پیشرفت: تفاوت میان نسخهها
←منابع
(←منابع) برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
|||
| خط ۷۱: | خط ۷۱: | ||
#عرصه [[معنویت]]: عرصه چهارم پیشرفت که از نظر معظم له از سه عرصه قبلی مهمتر است و [[روح]] همه اینهاست پیشرفت در عرصه معنویت است. | #عرصه [[معنویت]]: عرصه چهارم پیشرفت که از نظر معظم له از سه عرصه قبلی مهمتر است و [[روح]] همه اینهاست پیشرفت در عرصه معنویت است. | ||
ایشان معتقدند ما بایستی الگوی پیشرفت را جوری تنظیم کنیم که نتیجه آن این باشد که جامعه [[ایرانی]] به سمت معنویت بیشتر پیش برود<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات در نخستین نشست «اندیشههای راهبردی»، ۱۰/۹/۱۳۸۹.</ref>.<ref>[[امیر سیاهپوش|سیاهپوش، امیر]]، [[پیشرفت اسلامی - سیاهپوش (مقاله)|مقاله «پیشرفت اسلامی»]]، [[منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۲ (کتاب)|منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۲]] ص ۱۲۸۱.</ref> | ایشان معتقدند ما بایستی الگوی پیشرفت را جوری تنظیم کنیم که نتیجه آن این باشد که جامعه [[ایرانی]] به سمت معنویت بیشتر پیش برود<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات در نخستین نشست «اندیشههای راهبردی»، ۱۰/۹/۱۳۸۹.</ref>.<ref>[[امیر سیاهپوش|سیاهپوش، امیر]]، [[پیشرفت اسلامی - سیاهپوش (مقاله)|مقاله «پیشرفت اسلامی»]]، [[منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۲ (کتاب)|منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۲]] ص ۱۲۸۱.</ref> | ||
==شاخصهای [[پیشرفت]]== | |||
از نظر [[حضرت آیتالله خامنهای]] باید یک برنامه بلندمدت، یک [[راهبرد]] کلی و یک [[استراتژی]] تدوین شده وجود داشته باشد تا بشود در هر برههای از [[زمان]] پیشرفت را با آن سنجید. به نظر [[مقام معظم رهبری]] اهمیت سنجش کیفی بیشتر از سنجش کمی است. به همین دلیل همه این راهبردهای کمی و کیفی را بایستی قابل تشخیص و قابل ارزیابی کرد<ref>آیتالله خامنهای، بیانات در دیدار مدیران صدا و سیما، ۱۵/۱۱/۱۳۸۱.</ref>. | |||
===ارزیابی شاخصهای [[غربی]] [[توسعه]]=== | |||
تئوریهای سنتی [[توسعه اقتصادی]] به طور عمده بر انباشت [[سرمایه]] تأکید داشتند و در آنها [[نیروی انسانی]] به عنوان عامل توسعه در درجه دوم اهمیت قرار داشت. [[تصور]] بر این بود در بلندمدت [[مردم]] [[فقیر]] نیز از [[منافع]] حاصل از [[رشد اقتصادی]] بهرهمند میشوند. اما چنین نشد و در بسیاری از کشورهای در حال توسعه با وجود برخورداری از نرخ بالای [[رشد]]، بسیاری از مردم در [[فقر]] به سر میبردند و حتی نیازهای اولیه زندگیشان نیز رفع نمیشد<ref>MA: Addison-Wesley Reading Sixth Edition، Economic Development، Todaro، M. P. (۱۹۹۷)،.</ref>. | |||
