حجاب در فقه اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

۳۴٬۸۶۴ بایت اضافه‌شده ،  ‏۱۸ دسامبر ۲۰۲۲
بدون خلاصۀ ویرایش
برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
خط ۶۳: خط ۶۳:
در [[آیه]] دیگر درباره [[ضرورت]] [[حجاب]] که مورد استناد [[فقیهان]] [[اسلام]] قرار گرفته<ref>جوادی آملی، عبدالله، الصلاة، ص۵۱؛ سید سابق، فقه السنة، ج۲، ص۲۱۰.</ref> آمده است: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ}}<ref>«ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو چادرها یشان را بر خویش نیک بپوشند؛ این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیک‌تر است و خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره احزاب، آیه ۵۹.</ref> ([[احزاب]]، ۵۹). - «جَلَابیب» جمع «جِلْبَاب»<ref>طریحی، فخر الدین، مجمع البحرین، ج۱، ص۳۸۴.</ref>، به معنی پیراهن است و برخی آن را شبیه مقنعه و پوشاننده سر و سینه دانسته‌اند<ref>ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، ج۱، ص۲۸۳.</ref>. برخی از [[مفسران]]، «یُدنِین» را نزدیک نمودن جلباب به [[بدن]] توسط [[زن]] و [[آزاد]] نگذاشتن آن دانسته‌اند<ref>مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۷، ص۴۲۸.</ref>.
در [[آیه]] دیگر درباره [[ضرورت]] [[حجاب]] که مورد استناد [[فقیهان]] [[اسلام]] قرار گرفته<ref>جوادی آملی، عبدالله، الصلاة، ص۵۱؛ سید سابق، فقه السنة، ج۲، ص۲۱۰.</ref> آمده است: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ}}<ref>«ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو چادرها یشان را بر خویش نیک بپوشند؛ این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیک‌تر است و خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره احزاب، آیه ۵۹.</ref> ([[احزاب]]، ۵۹). - «جَلَابیب» جمع «جِلْبَاب»<ref>طریحی، فخر الدین، مجمع البحرین، ج۱، ص۳۸۴.</ref>، به معنی پیراهن است و برخی آن را شبیه مقنعه و پوشاننده سر و سینه دانسته‌اند<ref>ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، ج۱، ص۲۸۳.</ref>. برخی از [[مفسران]]، «یُدنِین» را نزدیک نمودن جلباب به [[بدن]] توسط [[زن]] و [[آزاد]] نگذاشتن آن دانسته‌اند<ref>مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۷، ص۴۲۸.</ref>.
در روایتی از [[امام باقر]]{{ع}}، [[وجوب]] [[پوشش]] مقنعه برای دختر، از اولین [[عادت]] ماهانه، یعنی زمان [[بلوغ]] تعیین شده است<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۵۳۲؛ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۲۲۸.</ref>. همچنین گفته‌اند از زمانی که دختر بالغ می‌شود، پوشش موی او [[واجب]] است<ref>ر.ک: حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۲۲۸.</ref>. درباره حجاب [[حضرت زهرا]]{{س}} گفته‌اند که آن حضرت{{س}} در حالی که مقنعه را محکم به سر بسته و خود را در جامه‌ای فراگیر پیچیده بود، در جمع زنان [[بنی هاشم]]، چنان که [[جامه]] بلندش پاها را می‌پوشاند، با [[ابهت]]، [[حیا]] و [[متانت]] قدم برمی‌داشت و برای همگان، [[راه رفتن پیامبر]] [[اکرم]]{{صل}} را تداعی می‌نمود<ref>طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، ج۱، ص۱۳۲.</ref>.<ref>[[محمد ابراهیم شمس ناتری|شمس ناتری، محمد ابراهیم]]، [[پوشش زن - شمس ناتری و هوشمند (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۴ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۴]] ص ۲۹۶.</ref>
