اصلح: تفاوت میان نسخه‌ها

اصلح (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲۶ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۹:۵۶

۷٬۷۲۹ بایت حذف‌شده ، ‏۲۶ نوامبر ۲۰۲۲

بدون خلاصۀ ویرایش

دیداریویکی‌متن

Bahmani

مدیران

۱۳۱٬۴۸۹

ویرایش

@@ خط ۵: / خط ۵: @@
 | پرسش مرتبط  =
 }}
-== مقدمه ==
-[[اصلح]]، اصطلاحی [[کلامی]] و مطرح شده توسط [[متکلمان]] [[عدلیه]] در زمینه [[افعال خداوند]] نسبت به [[زندگی دنیوی]] [[بشر]].
-اصلح افعل التفضیل از ریشه [[صلاح]] و [[مصلحت]]، [[ضد]] [[فساد]] و [[مفسده]] است، که در مقایسه دو صلاح، آنکه به خیر نزدیک‌تر باشد، اصلح نامیده می‌‌شود.
+== مقدمه ==
+اصلح افعل التفضیل از ریشه [[صلاح]] و [[مصلحت]]، [[ضد]] [[فساد]] و [[مفسده]] است که در مقایسه دو صلاح، آنکه به خیر نزدیک‌تر باشد، اصلح نامیده می‌‌شود. مصحلت‌هایی که به انسان باز می‌‌گردد دو گونه است: [[دنیوی]] و [[دینی]]. مصلحت‌های دینی در اصطلاح متکلمان، [[الطاف]] نام دارد و به [[قاعده لطف]] باز می‌‌گردد، ولی مصلحت‌های دنیوی که هیچ‌گونه تأثیری در [[دین]] و [[ایمان]] انسان ندارند، مربوط به قاعده اصلح هستند. مصلحت‌های دنیوی چیزهایی است که انسان از آنها نفع می‌‌برد و هیچ گونه زیانی به او یا انسان دیگری نمی‌رسد و هیچ جهت قبحی در آنها وجود ندارد<ref>المنقذ من التقلید، ج۱، ص۲۹۹، انوار الملکوت، ص۱۵۳ و ۱۵۶.</ref>.
-متکلمان نفع و فایده ای را که عاید [[انسان]] می‌‌شود صلاح می‌‌نامند. هرگاه این نفع و فایده افزایش یابد آن را اصلَح می‌‌گویند، چنان که انفع نیز نامیده می‌‌شود <ref>الذخیرة فی علم الکلام، ص۱۹۹</ref>. البته، نفع و فایده آن گاه مصلحت به شمار می‌‌رود که ضرر بیشتری را به دنبال نداشته باشد یا به از دست رفتن نفع بیشتری نیانجامد <ref>المنقذ من التقلید، ج۱، ص۲۹۷</ref>.
+بیشترین اهمیت بحث اصلح در این است که چگونگی رابطه کارهای [[خداوند]] در [[حق]] [[بندگان]] در این [[دنیا]] را تبیین می‌‌کند و در نتیجه [[شناختی]] [[برتر]]، از [[افعال]] و [[مصالح]] [[الهی]] به‌دست می‌‌دهد<ref>الاقتصاد الهادی، ص۸۲، الاقتصاد فی الاعتقاد، ص۲۰۶ـ ۲۰۵، الملل والنحل، ج ۱، ص۴۵، سرمایه ایمان، لاهیجی، ملاعبدالرزاق، ص۸۱، گوهر مراد، ص۳۵۱.</ref>. برخی از [[دلایل]] کسانی که انجام هر نوع اصلحی را بر [[خداوند]] [[واجب]] می‌‌دانند، این است:
+# خداوند [[قادر]] مطلق است، پس هر آنچه به حال [[بندگان]] مفید و سودمند باشد انجام می‌‌دهد، در غیر این صورت قدرتش [[مبتلا]] به [[کاستی]] می‌‌شود<ref>الیاقوت، ص۵۵، مقالات الاسلامیین، ص۱۳۷، المغنی فی ابواب التوحید والعدل، معتزلی، قاضی عبدالجبار، ج۱۴، ص۴۷.</ref>.
