‌‌فرمایند: "[[علی]] {{ع}} به [[کتاب خدا]] و [[سنت پیامبر]] {{صل}} عمل می‌کرد، هنگامی‌ که با مسئلۀ جدیدی روبه‌رو می‌شد که نه در [[کتاب خدا]] بود و نه در [[سنت پیامبر]] [[خداوند]] به او [[الهام]] می‌کرد"<ref>ر. ک: [[محمد حسن نادم]] و [[سید ابراهیم افتخاری]]، [[منابع علم امام از نگاه متکلمان قم و بغداد (مقاله)|منابع علم امام از نگاه متکلمان قم و بغداد]]، ص۵۹ و ۶۹.</ref>.

# [[حارث بن مغیره]] می‌گوید: به [[امام صادق]] {{ع}} عرض کردم: "[[علم]] [[عالمان]] شما [[امامان]] چگونه است؟ آیا در قلبش [[القاء]] می‌شود یا با گوش می‌‌شنود؟" [[امام]] {{ع}} فرمودند: "[[وحی]] است از نوع [[وحی]] به [[مادر موسی]]" <ref>مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، ص۲۸۶.</ref><ref>[[محمد مشکی|مشکی، محمد]]، [[بررسی علم امام از دیدگاه شیخ مفید (مقاله)|بررسی علم امام از دیدگاه شیخ مفی']]، فصلنامه فلسفی کلامی، ش ۴۵، ص۳۰۵.</ref>

# [[علی بن یقطین]] می‌گوید: به [[امام کاظم]] {{ع}} عرض کردم: [[علم]] [[عالمان]] شما از طریق سماع و شنیدن است یا [[الهام]]؟ حضرت فرمودند: "گاهی به صورت شنیدنی است و گاهی الهامی‌ و گاهی به دو صورت تحقق پیدا می‌کند"<ref>مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، ص۲۸۶.</ref><ref>ر. ک: [[محمد مشکی|مشکی، محمد]]، [[بررسی علم امام از دیدگاه شیخ مفید (مقاله)|بررسی علم امام از دیدگاه شیخ مفی']]، فصلنامه فلسفی کلامی، ش ۴۵، ص۳۰۵؛ [[محمد نظیر عرفانی|عرفانی، محمد نظیر]]، [[بررسی علم غیب معصومان در تفاسیر فریقین (پایان‌نامه)|بررسی علم غیب معصومان در تفاسیر فریقین]]، ص۱۸۵.</ref>

# [[امام صادق]] {{ع}} فرمودند: "[[امام علی]] {{ع}} بر طبق [[قرآن]] و [[سنت پیامبر]] عمل می‌کرد، و هر گاه چیز جدیدی [[حکم]] آن در [[کتاب و سنت]] نبود، [[خداوند]] در آن مورد [[حق]] را به او [[الهام]] می‌کرد"<ref>ر. ک: [[محمد مشکی|مشکی، محمد]]، [[بررسی علم امام از دیدگاه شیخ مفید (مقاله)|بررسی علم امام از دیدگاه شیخ مفی']]، فصلنامه فلسفی کلامی، ش ۴۵، ص۳۰۵.</ref>

# [[امام کاظم]] {{ع}} فرمودند: "[[دانش]] ما از سه [[وجه]] است: گذشته، [[آینده]] و آنچه باید می‌شود؛ اما گذشته برای ما [[تفسیر]] شده و [[آینده]] نوشته شده است و هر آنچه حادث می‌گردد گاهی در [[دل]] افتد و گاهی در گوش اثر کند"<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱، ص۲۶۴.</ref><ref>ر. ک: [[سید محمد فائز باقری|باقری، سید محمد فائز]]، [[بررسی علم اولیای الهی (پایان‌نامه)|بررسی علم اولیای الهی]]، ص۱۱۴.</ref>

# از [[امام صادق]] {{ع}} [[سؤال]] شد: وقتی [[امام]] مورد [[سؤال]] قرار می‌گیرد چگونه به سرعت جواب آن را می‌دهد؟ حضرت فرمودند: "به [[قلب]] او انداخته می‌شود یا به گوش او خوانده می‌شود و در برخی موارد هر دو جمع می‌شود"<ref>مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج ۲۶، ص۱۹.</ref><ref>ر. ک: [[قاسم علی شیخ‌زاده|شیخ‌زاده، قاسم علی]]، [[رابطه علم غیب امام حسین و حادثه عاشورا (پایان‌نامه)|رابطه علم غیب امام حسین و حادثه عاشورا]]، ص۵۸ ـ ۶۰.</ref>

# [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} می‌فرمایند: {{متن حدیث|أَلْهَمَنِي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عِلْمَ مَا فِيهِ}}؛ [[خداوند]] از راه [[الهام]] مرا از آنچه در [[لوح محفوظ]] است، [[آگاه]] ساخته است<ref>مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج ۲۶، ص۴.</ref><ref>ر. ک: [[عسکری امام‌خان|امام‌خان، عسکری]]، [[منشأ و قلمرو علم امام (پایان‌نامه)|منشأ و قلمرو علم امام]]، فصل پنجم.</ref>