در روایتی از [[امام باقر]]{{ع}}، [[وجوب]] [[پوشش]] مقنعه برای دختر، از اولین [[عادت]] ماهانه، یعنی زمان [[بلوغ]] تعیین شده است<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۵۳۲؛ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۲۲۸.</ref>. همچنین گفته‌اند از زمانی که دختر بالغ می‌شود، پوشش موی او [[واجب]] است<ref>ر.ک: حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۲۲۸.</ref>. درباره حجاب [[حضرت زهرا]]{{س}} گفته‌اند که آن حضرت{{س}} در حالی که مقنعه را محکم به سر بسته و خود را در جامه‌ای فراگیر پیچیده بود، در جمع زنان [[بنی هاشم]]، چنان که [[جامه]] بلندش پاها را می‌پوشاند، با [[ابهت]]، [[حیا]] و [[متانت]] قدم برمی‌داشت و برای همگان، [[راه رفتن پیامبر]] [[اکرم]]{{صل}} را تداعی می‌نمود<ref>طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، ج۱، ص۱۳۲.</ref>.<ref>[[محمد ابراهیم شمس ناتری|شمس ناتری، محمد ابراهیم]]، [[پوشش زن - شمس ناتری و هوشمند (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۴ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۴]] ص ۲۹۶.</ref>
==حدود [[پوشش]] در [[ادله شرعی]]==
گرچه حدود پوشش در [[آیات]]، ارائه شده است<ref>{{متن قرآن|وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}} «و به زنان مؤمن بگو دیدگان (از نگاه حرام) فرو دارند و پاکدامنی ورزند و زیور خود را آشکار نگردانند مگر آنچه از آن، که خود پیداست و باید روسری‌هایشان را بر گریبان خویش افکنند و زیور خود را آشکار نگردانند جز بر شوهرانشان یا پدرانشان یا پدران شوهرانشان یا پسرانشان یا پسران شوهرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان (هم آیین) شان یا کنیزهاشان یا مردان وابسته‌ای که نیاز (به زن) ندارند یا کودکانی که از شرمگاه‌های زنان آگاهی ندارند و چنان پا نکوبند که آنچه از زیورشان پوشیده می‌دارند آشکار گردد و همگان ای مؤمنان! به درگاه خداوند توبه کنید، باشد که رستگار گردید» سوره نور، آیه ۳۱؛ {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا}} «ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو چادرها یشان را بر خویش نیک بپوشند؛ این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیک‌تر است و خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره احزاب، آیه ۵۹.</ref>، ولی در تشخیص مقداری که از زینت‌ها پیداست، [[اختلاف]] نظر وجود دارد<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۵۲۰ – ۵۲۱؛ ر.ک: حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۲۰۰ – ۲۰۲.</ref>.
از سوی دیگر، [[پوشش زن]] و حدود آن را باید از دو منظر، مورد توجه قرار داد: [[پوشش]] غیر [[عبادی]] که [[زن]] در غیر حالت [[عبادت]] باید در [[جامعه]] و در حضور دیگران آن را رعایت کند، و پوشش عبادی که مربوط به موقعیت زن در حال عبادت، مانند [[نماز]]، یا در حال [[احرام حج]]، یا [[عمره]] است. [[فقیهان]] در خصوص این دو حالت تفاوت‌هایی قائل شده‌اند؛ چنان که حتی پوشش در هنگام نماز و در حال [[احرام]] نیز بر اساس نظر برخی از فقیهان متفاوت است.
در خصوص پوشش غیر عبادی، بر اساس برخی از [[روایات]]، منظور از زینت‌هایی که جایز است زن در حضور نامحرم آنها را آشکار کند، صورت و کف دو دست است<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۵۲۱؛ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۲۰۱.</ref>. در روایتی دیگر منظور از زینتی که ظاهر شده و نپوشاندن آن جایز است، سرمه، [[انگشتر]] و دست‌بند زن دانسته شده است<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۵۲۱.</ref>. در این خصوص، روایات گوناگون دیگری نیز وجود دارد که منطوق یا مفهوم آنها بر جواز [[آشکار کردن]] صورت و کف دو دست دلالت می‌کند<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۵۲۸ - ۵۲۹؛ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۲۱۶.</ref>. با توجه به گوناگونی این روایات، بیشتر فقیهان [[امامیه]] به جواز ظاهر نمودن صورت و کف دو دست قائل شده‌اند<ref>شهید ثانی، زین الدین بن علی، مسالک الافهام، ج۷، ص۴۶- ۴۷؛ امام خمینی، سید روح الله، تحریر الوسیله، ج۲، ص۲۴۳.</ref>. در برخی از روایات، افزون بر صورت و کف دو دست، به قدمین (پاها) نیز اشاره شده است<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۵۲۱؛ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۲۰۱.</ref>.