+# خداوند [[جواد]] مطلق است، اگر بهترین و سودمندترین را در [[حق]] بندگان انجام ندهد، حکایت از [[بخل]] او می‌‌کند و بخل و کاستی در ساحت او راه ندارد<ref>الیاقوت، ص۵۵، انوار الملکوت، ص۱۵۷، المنقذ من التقلید، ص۲۹۸، القواعد الکلامیة، ص۱۲۷.</ref>.
+# انجام ندادن [[اصلح]] [[قبیح]] است، پس انجام آن واجب است<ref>سرمایه ایمان، لاهیجی، ملاعبدالرزاق، ص۸۱.</ref>.
-مصحلت‌هایی که به انسان باز می‌‌گردد دو گونه است: [[دنیوی]] و [[دینی]]. مصلحت‌های دینی در اصطلاح متکلمان، [[الطاف]] نام دارد و به [[قاعده لطف]] باز می‌‌گردد، ولی مصلحت‌های دنیوی که هیچ گونه تأثیری در [[دین]] و [[ایمان]] انسان ندارند، مربوط به قاعده اصلح می‌‌باشند. مصلحت‌های دنیوی چیزهایی است که انسان از آنها نفع می‌‌برد و هیچ گونه زیانی به او یا انسان دیگری نمی‌رسد و هیچ جهت قبحی در آنها وجود ندارد <ref>المنقذ من التقلید، ج۱، ص۲۹۹، انوار الملکوت، ص۱۵۳ و ۱۵۶</ref>.
+[[منکران]] [[وجوب]] اصلح ضمن خدشه در [[ادله]] قائلان<ref>القواعد الکلامیه، ص۱۲۷.</ref>، دلایلی برای [[اثبات]] مدعای خود آورده‌اند، از جمله:
+# اگر رعایت اصلح و انجام بهترین کارهای [[دنیایی]] در حق بندگان بر خداوند واجب باشد، مستلزم محال است، چون بهترین‌های دنیایی، بی‌نهایت است، پس باید خداوند در حق بندگان بی‌نهایت اصلح انجام دهد<ref>الاقتصاد الهادی، ص۸۲، الذخیره، ص۲۰۱، شرح المقاصد، ج۴، ص۳۳۲، المغنی فی ابواب التوحید والعدل، معتزلی، قاضی عبدالجبار، ج ۱۴، ص۵۶.</ref>.
-واژه اصلح به معنای افعل تفضیل در [[آیات قرآن]] بکار نرفته است، ولی در [[احادیث]] به چشم می‌‌خورد. [[شیخ صدوق]] در کتاب [[توحید]] بابورا با عنوان [[خداوند]] نسبت به [[بندگان]] خود جز آنچه را اصلح به حال آنان می‌‌باشد انجام نمی‌دهد مطرح کرده و احادیثی را از [[پیامبر]]{{صل}} و [[امامان معصوم]]{{ع}} نقل کرده است، ولی با دقت به دست می‌‌آید که این احادیث ناظر به اصلح در [[امور دینی]] می‌‌باشند، و [[امور دنیوی]] را، بدون اینکه ارتباطی به دین و ایمان انسان داشته باشد در برنمی گیرد <ref>التوحید، صدوق، محمد بن علی،، باب۶۲</ref>.
+# اگر اصلح بر [[خدا]] لازم بود، باید [[دوزخیان]] را [[نجات]] و [[بهشتیان]] را به [[مقام]] [[پیامبران]] می‌‌رسانید، چون اصلح به حال آنها همین است<ref>المعتمد فی اصول الدین، ص۱۱۶.</ref>.
+# اگر اصلح واجب بود، نباید کفاری را که در [[دنیا]] [[فقیر]] و در [[آخرت]] معذب هستند می‌‌آفرید<ref>شرح المقاصد، ج ۴، ص۳۳۱، تلخیص المحصل، ص۳۴۲، المحصل، ص۲۹۵.</ref>.
