پرش به محتوا

اهل الذکر در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

۱۳٬۱۲۹ بایت اضافه‌شده ،  ‏۴ اکتبر ۲۰۲۳
برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
خط ۲۶: خط ۲۶:


برخی درباره [[آیه اهل الذکر]] بر این باورند که با قطع نظر از مورد [[آیه]] و با توجه به این اصل که مورد مخصص نیست آیه به حسب ظاهر از حیث سؤال کننده و سؤال شونده و چیزی که درباره آن سؤال می‌شود عام است. برپایه این نظر [[سائل]] هرکسی است که [[ناآگاه]] به چیزی از [[معارف]] [[حقیقی]] و مسائل [[مکلفان]] باشد و مورد سؤال همه معارف و مسائلی است که ممکن است کسی به آن [[جاهل]] باشد؛ امّا [[مسئول]] گرچه به لحاظ مفهوم عام است؛ ولی از نظر مصداق ویژه [[اهل‌بیت پیامبر]] است؛ خواه مراد از ذکر [[پیامبر]] باشد؛ مانند: {{متن قرآن|أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الأَلْبَابِ الَّذِينَ آمَنُوا قَدْ أَنزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْرًا رَّسُولا يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِ اللَّهِ مُبَيِّنَاتٍ لِّيُخْرِجَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَمَن يُؤْمِن بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صَالِحًا يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقًا}}<ref> خداوند برای آنان عذابی سخت آماده کرده است پس ای خردمندان باایمان، از خداوند پروا کنید که خداوند برای شما یادکردی فرستاده است؛ پیامبری که بر شما آیات روشنگر خداوند را می‌خواند تا کسانی را که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته کرده‌اند به سوی روشنایی، از تیرگی‌ها بیرون آورد و هر کس به خداوند ایمان ورزد و کاری شایسته کند، او را به بوستان‌هایی درمی‌آورد که از بن آنها جویباران روان است، هماره در آن جاودانند، خداوند برای او روزی نیکویی فراهم کرده است؛ سوره طلاق، آیه:۱۰- ۱۱.</ref> یا [[قرآن]]؛ مانند: {{متن قرآن|وَهَذَا ذِكْرٌ مُّبَارَكٌ أَنزَلْنَاهُ أَفَأَنتُمْ لَهُ مُنكِرُونَ}}<ref> و این (قرآن) یادکردی خجسته است که آن را فرو فرستاده‌ایم پس آیا شما آن را انکار می‌کنید؟؛ سوره انبیاء، آیه:۵۰.</ref>؛ زیرا آنان [[خاندان پیامبر]] و همسنگ با [[قرآن‌]]اند، چنان که پیامبر{{صل}} در [[حدیث متواتر ثقلین]] [[اهل بیت]] را [[قرین]] قرآن دانسته، [[مردم]] را به [[تمسک]] به این دو فرا‌خوانده است. دلیل بر اینکه [[کلام]] [[ائمه]]{{عم}} در [[روایات]] یاد شده با قطع نظر از مورد [[آیه]] است اینکه‌آنان متعرض چیزی از خصوصیات مورد آیه نشده‌اند<ref>المیزان، ج‌۱۲، ص‌۲۸۵.</ref>.<ref>[[محسن اصغرپور قراملکی|اصغرپور قراملکی، محسن]]، [[اهل الذکر - اصغرپور قراملکی (مقاله)|مقاله «اهل الذکر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۵، ص۱۳۰ - ۱۳۳.</ref>
برخی درباره [[آیه اهل الذکر]] بر این باورند که با قطع نظر از مورد [[آیه]] و با توجه به این اصل که مورد مخصص نیست آیه به حسب ظاهر از حیث سؤال کننده و سؤال شونده و چیزی که درباره آن سؤال می‌شود عام است. برپایه این نظر [[سائل]] هرکسی است که [[ناآگاه]] به چیزی از [[معارف]] [[حقیقی]] و مسائل [[مکلفان]] باشد و مورد سؤال همه معارف و مسائلی است که ممکن است کسی به آن [[جاهل]] باشد؛ امّا [[مسئول]] گرچه به لحاظ مفهوم عام است؛ ولی از نظر مصداق ویژه [[اهل‌بیت پیامبر]] است؛ خواه مراد از ذکر [[پیامبر]] باشد؛ مانند: {{متن قرآن|أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الأَلْبَابِ الَّذِينَ آمَنُوا قَدْ أَنزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْرًا رَّسُولا يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِ اللَّهِ مُبَيِّنَاتٍ لِّيُخْرِجَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَمَن يُؤْمِن بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صَالِحًا يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقًا}}<ref> خداوند برای آنان عذابی سخت آماده کرده است پس ای خردمندان باایمان، از خداوند پروا کنید که خداوند برای شما یادکردی فرستاده است؛ پیامبری که بر شما آیات روشنگر خداوند را می‌خواند تا کسانی را که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته کرده‌اند به سوی روشنایی، از تیرگی‌ها بیرون آورد و هر کس به خداوند ایمان ورزد و کاری شایسته کند، او را به بوستان‌هایی درمی‌آورد که از بن آنها جویباران روان است، هماره در آن جاودانند، خداوند برای او روزی نیکویی فراهم کرده است؛ سوره طلاق، آیه:۱۰- ۱۱.</ref> یا [[قرآن]]؛ مانند: {{متن قرآن|وَهَذَا ذِكْرٌ مُّبَارَكٌ أَنزَلْنَاهُ أَفَأَنتُمْ لَهُ مُنكِرُونَ}}<ref> و این (قرآن) یادکردی خجسته است که آن را فرو فرستاده‌ایم پس آیا شما آن را انکار می‌کنید؟؛ سوره انبیاء، آیه:۵۰.</ref>؛ زیرا آنان [[خاندان پیامبر]] و همسنگ با [[قرآن‌]]اند، چنان که پیامبر{{صل}} در [[حدیث متواتر ثقلین]] [[اهل بیت]] را [[قرین]] قرآن دانسته، [[مردم]] را به [[تمسک]] به این دو فرا‌خوانده است. دلیل بر اینکه [[کلام]] [[ائمه]]{{عم}} در [[روایات]] یاد شده با قطع نظر از مورد [[آیه]] است اینکه‌آنان متعرض چیزی از خصوصیات مورد آیه نشده‌اند<ref>المیزان، ج‌۱۲، ص‌۲۸۵.</ref>.<ref>[[محسن اصغرپور قراملکی|اصغرپور قراملکی، محسن]]، [[اهل الذکر - اصغرپور قراملکی (مقاله)|مقاله «اهل الذکر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۵، ص۱۳۰ - ۱۳۳.</ref>
==اهل الذکر در دانشنامه معاصر قرآن کریم==
کلمه «ذکر» در چند معنا استعمال شده است:
# نام بردن
#درباره کسی [[سخن گفتن]]
#یاد کردن و به یاد آوردن، توجه کردن
#[[پاداش]] دادن، [[نعمت]] بخشیدن
#توجه کردن، [[قدردانی]] کردن، [[عنایت]] داشتن
#[[عبادت]]، [[نماز]]
#[[کتاب‌های آسمانی]] (قران، [[تورات]]، [[انجیل]])
#[[پیامبر]]
#[[وحی]]
#[[شرف]]، اهمیت.
ترکیب «[[اهل الذکر]]» در [[قرآن]] تنها دو بار به کار رفته است و مراد از آن در هر دو مورد «[[اهل کتاب]]» یعنی علمای [[یهودی]] و [[مسیحی]] [[زمان نزول قرآن]] است که «[[اهل علم]]» و «[[خبرگان]] [[کتاب آسمانی]]» محسوب می‌شدند: {{متن قرآن|وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ}}<ref>«و ما پیش از تو جز مردانی را که به آنها وحی می‌کردیم نفرستادیم؛ اگر نمی‌دانید از اهل ذکر (آگاهان) بپرسید (آنان را) با برهان‌ها (ی روشن) و نوشته‌ها (فرستادیم) و بر تو قرآن را فرو فرستادیم تا برای مردم آنچه را که به سوی آنان فرو فرستاده‌اند روشن گردانی و باشد که بیندیشند» سوره نحل، آیه ۴۳-۴۴.</ref>.
قطعاً در این [[آیه]] مراد از «اهل الذکر» علمای اهل کتاب یعنی آشنایان به کتاب‌های آسمانی ([[تورات]] و [[انجیل]]) است؛ زیرا سؤال درباره [[پیامبران]] و [[رسولان]] پیشین و اینکه آیا آنها مردانی از جنس بشرند و برنامه‌های [[تبلیغی]] و اجرایی داشتند، علی‌القاعده می‌بایست از [[دانشمندان]] [[اهل کتاب]] و علمای [[یهود]] و [[نصارا]] سؤال شود. بنابراین، علمای اهل کتاب برای بیان حال [[پیامبران پیشین]]، منبع خوبی برای برخی از [[مشرکان]] زمان نزول قرآن بودند که اگر بخواهند درباره پیشینه وحی و پیامبران اطلاعاتی داشته باشند باید به آنان [[رجوع]] کنند.
