عصمت حضرت یعقوب: تفاوت میان نسخه‌ها

برغم ادله فوق، ظاهر برخی آیات دیگر از قرآن کریم موجب شده تا برخی در عصمت حضرت یعقوب{{ع}} تردید کرده و این آیات را منافی با عصمت آن حضرت بدانند. به عنوان نمونه در یکی از آیات چنین آمده که حضرت در [[رفتار]] با فرزندانش، یوسف {{ع}} را بر آنان [[برتری]] داد که سبب شد [[آتش]] [[حسد]] در وجودشان شعله‌ور گردد و به آن ماجراهای ناگوار بینجامد. [[قرآن]] این برخورد را چنین بازگو می‌فرماید: {{متن قرآن|إِذْ قَالُوا لَيُوسُفُ وَأَخُوهُ أَحَبُّ إِلَى أَبِينَا مِنَّا وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که گفتند: یوسف و برادر (تنی)‌اش (بنیامین) برای پدرمان از ما دوست‌داشتنی‌ترند با آنکه ما گروهی توانمندیم؛ بی‌گمان پدر ما، در گمراهی آشکاری است» سوره یوسف، آیه ۸.</ref>. برخی از ظاهر این آیه چنین برداشت کرده‌اند که چون حضرت یعقوب{{ع}} با علم به اینکه که چنین رفتاری، آتش حسد را در دیگر فرزندانش شعله‌ور می‌سازد، آن را انجام داده، پس نمیتواند معصوم باشد.

 

'''پاسخ سوم: طبیعی بودن رفتار حضرت''': در این باره [[حضرت یعقوب]] قطعاً خطایی مرتکب نشده است؛ زیرا محبت او به [[حضرت یوسف]] {{ع}} و برادرش به این دلیل بود که اولاً کوچک‌ترین [[فرزندان]] او شمرده می‌شدند و طبعاً به حمایت و محبت بیشتری نیاز داشتند؛ ثانیاً بر پایه برخی [[روایات]] مادرشان از [[دنیا]] رفته بود و از این جهت نیز نیازمند محبتی افزون‌تر بودند؛ علاوه بر آنکه آثار نبوغ و فوق العادگی در یوسف نمایان بود. [[برادران]] [[حسود]] بدون توجه به این جهات، از این موضوع به شدت ناراحت شدند<ref>ر.ک: محمد رشید رضا، المنار، ج۱۲، ص۲۶۱؛ ناصر مکارم شیرازی و دیگران، تفسیر نمونه، ج۹، ص۳۲۷.</ref>.

 

این سخن نادرست است؛ زیرا محبتی که به دلیل کوچک بودن فرزند باشد، به طور معمول بر برادران بزرگ‌تر گران نمی‌آید؛ چون به محض اینکه موضوع به آنان گوشزد بشود، آنان نیز بر این ترحم و محبت مهر [[تأیید]] می‌زنند؛ زیرا در دوران کودکی، شبیه آن را درباره خودشان [[شاهد]] بوده‌اند<ref>ر.ک: سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۹۲.</ref>.

 

برخی این نقد را نادرست دانسته‌اند؛ زیرا [[انسان‌ها]] به [[برتری]] دیگران بر خود حساسیت دارند؛ حال علت و دلیل آن هر چه باشد. [[عدالت]] [[رفتاری]] اقتضا داشت که رفتار حضرت یعقوب {{ع}} با حضرت یوسف {{ع}} نسبت به دیگر برادران کاملاً متفاوت باشد؛ اما آنان به دلیل آنکه دچار مشکل [[اخلاقی]] بودند، این [[رفتار]] آن حضرت را برنتابیدند. پس حضرت مرتکب خطایی نشده است<ref>مصطفی کریمی، ناظر محترم کتاب.</ref>.

 

این ایراد وارد نیست؛ زیرا در بیشتر موارد، رفتار ترحم‌آمیز پدر و مادر با فرزند کوچک به دلیل کوچک بودن وی، مورد [[حسد]] قرار نمی‌گیرد؛ اما اگر دلیلی دیگر داشته باشد، چه بسا حساسیت دیگر [[فرزندان]] را برانگیزد»<ref>[[جعفر انواری|انواری، جعفر]]، [[نور عصمت بر سیمای نبوت (کتاب)|نور عصمت بر سیمای نبوت]] ص ۲۲۱.</ref>.