بنابراین، در [[توانایی]] تئوریهای سنتی توسعه برای [[حل مشکلات]] اغلب کشورهای در حال توسعه، تردید جدی ایجاد شد. در اوائل دهه ۱۹۷۰، جورج مورس دبیرکل وقت [[سازمان]] جهانی کار<ref>nternational Labour Organisation..</ref> (ILO) به عدم کفایت شاخص GNP در کار اندازهگیری سطح توسعه تصریح و [[اشتغال]] را به عنوان یک معیار اساسی در کنار GNP معرفی کرد<ref>Diejomaoh، V.P. (۱۹۷۸)، Introduction to Human resources and African Development، New York:Praeger، pp. ۱-۶..</ref>. | |||
پس از آن با تلاش برخی محققان و [[اندیشمندان]] از [[تسلط]] بلامنازع شاخص انباشت سرمایه و رشد GNP به عنوان عامل اصلی توسعه در متون ویژه توسعه کاسته شد و [[گرایش]] به [[تئوری]] منابع [[انسانی]] شکل گرفت. مبتنی بر این گرایش، استفاده بهینه از نیروی انسانی و توسعه نیروی انسانی باید مهمترین دغدغه و [[هدف]] اساسی توسعه باشد. اگر این دو هدف تأمین گردد، دستیابی به رشد اقتصادی و سطح [[زندگی]] بالا امکان پذیر خواهد بود. برخی براین باورند تئوریهای مبتنی بر منابع [[انسانی]] (علاوه بر [[سرمایه]]) با وضعیت کشورهای در حال [[توسعه]] سازگاری بیشتری دارند. نقش و اهمیت [[نیروی انسانی]] در توسعه به تدریج مورد تأکید قرار گرفت تا اینکه مفهوم توسعه انسانی در گزارش توسعه ۱۹۹۰ برنامه توسعه [[سازمان]] [[ملل]] [[متحد]]<ref>United Nations Development Programme..</ref> توسط آمارتیا سن و [[محبوب]] [[الحق]] [[اندیشمند]] پاکستانی به کار گرفته شد<ref>UNDP، (۱۹۹۰)، Human Development Report، ۱۹۹۰. U. N. Development Program، Oxford University Press، Oxford..</ref>. از آن پس، در گزارشهای سالانه توسعه سازمان ملل متحد برای ارزیابی توسعه انسانی از شاخصهای HPI<ref>Human Poverty Index..</ref>،HDI<ref>Human Development Index..</ref> و GDI<ref>Gender-related Development Index..</ref> شامل متغیرهای سواد، [[بهداشت]]، [[آموزش]]، [[طول عمر]]، جنسیت و درآمد استفاده شد. در این شاخصها جایگاه نیروی انسانی به عنوان عامل توسعه ارتقاء یافت. | |||
برخی از محققان تصریح میکنند در اثر این تحولات، رویکرد [[انسان]] محوری یا قابلیت انسانی<ref>Human capability..</ref> که در دهه ۱۹۸۰ توسط آمارتیا سن مطرح شده بود<ref>Sen Amartya، (۱۹۸۱)، Public Action and the Quality of Life in Developing Countries. Oxford Bulletin of Economics and Statistics، Vol. ۴۳،No.۴، pp.۲۸۷-۳۱۹..</ref>، در دهه ۱۹۹۰ به صورت یک رویکرد جدید توسعه معرفی شد<ref>Sen،. Amartya، (۱۹۹۷)، Editorial: Human Capital and Human Capability، World Development، Vol.۲۵، No.۱۲،pp.۱۹۵۹-۱۹۶۱..</ref>. بر اساس این رویکرد، جایگاه انسان از عامل توسعه به فاعل توسعه ارتقاء یافت، به گونهای که نوع نگرش به انسان به عنوان عامل [[اقتصادی]] و ارزیابی [[رفتار]] وی به وسیله سطح مطلوبیت، منابع و درآمد دچار [[تحول]] شد. در این دگرگونی به کارکردهای مبتنی بر خواستها و [[اعمال انسان]] به عنوان محور توسعه شامل برخورداری از بهداشت، [[سلامت]]، [[مسکن]]، [[مشارکت اجتماعی]] و... توجه شد<ref>توسعه اسلامی با رویکرد نیروی انسانی: مفهوم و روش، منصور زراء نژاد همایش اقتصاد اسلامی و توسعه (۱۳۸۷) در مشهد.</ref>. | |||