[[فلسفه]] جواز آشکار کردن این موارد، به نظر برخی از [[مفسران]]، [[عسر و حرج]] ناشی از پوشاندن این بخش‌ها از [[بدن]] است؛ زیرا [[زنان]] ناچار از برداشتن و گرفتن اشیا و گشودن چهره، به ویژه در هنگام ارائه [[شهادت]]، [[محاکمه]] و [[ازدواج]] هستند؛ همچنین هنگامی که در معابر راه می‌روند، پاهایشان آشکار می‌شود؛ بنابراین با توجه به قاعده «لاحَرَج» ظاهر کردن این موارد بدون اشکال خواهد بود<ref>زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، ج۳، ص۲۳۱.</ref>.
[[مذاهب چهارگانه اهل سنت]] - جز [[مذهب شافعی]]- معتقدند که [[پوشش زن]] در حضور [[مرد]] [[بیگانه]] یا [[زن]] غیرمسلمان، به غیر از چهره و دو دست [[واجب]] است<ref>ر.ک: شربینی، محمد بن احمد، الاقناع فی حل الفاظ ابی شجاع، ج۲، ص۶۷، ۷۰؛ ابن عابدین، محمدامین، حاشیة رد المحتار علی الدر المختار، ج۱، ص۴۳۹؛ ج۶، ص۷۰۰.</ref>. اما [[پیروان مذهب شافعی]] معتقدند که جز صورت و دستان زن، بقیه [[بدن]] در حضور مرد بیگانه، باید پوشانده شود؛ اما در برابر زن، [[کافر]] پوشاندن آنها لازم نیست<ref>ر.ک: نووی، محیی الدین بن شرف، روضة الطالبین، ج۵، ص۳۷۰ – ۳۷۱.</ref>. برخی از [[فقیهان]] [[امامیه]] نیز، پوشش زن [[مسلمان]] در برابر زن کافر را واجب نمی‌دانند<ref>شهید ثانی، زین الدین بن علی، مسالک الافهام، ج۷، ص۴۵ - ۴۶؛ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۷۱ – ۷۲.</ref> ولی برخی دیگر آن را واجب دانسته‌اند<ref>بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۲۳، ص۶۲.</ref>.
از نظر مذاهب چهارگانه اهل سنت - جز [[مذهب مالکی]] - واجب است که زن و مرد در غیر از هنگام [[نماز]] هم، در هر حال، حتی در جایی که تنها هستند، عورت خود را پوشیده نگاه دارند، مگر در مواقع [[ضرورت]]، مانند قضای [[حاجت]] یا انجام [[غسل]]، البته در صورتی که کسی او را نبیند<ref>نووی، محیی الدین بن شرف، المجموع، ج۳، ص۱۶۵- ۱۶۶؛ بھوتی، منصور بن یونس، کشاف القناع، ج۱، ص۳۱۳؛ شوکانی، محمد بن علی، نیل الاوطار من احادیث سید الاخیار، ج۲، ص۴۸.</ref>. اما [[پیروان مذهب مالکی]] [[حکم]] [[کشف]] عورت را برای شخص، در [[خلوت]]، جز در مواردی که ضرورت دارد [[مکروه]] دانسته‌اند<ref>أبو البرکات، احمد بن محمد، الشرح الکبیر، ج۱، ص۲۱۵.</ref>. از نگاه امامیه پوشاندن عورت در [[خلوت]]<ref>علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، ج۲، ص۴۴۳؛ حلی، محمد بن حسن، ایضاح الفوائد، ج۱، ص۸۴.</ref> و نیز از [[همسر]] [[واجب]] نیست<ref>محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام، ج۲، ص۴۹۴؛ شهید ثانی، زین الدین بن علی، مسالک الافهام، ج۷، ص۴۶.</ref>.
