افزایش علم معصوم در حدیث: تفاوت میان نسخه‌ها

# در برخی از احادیث، روح، منشأ [[علم امام]] معرفی شده است. این [[علم]] به صورت حادث، هر [[زمان]] که احتیاج باشد یا در طول شبانه [[روز]]، توسط [[روح]] در [[اختیار]] [[امام]] قرار می‌گیرد. به این سه [[حدیث]] دقت کنید: [[ابوحمزه]] و [[عبدالله بن طلحه]]، هر یک جداگانه گفته‌اند: از [[امام صادق]] {{ع}} راجع به [[علم امام]] پرسیدم که آیا [[علمی]] است که از کتاب‌هایی که نزد شما است نشأت می‌گیرد یا از روایاتی است که برخی از شما از بعضی دیگر نقل می‌کنید یا [اینکه به گونه‌ای دیگر است. به هرحال] علمی که نزد شماست و به ما انتقال می‌دهید چگونه است؟ حضرت فرمودند: علم امام بسیار فراتر از این حرف‌ها است.... آیا این [[آیه]] را نخوانده‌ای که [[خداوند متعال]] فرمود: {{متن قرآن|وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ}}<ref>«و بدین‌گونه ما روحی از امر خویش را به تو وحی کردیم؛ تو نمی‌دانستی کتاب و ایمان چیست» سوره شوری، آیه ۵۲.</ref> سپس امام فرمود: آیا شما [[گمان]] می‌کنید که او در حالی بود که نمی‌دانست کتاب و [[ایمان]] چیست؟ گفتم: ما این‌گونه [[آیه]] را قرائت می‌کنیم. حضرت فرمودند: آری، [[پیامبر]] {{صل}} در حالی بود که نمی‌دانست کتاب و ایمان چیست تا آن‌که [[خداوند]] آن [[روح]] را به سوی او فرستاد. پس به واسطه آن به او [[فهم]] و [[علم]] را [[تعلیم]] داد<ref>{{متن حدیث|عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَلْحَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} أَخْبِرْنِي يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ {{صل}} عَنِ الْعِلْمِ الَّذِي تُحَدِّثُونَّا بِهِ أَ مِنْ صُحُفٍ عِنْدِكُمْ أَوْ مِنْ رِوَايَةٍ يَرْوِيهَا بَعْضُكُمْ عَنْ بَعْضٍ أَوْ كَيْفَ حَالُ‏ الْعِلْمِ‏ عِنْدَكُمْ‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} الْأَمْرُ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ وَ أَجَلُّ أَ مَا تَقْرَأُ كِتَابَ اللَّهِ قَالَ قُلْتُ بَلَى قَالَ أَ مَا تَقْرَأُ {{متن قرآن|وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ}} أَ فَتَرَوْنَ أَنَّهُ كَانَ فِي حَالٍ لَا يَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَ لَا الْإِيمَانُ قَالَ قُلْتُ هَكَذَا نَقْرَؤُهَا قَالَ نَعَمْ قَدْ كَانَ فِي حَالٍ لَا يَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَ لَا الْإِيمَانُ حَتَّى بَعَثَ اللَّهُ تِلْكَ الرُّوحَ فَعَلَّمَهُ بِهَا الْعِلْمَ وَ الْفَهْمَ}}؛ صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۴۵۹.</ref>. این [[حدیث]] منشأ [[علم امام]] را هیچ یک از [[علوم وراثتی]] یا حتی علومی که [[امام]] از دهان [[مبارک]] [[پدران]] خود شنیده، نمی‌داند، بلکه این دست [[علوم]] را در مقایسه با علم امام ناچیز می‌شمرد و [[علم حقیقی]] و اعظم امام را [[علمی]] معرفی می‌کند که از طریق روح به امام لحظه به لحظه می‌رسد. امثال این حدیث به خوبی با مجموعه [[احادیث]] [[افزایش علم امام]] همسو است.