'''پاسخ نخست: یوسف {{ع}} [[قبله]] [[عبادت]]، نه [[معبود]]''': [[سجده]] [[حضرت یعقوب]] {{ع}} تنها در برابر [[خداوند]] بود، اما یوسف {{ع}} را [[قبله]] خود قرار داد<ref>ر.ک: فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان، ج۵-۶، ص۴۰۶.</ref>. در آن هنگام که حضرت یعقوب {{ع}} و همراهانش نظاره‌گر رخ یوسف {{ع}} گشتند، آن چنان [[نور الهی]] در چهره پرفروغ حضرتش تجلی یافته بود که آنان [[اختیار]] از کف دادند و در برابر او کرنش و ادای [[احترام]] کردند؛ همان‌گونه که [[حضرت آدم]] {{ع}} هم به [[امر خداوند]] مسجود [[فرشتگان]] قرار گرفت. [[شاهد]] روشنی که نشان می‌دهد سجده در اینجا به معنای [[پرستش]] [[حضرت یوسف]] {{ع}} نیست، بلکه او تنها قبله بوده است)، این است که حضرت یعقوب {{ع}} به تصریح [[قرآن]]، خود از [[مخلصان]] (کسانی که [[خالص]] شده‌اند) بوده است که هرگز غیر خداوند را نپرستیدند: {{متن قرآن|وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ * إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ}}<ref>«و از بندگان توانمند و روشن‌بین ما ابراهیم و اسحاق و یعقوب، یاد کن * و ما آنان را به ویژگی‌یی که یادکرد رستخیز است، ویژه ساختیم» سوره ص، آیه ۴۵-۴۶.</ref>. افزون بر آن، حضرت یوسف {{ع}} نیز همان کسی است که به همراهان زندانی‌اش اعلام می‌دارد: {{متن قرآن|...مَا كَانَ لَنَا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ}}<ref>«و از آیین پدرانم ابراهیم و اسحاق و یعقوب پیروی می‌کنم؛ در خور ما نیست که هیچ چیز را شریک خداوند بدانیم؛ این از بخشش خداوند به ما و به مردم است امّا بیشتر مردم سپاس نمی‌گزارند» سوره یوسف، آیه ۳۸.</ref>. از این مطالب به این نتیجه دست می‌یابیم که آنان خداوند را عبادت کردند و حضرت یوسف {{ع}} را نشانه [[الهی]] و همانند [[کعبه]]، قبله‌گاه خود قرار دادند. در پاره‌ای از [[روایات]] نیز به این توجیه و و توجیه [[شکر]] گزاردن اشاره شده است: {{متن حدیث|أَمَّا سُجُودُ يَعْقُوبَ وَ وُلْدِهِ لِيُوسُفَ فَإِنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيُوسُفَ وَ إِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ مِنْ يَعْقُوبَ وَ وُلْدِهِ طَاعَةً لِلَّهِ- وَ تَحِيَّةً لِيُوسُفَ كَمَا كَانَ السُّجُودُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِآدَمَ وَ لَمْ يَكُنْ لِآدَمَ إِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ مِنْهُمْ طَاعَةً لِلَّهِ وَ تَحِيَّةً لِآدَمَ فَسَجَدَ يَعْقُوبُ وَ وُلْدُهُ- وَ سَجَدَ يُوسُفُ مَعَهُمْ شُكْراً لِلَّهِ لِاجْتِمَاعِ شَمْلِهِمْ}}<ref>علی بن ابراهیم قمی، تفسیر القمی، تصحیح طیب الموسوی الجزائری، ج۱، ص۳۵۶.</ref>؛ [[سجده]] [[حضرت یعقوب]] {{ع}} و فرزندانش برای یوسف {{ع}} نبود، بلکه آن سجده در راستای [[اطاعت از خداوند]] و [[احترام]] به [[حضرت یوسف]] {{ع}} بود. سجده فرشتگان در برابر [[حضرت آدم]] {{ع}} نیز این گونه بود. پس حضرت یعقوب {{ع}} و فرزندانش و حضرت یوسف {{ع}}، همگی در درگاه الهی به دلیل اجتماعشان در یک جا سجده شکر به جا آوردند.