از نگاه [[پیروان]] [[مذاهب]] [[شافعی]] و [[حنفی]]، هنگامی که [[زن]] تنها بوده یا نزد یکی از [[محارم]] خود یا یک زن [[مسلمان]] است، محدوده عورت که باید در غیر [[نماز]] پوشانده شود بین ناف و زانوست<ref>سرخسی، محمد بن احمد، المبسوط، ج۱۰، ص۱۴۷ – ۱۴۸؛ نووی، محیی الدین بن شرف، المجموع، ج۱۶، ص۱۳۴.</ref>. اما از نظر [[مذهب حنبلی]] در صورتی که زن در حضور محارم مرد خود باشد، باید تمام [[بدن]]، جز سر، صورت، گردن، دست‌ها پاها و ساق خود را بپوشاند<ref>ابن قدامه، عبد الله بن احمد، المغنی، ج۷، ص۴۵۴- ۴۵۵.</ref>. از نظر [[مذهب مالکی]] نیز، چنانچه زن در حضور محارم مرد خود باشد، جز صورت، سر، گردن، دست‌ها و پاها، بقیه بدن خود را باید شاند<ref>حطاب رعینی، محمد بن محمد، مواهب الجلیل لشرح مختصر خلیل، ج۲، ص۱۸۲.</ref>. [[پیروان مذهب مالکی]]، در خصوص [[پوشش زن]]، هنگامی که نزد سایر [[زنان]] مسلمان است، نظر شافعیه و حنفیه را پذیرفته‌اند<ref>حطاب رعینی، محمد بن محمد، مواهب الجلیل لشرح مختصر خلیل، ج۲، ص۱۸۰.</ref>.
درباره [[پوشش]] [[عبادی]]، [[پیروان مذهب حنفی]] بر این عقیده‌اند که تمام بدن زنِ [[آزاد]]، حتی موهایی که از پشت گوش آویزان است باید، در هنگام نماز پوشیده شده و تنها صورت و کف دستان - نه روی آنها - و پاها می‌تواند آشکار باشد<ref>حصکفی، محمد بن علی، الدر المختار شرح تنویر الابصار، ج۱، ص۴۳۷.</ref>. پیروان شافعی و [[مالکی]] نیز معتقدند تمام بدن زن آزاد، جز صورت (وجه) و دست‌ها - روی دست‌ها و کف آنها - باید پوشانده شود<ref>شافعی، محمد بن ادریس، الأم، ج۱، ص۱۰۹؛ أبو البرکات، احمد بن محمد، الشرح الکبیر، ج۱، ص۲۱۴.</ref>؛ اما از نگاه مذهب حنبلی، تمام بدن زنِ آزاد، جز صورت، باید پوشانده شود<ref>ابن قدامه، عبد الله بن احمد، المغنی، ج۱، ص۶۳۶ – ۶۳۷؛ ابن قدامه، محمد بن احمد، الشرح الکبیر، ج۱، ص۴۵۸؛ بھوتی، منصور بن یونس، کشاف القناع، ج۱، ص۳۱۶.</ref>.