-اصلح، زیر مجموعه مباحث [[عدل]] و [[افعال الهی]] <ref>سرمایه ایمان، لاهیجی، ملا عبدالرزاق، ۵۹</ref> و مربوط به مباحث واجب علی اللّه و از آرای ویژه برخی [[امامیه]] و [[معتزله]] است <ref>مقالات الاسلامیین، ص۱۳۷، المغنی فی ابواب التوحید والعدل، معتزلی، قاضی عبدالجبار، ج ۱۴، ص۲۳</ref>. [[اختلاف]] درباره [[اصلح]] سبب جدا شدن [[ابوالحسن اشعری]] از استادش [[ابوعلی جبایی]] شد <ref>الملل والنحل شهرستانی، ج۱، ص۴۵.</ref>
+# [[لزوم]] رعایت [[اصلح]] بر [[خداوند]] [[مالکیت]] و [[تصرف]] او را محدود می‌‌کند و این بر خلاف [[آیه قرآنی]] است که می‌‌فرماید: {{متن قرآن|لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ}}<ref>«او از آنچه انجام می‌دهد بازخواست نمی‌گردد» سوره انبیاء، آیه ۲۳.</ref>.<ref>قواعد العقاید، غزالی، ص۲۰۷.</ref>
-بیشترین اهمیت بحث اصلح در این است که چگونگی رابطه کارهای [[خداوند]] در [[حق]] [[بندگان]] در این [[دنیا]] را تبیین می‌‌کند و در نتیجه [[شناختی]] [[برتر]]، از [[افعال]] و [[مصالح]] [[الهی]] به‌دست می‌‌دهد <ref>الاقتصاد الهادی، ص۸۲، الاقتصاد فی الاعتقاد، ص۲۰۶ـ ۲۰۵، الملل والنحل، ج ۱، ص۴۵، سرمایه ایمان، لاهیجی، ملاعبدالرزاق، ص۸۱، گوهر مراد، ص۳۵۱</ref>.
-[[متکلمان اسلامی]] در مورد [[لزوم]] رعایت اصلح توسط خداوند [[اختلاف]] دارند، برخی به نحو کلی رعایت اصلح را [[نفی]] می‌‌کنند و برخی به صورت مطلق آن را لازم می‌‌دانند و عده ای نیز تفصیل داده‌اند.
-[[اهل حدیث]] و [[اشاعره]] که منکر [[حسن و قبح]] عقلی‌اند <ref>محصل افکار المتقدمین والمتأخرین، ص۲۹۵، الاقتصاد فی الاعتقاد، ص۲۰۵</ref> و نیز بیشتر [[علمای امامیه]] و معتزله [[بصره]] به نحو مطلق منکر لزوم رعایت اصلح هستند <ref>الاقتصاد الهادی، ص۸۲، الذخيره فى علم الكلام، سيد مرتضى، على بن حسين، تحقيق احمد حسينى، ص۲۰۲، کشف المراد، ص۳۴۳، حاشیه قواعد العقائد، ص۸۲، شرح المقاصد، ج۴، ص۳۳۰، حاشیه اوایل المقالات، ص۲۶</ref>.
-گروهی از امامیه و [[معتزله بغداد]] انجام هر نوع اصلحی را بر خداوند [[واجب]] می‌‌دانند <ref>الیاقوت، ص۵۵، انوار الملکوت، ص۱۵۷، قواعد العقائد، طوسی، ص۸۲ ۸۱، اوایل المقالات، ص۲۶، محصل الافکار، ص۲۹۵، مقالات الاسلامیین، ص۱۳۷، التبصیر، ص۷۱، الاقتصاد فی الاعتقاد، ص۲۰۵</ref>.
-بنابر نقل [[شیخ مفید]]، بسیاری از [[مرجئه]] و [[زیدیه]] نیز بر همین قول هستند <ref>اوایل المقالات، ۲۶</ref>.