البته این مجمل، صرفاً سرگذشت اجمالی شاخصهای مطرح شده ذیل تئوریهای اقتصادی توسعه است. در صورتی که توسعه، فرایندی است عام و فراگیر و همه وجوه [[زندگی]] [[انسان]] مدرن را تحت تأثیر قرار داده است. شاخصهای [[توسعه]] در سایر وجوه [[فرهنگی]]، [[سیاسی]] و [[اجتماعی]] دارای اشکالات و نواقص اساسیتری است که لازم است در جای خود به آن پرداخته شود. بخشی از مهمترین انتقادات [[مقام معظم رهبری]] در خصوص مدلهای مرسوم توسعه معطوف به همین نوع از شاخصهاست. | |||
[[رهبر معظم انقلاب]] در تبیین و رد یا [[تأیید]] شاخصهای مرسوم، بر اتخاذ رویکرد اقتباسی - مثل سایر ابعاد و حوزههای دیگر - تأکید میکنند. به طور کلی از نظر ایشان باید ببینیم یک شاخص با مبانی و اهداف کلی [[نظام اسلامی]] همسو هست یا خیر. از نظر [[حضرت آیتالله خامنهای]] ممکن است یک [[کشور]] از لحاظ رفتارهای اجتماعیاش [[منضبط]]، مؤدب و با [[اخلاق]] باشد، [[ثروت]] و [[علم]] را هم به دست بیاورد، اما در عین حال همین ثروت و علم، و همین [[انضباط]] مردمی خودش را برای نابود کردن یک [[ملت]] دیگر به کار گیرد. مقام معظم رهبری، این [[منطق]] را غلط و مخالف با منطق [[اسلامی]] میداند. [[علمی]] که در راه [[کشتار]] و [[جنایت]] به کار بیفتد و کشوری که این نوع علم را داشته باشد و تحولی که بخواهد به اینجا منتهی شود، منطبق با منطق اسلامی نیست. از نظر ایشان [[خداپرستی]]، [[عشق]] به [[معنویت]] و [[عواطف]] و [[محبت]] در [[انسانها]] باید تقویت بشود. ایشان معتقدند [[تحول]] اجتماعی یا اقتصادیای که انسانها را نسبت به هم بیتفاوت و بیمحبت میکند، [[ممدوح]] نیست؛ [[مذموم]] است. ما تحولی میخواهیم که بین پدرها، مادرها، [[خانوادهها]]، [[فرزندان]]، [[دوستان]] و [[همسایگان]] [[الفت]] و محبت بیشتر به وجود آورد و [[مردم]] تا چهل [[خانه]] آن طرفتر را [[همسایه]] خود بدانند. محیط، محیط تراحم و تعاطف باشد؛ همه افراد [[جامعه]] نسبت به همدیگر [[احساس مسئولیت]] کنند {{متن حدیث|كُلُّكُمْ رَاعٍ وَ كُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ}}<ref>النوری، حسین. مستدرک الوسائل. (اول: بیروت، آل البیت)، ج۱۴، ص۲۴۸، ب ۶۳، ح۱۶۶۱۲، حلیة الاولیاء، ج۸، ص۲۷۱.</ref>. همه شما [[مسئول]] از رعیتتان هستید؛ یعنی آن کسی که مورد رعایت شما باید قرار بگیرد. آن تحولی که در پیوندها و [[نظامات اجتماعی]] به یک چنین حقایقی منتهی بشود، آن [[پیشرفت]] است؛ پیشرفت مورد نظر [[اسلام]] و [[جمهوری اسلامی]] این است<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات در دیدار با دانشجویان، ۱۸/۸/۱۳۸۵.</ref>. | |||
[[مقام معظم رهبری]] معتقدند پیشرفتی که بر فرد محوری و [[اباحه]] لذاتی که [[انسان]] به طور مطلق [[دوست]] میدارد، مبتنی باشد، پیشرفت نیست. دنیای صنعتی غرب امروز بر این پایه [[استوار]] است: اباحه [[لذات]]، هر لذتی که شرطش فقط این است که [[تعدی]] به دیگری نباشد. هر چیزی که دوست میداری، [[مباح]] است. میگوید از این خوشم میآید، پس باید انجام بدهم. این ممنوع و مطرود است. ما این را پیشرفت نمیدانیم<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات در دیدار با دانشجویان، ۱۸/۸/۱۳۸۵.</ref>. | |||