[[راغب اصفهانی]] می‌گوید: ذکر دو معنی دارد: گاهی به معنی «[[حفظ]]» و گاهی به معنی «یادآوری» است. البته این یادآوری ممکن است به وسیله [[دل]] بوده باشد (که ذکر درونی و [[باطنی]] محسوب می‌شود) و ممکن است به وسیله زبان باشد (که ذکر لفظی محسوب می‌گردد) و اگر به [[قرآن]] نیز اطلاق ذکر شده از آن جهت است که حقایقی را یادآوری و بازگو می‌کند. [[آیه]] ۴۴ [[سوره نحل]] می‌گوید: اگر شما از [[دلایل]] روشن [[پیامبران]] و کتب آنها [[آگاه]] نیستند به آگاهان مراجعه کنید. «[[بینات]]» جمع [[بینه]] یعنی دلایل روشن که اشاره به [[معجزات]] و سایر دلایل [[اثبات]] [[حقانیت پیامبران]] پیشین دارد. «زُبر» جمع [[زبور]] به معنی کتاب است. در واقع «بینات» دلایل [[اثبات نبوت]] را می‌گوید و «زبر» اشاره به کتاب‌هایی است که تعلیمات پیامبران را در آن جمع نموده است<ref>مفردات، ص۳۲۸.</ref>.
بنابراین ذکر در «[[اهل الذکر]]» به معنی از «هر گونه [[آگاهی]] و یادآوری و اطلاع» است و «اهل الذکر» آگاهان و مطلعین به [[امور دینی]] و [[تاریخ]] گذشتگان از [[انبیاء]] می‌باشد. البته اگر در [[روایات]] «اهل الذکر» به [[اهل بیت]]{{عم}} [[تفسیر]] شده، از باب مصداق و یا مصادیق آن است. یعنی «اهل الذکر» در هنگام [[نزول]] ایه مصداق روشن آن، علمای [[اهل کتاب]] ([[یهودی]] و [[مسیحی]]) بوده‌اند و در زمان‌های بعد هریک از [[امامان دوازده‌گانه]]، مصداق‌های بارز و روشن دیگری از اهل الذکر (هر کدام در [[زمان]] خودشان) می‌باشند و همین طور در زمان‌های بعد، آگاهان به امور دینی و [[خبرگان]] [[اهل]] فن و کارشناسان مربوط به [[دین]]، دیگر مصداق‌های آن خواهند بود.
البته اگر به این جمله آیه {{متن قرآن|فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ}}<ref>«اگر نمی‌دانید از اهل ذکر (آگاهان) بپرسید» سوره نحل، آیه ۴۳.</ref> (صرف نظر از ما قبل و ما بعد آن) به عنوان یک قاعده و یا [[قانون]] مستقل نگاه کنیم و [[شأن نزول]] را هم در آن دخالت ندهیم و فقط به شکل یک تابلوی برجسته [[آموزشی]] به آن بنگریم، مفهوم آن، این خواهد بود که در هر مسئله و موضوعی که نسبت به آن، [[علم]] و آگاهی ندارید به متخصّص و اهل فن مراجعه کنید. در این صورت مراد جمله فوق، این خواهد بود که در هر موضوعی از رشته‌های [[علوم]]، باید به کارشناس و [[اهل]] فن آن مراجعه شود. به همین جهت علمای [[علم اصول]] در مبحث «[[تقلید]] و [[اجتهاد]]» در [[ضرورت]] تقلید غیر متخصص در مسائل [[فقهی]] به متخصصین آن، یعنی [[مجتهد]] جامع الشرائط به این [[آیه]] [[استدلال]] کرده‌اند.
به هر حال این آیه بیانگر یک اصل اساسی [[اسلامی]] در تمام زمینه‌های [[زندگی مادی]] و [[معنوی]] است و به همه [[مسلمان‌ها]] تأکید می‌کند: آنچه را نمی‌دانند از اهل اطلاع بپرسند و از پیش خود در مسائلی که [[آگاهی]] ندارند دخالت نکنند. به این ترتیب مسئله «[[تخصص]]»، نه تنها در زمینه مسائل اسلامی و [[دینی]] از سوی [[قرآن کریم]] به رسمیت شناخته شده، بلکه در همه زمینه‌ها مورد قبول و تأکید است.