-گروهی دیگر از امامیه و معتزله رسانیدن هر نفع و هر اصلحی را بر [[خدا]] واجب نمی‌دانند، بلکه مواردی را که ضرری به حال کسی نزند و [[مفسده]] و محذوری در پی نداشته باشد واجب می‌‌دانند <ref>انوار الملکوت، ص۱۵۷، الذخیره، ص۲۰۱، کشف المراد، ص۳۴۳، المنقذ من التقلید، ج۱، ص۲۹۸، سرمایه ایمان، لاهیجی، ملاعبدالرزاق، ص۸۲، قواعد العقاید، ص۱۲۶</ref>.
-برخی از [[دلایل]] کسانی که انجام هر نوع اصلحی را بر [[خداوند]] [[واجب]] می‌‌دانند، این است:
-خداوند [[قادر]] مطلق است، پس هر آنچه به حال [[بندگان]] مفید و سودمند باشد انجام می‌‌دهد، در غیر این صورت قدرتش [[مبتلا]] به [[کاستی]] می‌‌شود <ref>الیاقوت، ص۵۵، مقالات الاسلامیین، ص۱۳۷، المغنی فی ابواب التوحید والعدل، معتزلی، قاضی عبدالجبار، ج۱۴، ص۴۷</ref> در توضیح این دلیل آمده است: کسی که قادر ونیکوکار و [[آگاه]] به [[نیازمندان]] است حتماً بهترین‌ها را انجام می‌‌دهد <ref>قواعد العقائد، ص۸۲، انوار الملکوت، ص۱۵۷، المنقذ من التقلید، ج۱، ص۲۹۹</ref>.
-خداوند [[جواد]] مطلق است، اگر بهترین و سودمندترین را در [[حق]] بندگان انجام ندهد، حکایت از [[بخل]] او می‌‌کند و بخل و کاستی در ساحت او راه ندارد <ref>الیاقوت، ص۵۵، انوار الملکوت، ص۱۵۷، المنقذ من التقلید، ص۲۹۸، القواعد الکلامیة،ص۱۲۷</ref>.
-انجام ندادن [[اصلح]] [[قبیح]] است، پس انجام آن واجب است <ref>سرمایه ایمان، لاهیجی، ملاعبدالرزاق، ص۸۱</ref>.
-[[منکران]] [[وجوب]] اصلح ضمن خدشه در [[ادله]] قائلان <ref>القواعد الکلامیه، ص۱۲۷</ref> دلایلی برای [[اثبات]] مدعای خود آورده‌اند، از جمله:
-#اگر رعایت اصلح و انجام بهترین کارهای [[دنیایی]] در حق بندگان بر خداوند واجب باشد، مستلزم محال است، چون بهترین‌های دنیایی بی‌نهایت است، پس باید خداوند در حق بندگان بی‌نهایت اصلح انجام دهد <ref>الاقتصاد الهادی، ص۸۲، الذخیره، ص۲۰۱، شرح المقاصد، ج۴، ص۳۳۲، المغنی فی ابواب التوحید والعدل، معتزلی، قاضی عبدالجبار، ج ۱۴، ص۵۶</ref>.
-#اگر اصلح بر [[خدا]] لازم بود، باید [[دوزخیان]] را [[نجات]] و [[بهشتیان]] را به [[مقام]] [[پیامبران]] می‌‌رسانید، چون اصلح به حال آنها همین است <ref>المعتمد فی اصول الدین، ص۱۱۶</ref>.
-#اگر اصلح واجب بود، نباید کفاری را که در [[دنیا]] [[فقیر]] و در [[آخرت]] معذب هستند می‌‌آفرید <ref>شرح المقاصد، ج ۴، ص۳۳۱، تلخیص المحصل، ص۳۴۲، المحصل، ص۲۹۵</ref>.