همچنین معظم له، اقتداری که مبتنی بر [[ظلم]] به ملتهای دیگر و به بهای [[پسرفت]] ملتهای دیگر باشد و پیشرفت و تحولی که در [[خدمت]] یک طبقه خاص - طبقه [[سرمایهدار]] –باشد، را مردود میدانند. به نظر ایشان پیشرفتی که خدمت طبقه سرمایهدارها باشد، پیشرفتی که با باختن [[هویت]] مستقل ملی همراه باشد و انسان خودش را از دست بدهد، پسرفت است<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات در دیدار با دانشجویان، ۱۸/۸/۱۳۸۵.</ref>. همچنین به نظر معظم له [[تقلید]]، رایج شدن و پیشرفت تقلید، وابسته کردن [[اقتصاد]]، [[تقلیدی]] کردن [[علم]]، ترجمهگرایی در [[دانشگاه]]؛ که هر چه که آن طرف مرزها، مرزهای [[غربی]] و کشورهای اروپایی، گفتهاند، ما همان را [[ترجمه]] کنیم، زبان ملی را مغشوش کردن، [[هویت اسلامی]] ملی را سلب کردن و مدل [[بازی]] به جای مدلسازی، پیشرفت نیست<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات در دیدار با دانشجویان، ۱۸/۸/۱۳۸۵.</ref>.<ref>[[امیر سیاهپوش|سیاهپوش، امیر]]، [[پیشرفت اسلامی - سیاهپوش (مقاله)|مقاله «پیشرفت اسلامی»]]، [[منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۲ (کتاب)|منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۲]] ص ۱۲۸۲.</ref> | |||
===شاخصهای مطلوب=== | |||
مقام معظم رهبری همزمان با [[نقد]] و رد برخی شاخصهای متداول و مسلط، برخی شاخصهای مطلوب و آرمانی مورد نظر را نیز عرضه میکنند. | |||
====پذیرش غالب شاخصهای متداول==== | |||
معظم له معتقدند شاخصهایی برای پیشرفت در [[دنیا]] معمول است که اغلب اینها مورد قبول است، مثل صنعتی شدن و فرا صنعتی شدن [[کشور]]، خودکفایی، وفور تولیدات، وفور صادرات، افزایش بهرهوری، ارتقاء سطح سواد، ارتقاء سطح معلومات عمومی [[مردم]]، ارتقاء خدمات [[شهروندی]]، [[خدمت]] دادن به [[شهروندان]] [[رشد]] نرخ [[عمر]] متوسط -[[امید]] به [[زندگی]]- کاهش [[مرگ و میر]] [[کودکان]]، ریشهکنی بیماریهای گوناگون در کشور، رشد [[ارتباطات]] و امثال اینها، شاخصهایی است که در دنیا برای یک کشور پیشرفته ذکر میکنند و ما این شاخصها را رد نمیکنیم و قبول داریم. اما از نظر ایشان مسأله اساسی در اینجا این است که وقتی این شاخصها را به ما تحویل میدهند در لابهلای آن، چیزهایی است که جزو شاخصهای [[پیشرفت]] و [[توسعه]] نیست بلکه عناصری را به میان میآورند که به نوعی صادر کردن [[فرهنگ]] مخالف با [[هویت]] و [[شخصیت]] ملی و میل برای وابسته کردن کشورهاست<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات در دیدار با دانشجویان، ۱۸/۸/۱۳۸۵.</ref>.<ref>[[امیر سیاهپوش|سیاهپوش، امیر]]، [[پیشرفت اسلامی - سیاهپوش (مقاله)|مقاله «پیشرفت اسلامی»]]، [[منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۲ (کتاب)|منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۲]] ص ۱۲۸۶.</ref> | |||