در میان [[فقیهان]] [[امامیه]]، [[ابن جنید]] بر این [[باور]] است که چنانچه [[زن]] در جایی که نامحرم او را نمی‌بیند بدون [[پوشش]] سر، [[نماز]] بخواند، نمازش صحیح است<ref>ر.ک: علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعه، ج۲، ص۹۶؛ ابن فهد حلی، احمد بن محمد، المهذب البارع، ج۱، ص۳۳۰؛ اشتهاردی، ص۵۱.</ref>. وی در [[تأیید]] این دیدگاه به برخی [[احادیث]] مانند [[حدیثی]] که در آن [[امام صادق]]{{ع}} به زن [[آزاد]] [[مسلمان]] [[اجازه]] نماز را در حالی که مکشوفة الرأس (سر برهنه) است می‌دهند، استناد کرده است<ref>طوسی، تهذیب الاحکام، ج۲، ص۲۱۸؛ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۴، ص۴۱۰.</ref>. از نظر وی تمام [[بدن]] زن عورت است و در نماز، تنها پوشاندن دو عورت (قُبُل و دُبُر) [[واجب]] است<ref>علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعه، ج۲، ص۹۸؛ اشتهاردی، ص۵۲.</ref>؛ اما از نگاه اکثر فقیهان امامیه، لازم است زن در هنگام نماز، تمام بدن، حتی سر و موهای خود را بپوشاند، جز صورت به مقدار [[وضو]] و دست‌ها و پاها (کف و رویشان)<ref>شهید اول، محمد بن مکی، ذکری الشیعة فی احکام الشریعه، ج۳، ص۸؛ اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، ج۲، ص۱۰۶؛ نراقی، احمد بن محمدمهدی، مستند الشیعة فی احکام الشریعه، ج۴، ص۲۴۲.</ref>. از نگ نگاه [[صاحب نظران]] [[حدیث]] مورد استناد ابن جنید دارای معارض بوده و احتمال داده‌اند که مورد آن به شرایط ضروری مربوط باشد<ref>نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۸، ص۱۶۵.</ref>. برخی فقیهان<ref>شهید اول، محمد بن مکی، ذکری الشیعة فی احکام الشریعه، ج۳، ص۸.</ref> در خصوص واجب نبودن پوشش صورت و دو دست زن در هنگام نماز، ادعای [[اجماع]] کرده و دلیل آن را [[آیه]] {{متن قرآن|مَا ظَهَرَ مِنْهَا}}<ref>«بگو: بیایید تا آنچه را خداوند بر شما حرام کرده است برایتان بخوانم: اینکه چیزی را شریک او نگیرید و به پدر و مادر نیکی کنید و فرزندانتان را از ناداری نکشید؛ ما به شما و آنان روزی می‌رسانیم؛ و زشتکاری‌های آشکار و پنهان نزدیک نشوید و آن کس را که خداوند (کشتن او را) حرام کرده است جز به حق مکشید؛ این است آنچه شما را به آن سفارش کرده است باشد که خرد ورزید» سوره انعام، آیه ۱۵۱.</ref> دانسته‌اند. آنان همچنین درباره عدم [[وجوب]] [[پوشش]] پاها، آن را دیدگاهی مشهور دانسته و به دلایلی همچون عورت نبودن آن اشاره نموده‌اند<ref>شهید اول، محمد بن مکی، ذکری الشیعة فی احکام الشریعه، ج۳، ص۸.</ref>. از نگاه برخی دیگر نیز، پوشاندن پاها دیدگاه مشهوری است و میان پشت و روی آن تفاوتی نیست<ref>کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، ج۲، ص۹۷.</ref>. برخی نیز بر [[واجب]] نبودن پوشش قدمین، همچون واجب نبودن پوشش وجه و کفین ادعای [[اجماع]] کرده‌اند<ref>نراقی، احمد بن محمدمهدی، مستند الشیعة فی احکام الشریعه، ج۴، ص۲۴۲.</ref>. برخی دیگر از [[فقیهان]] نیز میان کف پاها و روی آنها قائل به تفصیل شده و پوشش ظاهر آن را برای [[زن]] واجب ندانسته‌اند<ref>محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام، ج۱، ص۵۵؛ حلی، یحیی بن سعید، الجامع للشرائع، ص۶۵؛ علامه حلی، حسن بن یوسف، تحریر الاحکام، ج۱، ص۲۰۲.</ref>. دیدگاه بیشتر فقیهان [[امامیه]] در [[حج]] نیز، وجوب پوشش، به جز صورت و کف دو دست است<ref>محمودی، محمدرضا، مناسک حج مطابق با فتاوای امام خمینی و مراجع تقلید، ص۲۹۴.</ref>.<ref>[[محمد ابراهیم شمس ناتری|شمس ناتری، محمد ابراهیم]]، [[پوشش زن - شمس ناتری و هوشمند (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۴ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۴]] ص ۲۹۹-۳۰۲.</ref>
==موارد استثنا در پوشش==
برخی از [[زنان]] از [[حکم]] وجوب پوشش به صورت کلی یا در برابر افرادی خاص استثنا شده‌اند، البته مقدار استثنا شده در این موارد متفاوت است.