-# [[اشاعره]] که بر اساس مبنای [[فکری]] خود ([[انکار]] هرگونه وجوبی بر خدا) منکر اصلح‌اند، می‌‌گویند:کار قبیح آن است که سازگار با غرض نباشد و هیچ غرضی در کارهای خداوند [[تصور]] ندارد پس ترک اصلح از ناحیه خداوند قبحی به دنبال ندارد <ref>المواقف، ج۸، ص۲۰۲، قواعد العقاید غزالی، ص۲۰۵، الالهیات علی هدی الکتاب والسنة والعقل، ج۱، ص۲۶۳</ref>.
-# [[لزوم]] رعایت [[اصلح]] بر [[خداوند]] [[مالکیت]] و [[تصرف]] او را محدود می‌‌کند و این، بر خلاف [[آیه قرآنی]] است که می‌‌فرماید: {{متن قرآن|لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ}}<ref>«او از آنچه انجام می‌دهد بازخواست نمی‌گردد» سوره انبیاء، آیه ۲۳.</ref>.<ref>قواعد العقاید، غزالی، ص۲۰۷</ref>.
 طرفداران [[اندیشه]] [[وجوب]] اصلح از [[دلایل]] و [[شبهات]] [[مخالفان]] پاسخ‌هایی داده‌اند، از جمله:
-# [[براهین]] [[اثبات]] وجوب اصلح پشتوانه [[عقلی]] [[قطعی]] دارد که عبارت است از لزوم سنخیت میان فعل و فاعل، فعل هر فاعلی متناسب با صفات وجودی اوست: {{متن قرآن|قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ}}<ref>«بگو: هر کس به فرا خور خویش کار می‌کند» سوره اسراء، آیه ۸۴.</ref> بر این اساس هرگاه فاعل [[کریم]] و [[بخشنده]] باشد محال است کاری بر خلاف [[جود]] و [[کرم]] انجام دهد و چنان که گذشت ترک اصلح، بر خلاف جود و کرم است.
+# [[براهین]] [[اثبات]] وجوب اصلح پشتوانه [[عقلی]] [[قطعی]] دارد که عبارت است از لزوم سنخیت میان فعل و فاعل، فعل هر فاعلی متناسب با صفات وجودی اوست. هرگاه فاعل [[کریم]] و [[بخشنده]] باشد محال است کاری بر خلاف [[جود]] و [[کرم]] انجام دهد و چنان که گذشت ترک اصلح، بر خلاف جود و کرم است.
-#انجام [[افعال]] اصلح تا بی‌نهایت محال ذاتی نیست واگر در [[حق]] [[بندگان]] چنین نشده است، به خاطر استحاله وقوعی آن است که [[انسان]] موجود متناهی است [[مصالح]] بی‌نهایت متوجه او نخواهد شد <ref>سرمایه ایمان، لاهیجی، ملاعبدالرزاق، ص۸۲ـ ۸۳، القواعد الکلامیه،ص۱۳۱</ref>.
+# انجام [[افعال]] اصلح تا بی‌نهایت محال ذاتی نیست و اگر در [[حق]] [[بندگان]] چنین نشده است، به خاطر استحاله وقوعی آن است که [[انسان]] موجود متناهی است [[مصالح]] بی‌نهایت متوجه او نخواهد شد<ref>سرمایه ایمان، لاهیجی، ملاعبدالرزاق، ص۸۲ـ ۸۳، القواعد الکلامیه،ص۱۳۱.</ref>.
-#دایره وجوب اصلح تنها [[منافع]] [[دنیایی]] را شامل است، نه مسائل اُخروی <ref>القواعد الکلامیه، ص۱۳۳</ref>.
+# دایره وجوب اصلح تنها [[منافع]] [[دنیایی]] را شامل است، نه مسائل اُخروی<ref>القواعد الکلامیه، ص۱۳۳.</ref>.
-#ملاک در رعایت اصلح منافع دنیایی کلی و نوعی است که گاهی تأمین کننده منافع جزئی و فردی است و گاهی نیست. <ref>سرمایه ایمان، لاهیجی، ملاعبدالرزاق، ص۸۲</ref>.
+# ملاک در رعایت اصلح منافع دنیایی کلی و نوعی است که گاهی تأمین کننده منافع جزئی و فردی است و گاهی نیست<ref>سرمایه ایمان، لاهیجی، ملاعبدالرزاق، ص۸۲.</ref>.