# [[ابوبصیر]] از [[امام صادق]] {{ع}} درباره آیه {{متن قرآن|وَالسَّمَاءِ وَالطَّارِقِ}} پرسید. حضرت فرمود: منظور از {{متن قرآن|وَالسَّمَاءِ}} در این آیه [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} است و مراد از {{متن قرآن|وَالطَّارِقِ}} آن کسی است که از جانب [[پروردگار]] [علوم یا] وقایعی که شبانه روز حادث می‌شود را نزد [[امامان]] می‌آورد و او همان [[روحی]] است که با امامان است و ایشان را [[تسدید]] می‌کند. گفتم: {{متن قرآن|النَّجْمُ الثَّاقِبُ}} کیست؟ فرمود: [[پیامبر اکرم]] {{صل}} است<ref>{{متن حدیث|عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ {{ع}}‏ فِي قَوْلِهِ}} {{متن قرآن|وَالسَّمَاءِ وَالطَّارِقِ}} {{متن حدیث|قَالَ قَالَ السَّمَاءُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ {{ع}} وَ الطَّارِقُ الَّذِي يَطْرُقُ الْأَئِمَّةَ {{عم}} مِنْ عِنْدِ رَبِّهِمْ- مِمَّا يَحْدُثُ‏ بِاللَّيْلِ‏ وَ النَّهَارِ- وَ هُوَ الرُّوحُ‏ الَّذِي‏ مَعَ الْأَئِمَّةِ {{ع}}يُسَدِّدُهُمْ- قُلْتُ وَ}} {{متن قرآن|النَّجْمُ الثَّاقِبُ}} {{متن حدیث|قَالَ: ذَاكَ رَسُولُ اللَّهِ {{صل}}}}؛ قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر، ج۲، ص۴۱۵.</ref>.  

در مجموع می‌توان گفت که در این گونه [[حدیثی]]، از چهار وصفِ [[توفیق]]، [[تسدید]]، إخبار دائمی [[امام]] و آوردن [[علم]] برای امام توسط [[روح]] یا روح القدس، سخن [[رانده شده]] است. توفیق و تسدید دلالت چندانی بر مدعا ندارد، اما [[ظهور]] واژه “یخبره” آن است که جناب روح، همواره در طول زمان‌ها و به صورت شبانه‌روزی، علم جدید برای امام به ارمغان می‌آورد؛ در غیر این صورت از [[علوم]] موجود و وراثتی استفاده می‌فرمود و نیازی به [[اخبار]] جدید نبود. نیز در چند [[حدیث]]، از جمله حدیث نخستین و حدیث پایانی، تصریح شده است که وقتی امام [[علم لازم]] را در [[اختیار]] ندارد، روح القدس به کمک [[علمی]] امام می‌شتابد و این چنین [[افزایش علم]] برای امام تحقق می‌یابد. در نتیجه، طبق این گروه از [[احادیث]] نیز [[علم امام]] با اخبار دائمی روح و نیز القای علم در موارد نیاز، همواره افزایش می‌یابد<ref>[[محمد تقی یارمحمدیان|یارمحمدیان، محمد تقی]]، [[ازدیاد علم امام از دیدگاه کتاب و سنت (کتاب)|ازدیاد علم امام از دیدگاه کتاب و سنت]]، ص ۱۳۰.</ref>.

مدلول این مجموعه [[حدیثی]] آن است که گاهی امام در گستره وسیع [[امامت]] و ولایتش، [[نیازمند]] علم از طرف [[خدای سبحان]] می‌شود. حتی در برخی از این احادیث، دامنه آن تا [[احکام]] نیز کشیده شده است<ref>صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ص۲۳۴، باب ۹.</ref>. در مباحث پیشین برخی از این احادیث مطرح شد<ref>ر. ک: صفحه ۵۱ تا ۵۶ از همین نوشتار.</ref>. به این دو [[حدیث]] هم بنگرید:

# [[محمد بن مسلم]] از [[امام باقر]] {{ع}} نقل کرده که فرمودند: "[[حضرت علی]] {{ع}} به [[کتاب خدا]] و [[سنت پیامبر]] {{صل}} عمل می‌کرد. پس هنگامی که بر او مسئله جدیدی وارد می‌شد که در [[کتاب و سنت]] نبود، [[خداوند متعال]] [[حقیقت]] را به او [[الهام]] می‌کرد و به [[خدا]] قسم این از امور پیچیده است"<ref>{{متن حدیث|عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ {{ع}} قَالَ: كَانَ عَلِيٌّ {{ع}} يَعْمَلُ‏ بِكِتَابِ‏ اللَّهِ‏ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ‏ فَإِذَا وَرَدَ عَلَيْهِ شَيْ‏ءٌ حَادِثٌ وَ الَّذِي لَيْسَ فِي الْكِتَابِ وَ لَا فِي السُّنَّةِ أَلْهَمَهُ اللَّهُ الْحَقَّ إِلْهَاماً وَ ذَلِكَ وَ اللَّهِ مِنَ الْمُعْضِلَاتِ}}؛ صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ص۲۳۵.</ref>.