۱. '''[[محارم]] و مانند آنها''': یعنی کسانی که لازم نیست زن نزد آنها [[حجاب]] داشته و [[بدن]] خود را بپوشاند. در این خصوص در [[آیه]] ۳۱ [[سوره نور]] تمام موارد استثنا ارائه شده است؛ این استثنا که [[دوازده]] گروه را شامل می‌شود، تمام [[محارم]] سببی و نَسَبی را در بر می‌گیرد که عبارتند از: شوهر، پدر، پدر شوهر، [[پسران]]، پسران شوهر، [[برادران]]، پسران برادران، پسران [[خواهران]]، [[زنان]]، مملوکان، بی‌میلان جنسی و [[کودکان]] [[ناآگاه]] از امور جنسی. بر همین اساس از نظر [[فقیهان]] [[شیعه]]، [[زن]] نزد محارم، نیازی به [[حجاب]] نداشته و حجاب [[واجب]] نزد محارم، تنها پوشاندن عورت‌هاست<ref>علامه حلی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام، ج۳، ص۶؛ ابن فهد حلی، احمد بن محمد، المهذب البارع، ج۳، ص۲۰۷؛ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۷۲ -۷۳.</ref>.
در [[ارتباط]] با زنان، با توجه به تخصیصی که در [[آیه]] مزبور آمده است، منظور از {{متن قرآن|نِسَائِهِنَّ}} زنان [[فامیل]] و بستگان نیست؛ چراکه زنان می‌توانند به یکدیگر نگاه کرده و نیازی به پوشاندن و حجاب گرفتن از همدیگر ندارند. در برخی از [[روایات]]، این تخصیص بر این نکته حمل شده است که زنان [[مسلمان]] باید در مقابل زنان [[یهودی]] و [[نصرانی]] حجاب خود را [[حفظ]] کنند؛ چراکه این زنان معمولاً زنان مسلمان را برای [[همسران]] خود توصیف می‌کنند<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۵۱۹؛ حویزی، عبد علی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، ج۳، ص۵۹۳.</ref>. برخی از [[مفسران]]<ref>طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۷، ص۴۳۰؛ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۷، ص۲۱۷.</ref> و برخی از فقیهان، چنین دیدگاهی را ارائه کرده‌اند<ref>بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۲۳، ص۶۲.</ref>. در [[منابع فقهی]] مشهور فقیهان [[امامیه]]، نظر زن به [[بدن]] زن دیگر مطلقاً مجاز دانسته شده است و استثنائی را در این خصوص از حیث ناظر مطرح نکرده‌اند<ref>شهید ثانی، زین الدین بن علی، مسالک الافهام، ج۷، ص۴۵؛ نراقی، احمد بن محمدمهدی، مستند الشیعة فی احکام الشریعه، ج۱۶، ص۶۴؛ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۷۱.</ref>.
آنچه در آیه یاد شده به ظاهر عجیب می‌نماید، ذکر نشدن عمو و دایی در کنار سایر موارد استثنا شده است؛ اما همچنان که استثنای پسر [[خواهر]] و پسر [[برادر]] حاکی است که عمه و خاله نسبت به [[انسان]] [[محرم]] هستند، با تنقیح مناط و الغای خصوصیت می‌توان دریافت که عمو و دایی نیز بر دختر [[برادر]] و [[خواهر]]، محرم بوده و نداشتن [[حجاب]] در حضور آنان اشکالی نخواهد داشت<ref>ر.ک: علامه حلی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام، ج۳، ص۱۹؛ حلی، محمد بن حسن، ایضاح الفوائد، ج۳، ص۴۱؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۴، ص۴۵۴.</ref>. اما برخی دیگر دلیل آن را، گنجانده شدن عمو و دایی در معنای [[برادران]]، دانسته‌اند<ref>ر.ک: فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، کنز العرفان فی فقه القرآن، ج۲، ص۲۲۳.</ref>.