# [[امام رضا]] {{ع}} در [[حدیث]] مفصلی درباره [[فضایل]] [[امام]] فرموده است: "همانا چون [[خدای عزوجل]] بنده‌ای را برای [[اصلاح امور]] بندگانش [[انتخاب]] فرماید سینه‌اش را برای آن [[کار]] گشوده کند و چشمه‌های [[حکمت]] در دلش گذارد و علمی‌ به او [[الهام]] کند که از آن پس از پاسخی در نماند و از [[درستی]] [[منحرف]] نشود. پس چنین فردی [[معصوم]] بوده و از قوت و [[توفیق]] و [[استواری]] برخوردار است و از هر گونه [[خطا]] و لغزشی در [[امان]] است"<ref>کلینی، اصول الکافی، ج۱، ص۲۹۰.</ref><ref>ر. ک: [[محمد صادق عظیمی|عظیمی، محمد صادق]]، [[سیر تطور موضوع گستره علم امام در کلام اسلامی (پایان‌نامه)|سیر تطور موضوع گستره علم امام در کلام اسلامی]]، ص۱۷۶.</ref>

# [[ابوالخیر]] می‌‌گوید: به [[امام صادق]] {{ع}} عرض کردم: من از "عبد اللّه بن حسن" [[سؤال]] کردم، او [[گمان]] می‌کند [[امام]]، در بین شما [[اهل بیت]] {{ع}} نیست. [[امام]] فرمودند: "[[قسم به خدا]] ای [[پسر نجاشی]]! به [[درستی]] که از ماست آنکه [[علم]] به [[قلب]] او انداخته می‌شود و به گوش او خوانده می‌شود و [[ملائکه]] با او [[مصافحه]] می‌کنند"<ref>صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ج ۱، ص۳۱۸</ref>.<ref>ر. ک: [[اصغر غلامی|غلامی، اصغر]]، [[آفاق علم امام در الکافی (مقاله)|آفاق علم امام در الکافی]].</ref>

# [[رسول اکرم]] {{صل}} می‌‌فرمایند: "از [[فرزندان]] من [[دوازده تن]] پیشوای اصیل و [[نیک]] نژاد و [[محدث]] و مفهّم است و آخرین آنها کسی است که به [[حق]] [[قیام]] کرده‌ و [[زمین]] را پر از [[عدالت]] کند چنان که از [[ستم]] پر شده باشد"<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱، ص۵۳۴.</ref><ref>ر. ک: [[محمد صادق عظیمی|عظیمی، محمد صادق]]، [[سیر تطور موضوع گستره علم امام در کلام اسلامی (پایان‌نامه)|سیر تطور موضوع گستره علم امام در کلام اسلامی]]، ص۱۷۶.</ref>

# [[ابوبصیر]] می‌‏گوید از [[امام صادق]] {{ع}} شنیدم فرمود: "شبانه [[روز]] بر [[علم]] ما افزوده می‌‏شود، اگر غیر از این بود [[علوم]] ما تمام می‌‏شد" [[ابوبصیر]] عرض کرد: فدایت شوم چه شخصی‌ بر شما نازل می‌‏شود؟ فرمود: "بعضی‌ از ما [[فرشته]] را [[مشاهده]] می‌‏کند، بعضی‌ از ما مطالب در قلبش [[الهام]] می‌‏شود، بعضی‌ هم با گوش صدای‌ [[فرشته]] را مانند صدای‌ طشت می‌‏شنود". [[ابوبصیر]] گفت: فدایت شوم چه کسی‌ مطالب را برای‌ شما می‌‏آورد؟ فرمود: "یکی‌ از [[مخلوقات]] [[خدا]] که از [[جبرئیل]] و [[میکائیل]] بزرگ‏تر است"<ref>مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۲۶، ص۵۴.</ref><ref>ر. ک: [[ابراهیم امینی|امینی، ابراهیم]]، [[بررسی مسائل کلی امامت (کتاب)|بررسی مسائل کلی امامت]]، ص۲۴۷ ـ ۲۵۵.</ref>

#{{متن حدیث|عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ {{ع}} يَقُولُ: الْأَئِمَّةُ عُلَمَاءُ صَادِقُونَ‏ مُفَهَّمُونَ‏ مُحَدَّثُون}}<ref>صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ج ۱، ص۳۱۹.</ref><ref>ر. ک: [[داوود افقی|افقی، داوود]]، [[بررسی غلو در روایات علم اهل بیت از کتاب بصائر الدرجات (پایان‌نامه)|بررسی غلو در روایات علم اهل بیت از کتاب بصائر الدرجات]]، ص۵۰ ـ ۵۲.</ref>