 

پس جمله {{متن قرآن|وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا...}} با قبله بودن آن حضرت سازگاری دارد و این بدان معنا نیست که هیچ گونه تعظیمی به او انجام نشده است، بلکه آن جهت را نیز کاملاً می‌رساند؛ همانند اینکه [[کعبه]] قبله است، اما عظمت و احترام آن امری مسلم است<ref>ر.ک: سید مرتضی علم الهدی، تنزیه الانبیاء، ص۸۸.</ref>. برخی [[مفسران]] در این مجال، عنوان سجده شکر را مطرح کرده‌اند<ref>ر.ک: ناصر مکارم شیرازی و دیگران، تفسیر نمونه، ج۱۰، ص۸۲.</ref> که با این توجیه به گونه‌ای جمع شدنی است؛ یعنی می‌توان گفت آنان در برابر خداوند سجده شکر به جا آوردند و در این سجده، یوسف {{ع}} را قبله خود قرار دادند. این فراز آیه که می‌فرماید: {{متن قرآن|وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ...}} این برداشت را [[تأیید]] می‌کند؛ زیرا آنان از تخت بالا آمدند. اگر بنا بر این بود که در برابر یوسف {{ع}} [[سجده]] کنند، بهتر آن بود که پیش از بالا آمدن از تخت سر به سجده می‌نهادند. این توجیه در [[آیه]] ۴ همین [[سوره]] نیز کارساز است: {{متن قرآن|رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که یوسف به پدرش گفت: ای پدر! من (در خواب) یازده ستاره و خورشید و ماه را دیدم که برای من فروتن بودند» سوره یوسف، آیه ۴.</ref>؛ یعنی آنان به دلیل [[نعمت]] بازگشت من، در برابر [[خداوند]] سجده شکر به جا آوردند. [[فخر رازی]] در [[تأیید]] این وجه می‌گوید: «این وجه متعین است؛ زیرا [[رضایت]] یوسف {{ع}} به سجده در برابرش، آن هم از سوی پدرش، با [[عقل انسان]] سازگاری ندارد»<ref>محمد بن عمر فخر رازی، مفاتیح الغیب، قدم له خلیل محیی الدین المیس، ج۹، جزء ۱۸، ص۲۱۶.</ref>. این توجیه با اصول مسلم [[اعتقادی]] سازگار، و بدون اشکال و ایراد است.

 

این توجیه چنین نقد شده است که اگر سجده کمال احترام بود، باید یوسف {{ع}} در برابر پدرش، [[حضرت یعقوب]] {{ع}} این سان احترام می‌کرد<ref>ر.ک: محمد بن عمر فخر رازی، مفاتیح الغیب، قدم له خلیل محیی الدین المیس، ج۹، جزء ۱۸، ص۲۱۷.</ref>. افزون بر آن، این ادعا بی‌دلیل است.

'''پاسخ چهارم: [[سجده]]؛ به معنای کرنش متداول''': سجده در آن عصر، تنها به همین معنای سر بر [[زمین]] نهادن نبوده است، بلکه در هر گونه کرنشی کاربرد داشته است. [[میبدی]] می‌نویسد: «بلکه آن پشت خم دادن بود»<ref>ابوالفضل رشیدالدین میبدی، کشف الاسرار، به سعی و اهتمام علی اصغر حکمت، ج۵، ص۱۳۸.</ref>.

 

 

با نگاهی به ترجمه‌های آیه و تفسیر آن در [[تفاسیر]] گوناگون، این نتیجه به دست می‌آید که این ایراد وارد نیست؛ زیرا {{متن قرآن|يَخِرُّوا}} به همان معنای افتادن تفسیر شده است. [[زمخشری]] می‌نویسد: «این آیه افتادن را [[نفی]] نمی‌کند، بلکه مفاد آیه این است که آنان کر و کور بر [[آیات الهی]] نمی‌افتند؛ بلکه افتادنشان از روی [[بصیرت]] و علاقه است. در برابر آیات الهی [[چشم]] و گوش خود را باز می‌کنند»<ref>محمود بن عمر زمخشری، الکشاف، ج۲، ص۲۹۵.</ref>. پس {{متن قرآن|لَمْ يَخِرُّوا}} به معنای {{عربی|لم یمروا}} نیست<ref>ر.ک: فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان، ج۷۸، ص۲۸۴؛ سید محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج۱۵، ص۲۴۴.</ref>. وجوه دیگری در کتب [[تفسیری]] مطرح شده است که فاقد دلیل و اعتبارند<ref>ر.ک: محمد بن عمر فخر رازی، مفاتیح الغیب، قدم له خلیل محیی الدین المیس، ج۹، جزء ۱۸، ص۲۱۷.</ref>.<ref>[[جعفر انواری|انواری، جعفر]]، [[نور عصمت بر سیمای نبوت (کتاب)|نور عصمت بر سیمای نبوت]] ص ۲۲۴-۲۲۹.</ref>