۲. '''[[زنان]] [[کهنسال]]''': استثنای این افراد بر اساس [[آیه]] ۶۰ [[سوره نور]] می‌باشد که ناظر به زنان [[کهن‌سالی]] است که دیگر [[امید]] به [[ازدواج]] ندارند. آیه مزبور در مورد این گونه از زنان، برداشتن حجاب را مشروط به [[خودآرایی]] و تَبرّج نکردن دانسته و در عین حال [[پوشش]] و رعایت [[عفاف]] را برای آنان ترجیح داده است. دلیل این استثنا نیز ریشه در [[فلسفه]] حجاب دارد که در [[آیات]] پیشین ارائه شد؛ مانند پوشاندن زینت‌های مخفی<ref>{{متن قرآن|وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}} «و به زنان مؤمن بگو دیدگان (از نگاه حرام) فرو دارند و پاکدامنی ورزند و زیور خود را آشکار نگردانند مگر آنچه از آن، که خود پیداست و باید روسری‌هایشان را بر گریبان خویش افکنند و زیور خود را آشکار نگردانند جز بر شوهرانشان یا پدرانشان یا پدران شوهرانشان یا پسرانشان یا پسران شوهرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان (هم آیین) شان یا کنیزهاشان یا مردان وابسته‌ای که نیاز (به زن) ندارند یا کودکانی که از شرمگاه‌های زنان آگاهی ندارند و چنان پا نکوبند که آنچه از زیورشان پوشیده می‌دارند آشکار گردد و همگان ای مؤمنان! به درگاه خداوند توبه کنید، باشد که رستگار گردید» سوره نور، آیه ۳۱.</ref>، جلوگیری از ایجاد [[طمع]] در کسانی که قلب‌هایی [[بیمار]] دارند<ref>{{متن قرآن|يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا}} «ای زنان پیامبر! اگر پرهیزگاری ورزید همانند هیچ یک از زنان نیستید (بلکه برترید)؛ پس نرم سخن مگویید مبادا آنکه بیماردل است به طمع افتد و (نیز) سخن به شایستگی گویید» سوره احزاب، آیه ۳۲.</ref>، [[پیشگیری]] از شناخته شدن و مورد [[آزار]] و [[اذیت]] قرار گرفتن...<ref>{{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا}} «ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو چادرها یشان را بر خویش نیک بپوشند؛ این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیک‌تر است و خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره احزاب، آیه ۵۹.</ref>. چنین انگیزه‌هایی در خصوص این گونه از [[زنان]] که [[جاذبه]] جنسی نداشته و مردان نیز رغبتی به آنان ندارند وجود ندارد. بر اساس روایاتی، این گونه زنان می‌توانند روسری از سر فرونهاده<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۵۲۲؛ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۲۰۳.</ref> و [[حجاب]] خویش را بردارند؛ اما نباید با آراستن و [[زینت]] خویش از حالت [[عفاف]] خارج شوند<ref>{{متن قرآن|وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}} «و بر زنان از کار افتاده‌ای که امید زناشویی ندارند گناهی نیست که پوشش خود را وانهند بی‌آنکه زیورنمایی کنند و پاکدامنی پیشه کردن (و پوشش داشتن) برای آنان بهتر است و خداوند شنوایی داناست» سوره نور، آیه ۶۰.</ref>.
۳. '''[[کنیز]]''': این استثنا به فراخور شرایط [[اجتماعی]] آن [[روزگار]] است که در آن استفاده از [[کنیزان]] رواج داشت؛ چراکه درباره آنان نیز، روایاتی حاکی از [[واجب]] نبودن [[حجاب]] در [[نماز]] وارد شده است<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۳، ص۳۹۴؛ ر.ک: حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۴، ص۴۰۹ – ۴۱۰.</ref>. حتی در برخی [[روایات]] موجود از [[امامان معصوم]]{{عم}}، به آنان توصیه شده است که حجاب از روی خود برگرفته تا [[زنان]] [[آزاد]] از کنیزان بازشناخته شوند<ref>صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، ج۲، ص۳۴۵؛ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۴، ص۴۱۱.</ref>. همچنان که حجاب از اسباب [[تکریم]] زنان آزاد شمرده شده است. بسیاری از [[فقیهان]]<ref>علامه حلی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام، ج۱، ص۲۵۷؛ شهید ثانی، زین الدین بن علی، الروضة البهیة، ج۱، ص۵۲۵؛ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۸، ص۲۲۱.</ref> بر اساس این روایات [[حکم]] کرده و [[اهل سنت]] نیز در نماز، [[حفظ]] حجاب را مختص زنان آزاد دانسته‌اند<ref>جزیری، عبدالرحمن، الفقه علی المذاهب الاربعة و مذهب اهل البیت{{عم}}، ج۱، ص۲۸۵.</ref>.