====[[ضرورت]] ملاحظه عناصر اصلی [[هویت ملی]]==== | |||
از نظر [[مقام معظم رهبری]] در تدوین شاخصها اساس [[تحول]] باید بر «ملاحظه عناصر اصلی هویت ملی» قرار داده شود، که آرمانهای اساسی و اصولی مهمترین آنهاست. صنعتی شدن، فرا صنعتی شدن، پیشرفت [[علمی]]، پیشرفت خدماتی و پیشرفتهای بهداشتی و درمانی، باشد؛ اما اساس اینها باید [[حفظ هویت]] ملی باشد. از نظر ایشان اگر یک کشوری همه اینها را داشت، اما از لحاظ ملی، یک کشور بیهویت بود، فرهنگش وابسته به دیگران بود، از گذشته و [[تاریخ]] خود هیچ بهرهای نداشت، یا اگر گذشتهای داشت، آن گذشته را از چشمش دور نگه داشتند یا آن را در نظرش [[تحقیر]] کردند، این کشور مطلقاً پیشرفت نخواهد کرد؛ زیرا هویت ملی، اساس هر پیشرفتی است<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات در دیدار با دانشجویان، ۱۸/۸/۱۳۸۵.</ref>.<ref>[[امیر سیاهپوش|سیاهپوش، امیر]]، [[پیشرفت اسلامی - سیاهپوش (مقاله)|مقاله «پیشرفت اسلامی»]]، [[منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۲ (کتاب)|منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۲]] ص ۱۲۸۷.</ref> | |||
====توجه به مؤلفهها و شاخصهای [[معنوی]]==== | |||
در منظر مقام معظم رهبری در کنار شاخصهای مادی و مرسوم پیشرفت، [[عشق]] به [[معنویت]] و [[ارتباط با خدا]] نیز از مهمترین عواملی است که پیشرفت یک [[ملت]] را به معنای [[واقعی]] خودش تضمین میکند؛ اگر این نشد، همه آنچه که دستاوردهای به معنای [[عرفی]] و رایج [[جهان]] پیشرفته محسوب میشود، ممکن است در راههای غلطی [[مصرف]] شود<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات در دیدار با دانشجویان، ۱۸/۸/۱۳۸۵.</ref>. به نظر ایشان [[بشر]] علاوه بر التذاذ مادی، محتاج و [[مشتاق]] التذاذ [[معنوی]] هم هست. بشر [[حیوان]] نیست که علف جلوی او بریزند و برایش کافی باشد. [[انسان]] میخواهد با [[صفا]] و [[نورانی]] باشد. انسان از [[نورانیت]] و صفا و [[بندگی خدا]] [[احساس]] [[لذت]] [[روحی]] میکند<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات در اجتماع بزرگ مردم مشهد و زایران حضرت رضا{{ع}}، ۲۹/۱/۱۳۷۰.</ref>.<ref>[[امیر سیاهپوش|سیاهپوش، امیر]]، [[پیشرفت اسلامی - سیاهپوش (مقاله)|مقاله «پیشرفت اسلامی»]]، [[منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۲ (کتاب)|منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۲]] ص ۱۲۸۷.</ref> | |||
====شاخصها و خلقیات [[اجتماعی]]==== | |||
از منظر [[مقام معظم رهبری]] اگر خلقیات [[اسلامی]] - همان چیزهایی که در [[اسلام]] برای یک انسان [[فضیلت]] است، همان چیزهایی که به تعبیر [[روایات]]، [[جنود]] [[عقل]] است - رواج پیدا کند؛ بد عمل کردن نسبت به [[محرومان]] با بیاعتنا بودن نسبت به آنان همراه نباشد؛ [[مال]] [[مردم]] خوردن وجود نداشته باشد؛ مردم [[اهل]] [[صبر]] و [[استقامت]] باشند؛ اهل [[توکل]] و [[تواضع]] و [[حلم]] باشند، نسبت به یکدیگر بدبین نباشند؛ نسبت به احوال یکدیگر بیتفاوت نباشند؛ نسبت به [[سرنوشت]] [[جامعه]] [[قناعت]] وجود داشته باشد؛ [[زیادهروی]] و [[اسراف]] و ریخت و پاش و نشانی از [[حرص]] و [[افزونطلبی]] در [[امور مادی]] نباشد، این جامعه به [[بهشت]] و گلستان تبدیل میشود<ref>حضرت آیتالله خامنهای، پیام به مناسبت آغاز سال جدید، ۱/۱/۱۳۷۶.</ref>. | |||