-دلایل قائلان به تفصیل به گونه ای است که اشکال‌های [[منکران]] کمتر بر آن وارد است و در [[حقیقت]] بازسازی و افزودن قیودی بر همان دلایل طرفداران لزوم مطلق اصلح است:
-هرگاه خداوند بداند تا یک حدّ معین اصلح به حال بنده‌اش مفید و خالی از [[مفسده]] است، این مقدار را در حق او انجام می‌‌دهد، چون مقتضی و [[داعی]] موجود (احسانی خالی از مفسده) و مانع و صارف مفقود است وا گر مقدار بالاتر اصلح به حال بنده‌اش مفسده ای به دنبال داشت و یا مشکل بی‌نهایت را داشت این مقدار بالاتر انجام نمی‌شود به خاطر وجود مانع و صارف <ref>المنقذ من التقلید، ص۱، ص۳۰۱، القواعد الکلامیه، ص۱۳۴ـ ۱۳۵، الذخیره، ص۲۰۵، کشف المراد، ص۳۴۳</ref>.
-در [[مقام]] [[تمثیل]] آورده‌اند: هرگاه [[خداوند]] بداند که دادن هزار درهم برای زید [[مصلحت]] و [[منفعت]] او را در پی دارد و مایه [[زیان]] و [[مفسده]] برای هیچ کسی نمی‌شود، حتماً این کار را انجام می‌‌دهد. <ref>انوار الملکوت،ص۱۵۶ـ ۱۵۷، کشف المراد، ص۳۴۳، المنقذ من التقلید، ج۱، ص۳۰۰</ref>.
-[[ابوالحسین بصری]]، مؤسس نظریه تفصیل در پاسخ به مشکل نامتناهی بودن [[مصالح]] [[دنیایی]] می‌‌گوید: [[اصلح]] تا آنجا که مفسده و زیانی ندارد خداوند انجام می‌‌دهد، واما مراحل بالاتر آن در صورتی که مفسده و زیانی نداشته باشد، ممکن است خداوند مقدار زاید را انجام دهد یا ندهد، مثلاً، کسی که [[انگیزه]] [[صدقه دادن]] یک درهم را دارد و زیانی هم متوجه‌اش نمی‌شود چنین می‌‌کند.اما اگر شمار زیادی از گدایان دور او را حلقه زنند که باید چندین درهم [[صدقه]] دهد، در این صورت اگر برایش مشقتی داشت صدقه نمی‌دهد و گرنه خواهد داد <ref>کشف المراد، ص۳۴۳، المنقذ، ج۱، ص۳۰۱، القواعد الکلامیه، ص۱۳۵</ref>.<ref>[[مجتبى گودرزی|گودرزی، مجتبى]]، [[اصلح (مقاله)|مقاله «اصلح»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۱ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی]]، ج۱، ص۳۰۳-۳۰۵.</ref>
+هرگاه خداوند بداند تا یک حدّ معین اصلح به حال بنده‌اش مفید و خالی از [[مفسده]] است، این مقدار را در حق او انجام می‌‌دهد، چون مقتضی و [[داعی]] موجود (احسانی خالی از مفسده) و مانع و صارف مفقود است وا گر مقدار بالاتر اصلح به حال بنده‌اش مفسده ای به دنبال داشت و یا مشکل بی‌نهایت را داشت این مقدار بالاتر انجام نمی‌شود به خاطر وجود مانع و صارف<ref>المنقذ من التقلید، ص۱، ص۳۰۱، القواعد الکلامیه، ص۱۳۴ـ ۱۳۵، الذخیره، ص۲۰۵، کشف المراد، ص۳۴۳.</ref>.<ref>[[مجتبى گودرزی|گودرزی، مجتبى]]، [[اصلح (مقاله)|مقاله «اصلح»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۱ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی]]، ج۱، ص۳۰۳-۳۰۵.</ref>
 == منابع ==