در شماری از [[روایات]] [[شیعی]] و [[اهل سنت]] مصداق «[[اهل الذکر]]» [[اهل بیت پیامبر]]{{صل}} دانسته شده است. در روایتی از [[حضرت امام رضا]]{{ع}} آمده است که: درباره این آیه فرموده است: {{متن حدیث|نَحْنُ‏ أَهْلُ‏ الذِّكْرِ وَ نَحْنُ‏ الْمَسْئُولُونَ}} «ما اهل ذکریم و از ما باید سؤال شود»<ref>نورالثقلین، ج۳، ص۵۵ و ۵۶.</ref>. روشن است که مراد [[حضرت رضا]]{{ع}} این است که با وجود [[اهل بیت]] (هر کدام در [[زمان]] و [[روزگار]] خودشان)، باید در [[فهم دین]] به آنان مراجعه شود نه غیر آنان و این امری است کاملاً صحیح و منطقی. در روایتی دیگر نیز از [[امام محمد باقر]]{{ع}} نقل شده که فرموده است: {{متن حدیث|الذِّکْرُ القُرآنُ، وَ آلُ الرَّسولِ صلی الله علیه وآله اَهْلُ الذِّکرِ و هُم المَسْؤُولُونَ}}، «ذکر، [[قرآن]] است و [[اهل بیت پیامبر]]{{صل}}، اهل ذکرند و از آنها باید سؤال شود»<ref> نورالثقلین، ج۳، ص۵۵ و ۵۶.</ref>. این [[روایت]] هم، اشاره به مفهوم کلی آیه، صرف نظر از [[شأن نزول]] آن است. یعنی وقتی که به جمله {{متن قرآن|فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ}} به صورت یک قاعده کلی نگریسته شود قطعاً در زمان اهل بیت{{عم}} هر یک از آن بزرگواران از مصادیق روشن و بارز آن خواهند بود و تعلیمات و آموزه‌های آنان نیز برای بعد از [[زمان]] آنان باید [[نصب]] العین همگان باشد.
در [[منابع تفسیری]] و [[روایی]] [[اهل سنت]] نیز، روایاتی نقل شده که بر اساس آنها، [[اهل بیت]]{{عم}} از مصادیق [[اهل الذکر]] دانسته شده‌اند. [[حسکانی]] از [[حارث]] نقل کرده است که گفت:{{متن حدیث|سَأَلْتُ عَلِيّاً عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ: {{متن قرآن|فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ}} فَقَالَ: وَ اللَّهِ إِنَّا لَنَحْنُ أَهْلُ الذِّكْرِ، نَحْنُ أَهْلُ الْعِلْمِ، وَ نَحْنُ مَعْدِنُ التَّأْوِيلِ وَ التَّنْزِيلِ، وَ لَقَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ{{صل}} يَقُولُ: أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِيٌّ بَابُهَا، فَمَنْ أَرَادَ الْعِلْمَ فَلْيَأْتِهِ مِنْ بَابِهِ}}<ref>شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۳۱ و ۴۵۹.</ref>. «حارث می‌گوید: از علی{{ع}} درباره [[آیه]] فوق الذکر پرسیدم. فرمود: به [[خدا]] [[سوگند]]، [[اهل ذکر]] ما [[اهل]] بیتم، ما [[اهل علم]] هستیم و ما [[معدن]] [[تأویل]] و [[تنزیل]] هستیم و همانا از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم که می‌فرمود: من [[شهر علم]] هستم و علی دروازه آن، پس هر کس که بخواهد [[علم]] را بیاموزد از دروازه آن وارد شود».
از [[امام باقر]]{{ع}} نقل شده است که درباره {{متن قرآن|فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ}} فرموده است: {{متن حدیث|هُمُ‏ الْأَئِمَّةُ مِنْ‏ عِتْرَةِ رَسُولِ‏ اللَّهِ‏{{صل}}}}<ref>شواهد التنزیل، ج۱، ص۳۸۱.</ref>. یعنی مراد از اهل ذکر در [[آیه شریفه]]، [[امامان]] از [[عترت]] [[رسول خدا]]{{صل}} می‌باشند.
صاحب [[تفسیر نورالثقلین]] از کتاب «[[عیون اخبار الرضا]]» روایتی نقل می‌کند که [[امام رضا]]{{ع}} به کسانی که آیه فوق الذکر را به [[دانشمندان یهود]] و [[نصارا]] [[تفسیر]] کرده بودند، خُرده می‌گیرد و می‌فرماید: [[سبحان الله]] مگر چنین چیزی ممکن است؟ اگر ما به علمای [[یهود]] و نصارا مراجعه کنیم مسلماً ما را به [[مذهب]] خود [[دعوت]] می‌کنند. سپس فرمود: «اهل ذکر ما هستیم»<ref>نورالثقلین، ج۳، ص۵۷.</ref>. اگر [[مشرکان]] [[عصر پیامبر]]{{صل}} برای [[آگاهی]] از این مسئله که [[پیامبران خدا]] همیشه از جنس [[بشر]] بودند، [[وظیفه]] داشتند به آگاهان از [[اهل کتاب]] مراجعه کنند، مفهومش این نیست که تمام [[مردم]] در هر زمانی باید به آنها مراجعه کنند، بلکه هر مسئله‌ای در هر زمانی باید از آگاهان آن مسئله در همان [[زمان]] پرسیده شود<ref>تفسیر نمونه، ج۱۱، ص۲۷۲.</ref>.<ref>[[محمد علی کوشا|کوشا، محمد علی]]، [[اهل الذکر - کوشا (مقاله)|مقاله «اهل الذکر»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص 346-347.</ref>


== جستارهای وابسته ==
== جستارهای وابسته ==
۱۱۵٬۳۵۵

ویرایش