[[رهبر معظم انقلاب]] معتقدند عموم خُلقیات مثبتی که یک ملت را از حضیض بیکارگی و [[فقر]] و [[ذلت]] و [[عقبماندگی]] بیرون میکشد و به اوج [[پیشرفت مادی]] میرساند، در اسلام مورد توصیه مؤکد قرار گرفته است. در واقع، همین خصوصیات و خُلقیات مثبتی که امروز کمبودش را در میان ملت خودمان نیز احساس میکنیم، ناشی از همین بیتوجهی به [[معارف اسلامی]] است؛ زیرا همان روزی که در داخل [[کشور]] ما حرکت [[روشنفکری]] به وجود آمد و عدهای احساس کردند باید به [[غربیان]] روکنند و از آنها یاد بگیرند این نقاط مثبت را یاد نگرفتند. آنها به جای اینکه خُلقیات مثبت را یاد بگیرند و [[ترویج]] کنند، چیزهای ظاهری و کمارزش و یا [[مضر]] را آموختند و رواج دادند. از جمله، [[آزادی جنسی]]، اختلاط [[زن]] و مرد، [[بیاعتنایی]] به [[معنویت]]، حذف [[دین]]، [[بدگویی]] به [[روحانیان]] و یا مواردی مانند نوع و شکل [[لباس]] و میز و صندلی، و در کل، امور اینگونه را که یا خیلی کم اهمیت بودند، یا اصلاً اهمیت نداشتند و یا حتی مضر هم بودند. بر همین اساس ایشان معتقدند اگر بتوانیم [[اخلاق]] را [[اسلامی]] کنیم، [[فرهنگ]] را اسلامی کنیم، [[مردم]] را با خُلقیات اسلامی پرورش دهیم و صفاتی را که در [[صدر اسلام]] از یک [[جماعت]] کوچک، یک [[ملت]] [[عظیم]] و [[مقتدر]] درست کرد، در ملتمان زنده کنیم، همینها بزرگترین دستاوردهاست<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات در دیدار با وزیر و مسئولان «وزارت ارشاد» و اعضای «شوراهای فرهنگ عمومی کشور»، ۱۹/۴/۱۳۷۴.</ref>. | |||
ایشان با ذکر چند شاخص دیگر معتقدند نیل به ابعاد و معیارهای زیر میتواند معیار خوبی برای یک [[جامعه]] پیشرفته مطلوب [[اسلام]] باشد: [[پیشرفت]] در [[تولید]] [[ثروت]] ملی، پیشرفت در [[دانش]] و فناوری، پیشرفت در [[اقتدار ملی]] و [[عزت]] بینالمللی، پیشرفت در اخلاق و در معنویت، پیشرفت در [[امنیت]] [[کشور]] - هم [[امنیت اجتماعی]]، هم [[امنیت اخلاقی]] برای مردم - پیشرفت در ارتقای بهرهوری، پیشرفت در [[قانونگرایی]] و [[انضباط اجتماعی]]؛ پیشرفت در [[وحدت]] و [[انسجام]] ملی؛ پیشرفت در [[رفاه عمومی]]؛ پیشرفت در [[رشد]] [[سیاسی]]؛ [[مسئولیتپذیری]]، [[عزم]] و [[اراده]] ملی<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات در اجتماع بزرگ زائران و مجاوران حضرت علی بن موسی الرضا{{ع}}، ۱/۱/۱۳۸۸.</ref>.<ref>[[امیر سیاهپوش|سیاهپوش، امیر]]، [[پیشرفت اسلامی - سیاهپوش (مقاله)|مقاله «پیشرفت اسلامی»]]، [[منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۲ (کتاب)|منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۲]] ص ۱۲۸۷.</ref> | |||
== منابع == | == منابع == | ||