۴. '''در برابر خواستگار''': در این باره، فقیهان [[امامیه]] نگاه مرد به زنی که قصد [[ازدواج]] با او را دارد، مجاز می‌دانند<ref>صدوق، محمد بن علی، المقنع، ص۳۳۹.</ref>. جایز بودن نظر مرد خواستگار، به معنای واجب نبودن [[پوشش زن]] در چنین موردی است. در خصوص حدود این نگاه، برخی معتقدند که مرد خواستگار تنها می‌تواند به صورت (وجه) و دستان (کفین) [[زن]] نگاه کند<ref>مفید، محمد بن محمد، المقنعه، ص۵۲۰؛ محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام، ج۲، ص۴۹۵؛ شهید ثانی، زین الدین بن علی، الروضة البهیة، ج۵، ص۹۷-۹۸.</ref>. چنان که در این باره ادعای [[اجماع]] نیز شده است<ref>نراقی، احمد بن محمدمهدی، مستند الشیعة فی احکام الشریعه، ج۱۶، ص۳۶؛ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۶۳.</ref>. برخی از فقیهان بر اساس روایاتی<ref>طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۷، ص۴۳۵؛ ر. ک: حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۸۸-۹۰.</ref> افزون بر جایز بودن نگاه به چهره و دو دست، نظر به [[محاسن]] و موهای زنی که از او [[خواستگاری]] می‌شود را قوی‌تر دانسته‌اند<ref>نراقی، احمد بن محمدمهدی، مستند الشیعة فی احکام الشریعه، ج۱۶، ص۳۷.</ref>. البته این دیدگاه مورد [[انتقاد]] برخی از صاحب‌نظران قرار گرفته و آنان [[روایت]] جواز نظر به محاسن و موهای [[زن]] را «مرسل» دانسته‌اند<ref>شهید ثانی، زین الدین بن علی، الروضة البهیة، ج۵، ص۹۷- ۹۸.</ref>.
برخی دیگر با توجه به بعضی از [[روایات]]<ref>ر.ک: حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۸۸ – ۹۰.</ref>، قائل به جواز نظر به موها، محاسن و تمام [[بدن]] زن از روی [[لباس]] شده‌اند<ref>ر.ک: طوسی، محمد بن حسن، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، ص۴۸۴؛ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۶۷.</ref>. اما برخی نیز، [[احتیاط]] را بر نگاه کوتاه به صورت، دستان، مو و محاسن زن دانسته، اما دیدگاه [[برتر]] را تسرّی جواز نگاه کردن به سایر قسمت‌های بدن زن، جز عورت، می‌دانند<ref>امام خمینی، سید روح الله، تحریر الوسیله، ج۲، ص۲۴۵.</ref>.
از میان [[مذاهب اهل سنت]]، [[مذهب حنفی]]، افزون بر جایز بودن نگاه مرد خواستگار به صورت و دو دست زنی که مورد خواستگاری قرار می‌گیرد، نگاه به پاهای زن را نیز جایز می‌دانند. [[پیروان مذهب حنبلی]] هم نگاه مرد به سر و صورت، گردن، دست‌ها (کفین)، پاها (قدمین) و ساق‌های چنین زنی را جائز دانسته‌اند؛ اما فرقه‌های دیگر، تنها جواز نظر به وجه و کفین را برای خواستگار پذیرفته‌اند<ref>زحیلی، وهبة بن مصطفی، الفقه الاسلامی و ادلته، ج۷، ص۳۷.</ref>.<ref>[[محمد ابراهیم شمس ناتری|شمس ناتری، محمد ابراهیم]]، [[پوشش زن - شمس ناتری و هوشمند (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۴ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۴]] ص ۳۰۳-۳۰۶.</ref>


== منابع ==
== منابع ==
۸۱٬۸۲۹

ویرایش