وحی بیانی: تفاوت میان نسخه‌ها

وحی واژه‌ای [[عربی]] و دارای سابقه‌ای کهن در [[فرهنگ]] و [[ادب]] [[عرب]] می‌باشد. یکی از لغتشناسان کهن می‌گوید: اشاره، [[الهام]]، [[نوشتن]]، [[کلام]] پنهانی و خطاب بدون واسطه را وحی می‌‌گویند.<ref>مجدالدین مبارک ابن اثیر، النهایۀ ج۵ ص۱۶۳</ref> طریحی نیز [[معتقد]] است مهمترین کاربرد این کلمه که معنای [[حقیقی]] و موضوع له آن نیز می‌باشد، اعلام پنهانی است و به همین جهت، الهام را نیز وحی می‌نامند.<ref>محمودبن عمر زمخشری، الکشاف، ص۴۳۰</ref>. از بررسی کتاب‌های لغت و مجموع آنچه نقل شد، معلوم می‌شود که:  

* [[عالمان]] [[علم]] لغت برای واژۀ وحی، کاربردهای گوناگونی برشمرده‌اند؛ مانند نوشتن، اشاره، [[پیام]]، الهام، و کلام مخفی. برخی از لغت‌شناسان می‌گویند: ریشۀ اصلی وحی بر القای پنهانی [[دانش]] و غیر آن دلالت می‌کند و همۀ استعمال‌های واژۀ وحی به این معنی باز می‌گردد<ref>ابن فارس، احمد بن فارس. معجم مقاییس اللغة ۷۰/۶</ref> آنگونه که لغت‌شناسان عرب گفته‌اند، معنی اصلی وحی، ایحاء پوشیده اعلام کردن است. بدین جهت، الهام <ref>در دل افکندن</ref> هم [[وحی]] نامیده شده است. بر همین مبنا به اشاره و ایما و سخن پنهانی هم وحی گفته شده است <ref>ابن منظور، محمد بن مکرم. لسان العرب چاپ سوم، بیروت: دار صار۲۴۱/۱۵</ref> برخی نیز اصل وحی را به معنی اشارۀ سری دانسته‌اند <ref>راغب اصفهانی، حسین بن محمد المفردات فی غریب القرآن دمشق بیروت: دارالعلم الدار الشامیة؛ ۸۵۸</ref> وحی در اصطلاح، ارتباطی [[معنوی]] است که برای [[پیامبران الهی]] جهت دریافت [[پیام آسمانی]] از راه اتصال با [[عالم غیب]] برقرار می‌شود. به گفتۀ [[علامه طباطبایی]]: وحی یک نوع [[سخن گفتن]] آسمانی است که از راه [[حس]] و [[تفکر]] [[عقلی]] [[درک]] نمی‌شود، بلکه درک و [[شعور]] دیگری است که گاهی در برخی از افراد به [[مشیت الهی]] پیدا می‌شود و [[دستورات]] [[غیبی]] را که از حس و [[عقل]] پنهان است، از وحی و [[تعلیم الهی]] دریافت می‌کند.<ref>[[محمد شریفی|شریفی، محمد]] و [[فاطمه هدایتی|هدایتی، فاطمه]]، [[تأملی بر رابطه بین وحی قرآنی وحی بیانی حدیث قدسی و حدیث نبوی (مقاله)|تأملی بر رابطه بین وحی قرآنی وحی بیانی حدیث قدسی و حدیث نبوی]]، ص۴۳ تا ۴۵.</ref>

* [[وحی در قرآن]] [[کریم]]، فراتر از معنی اصطلاحی، یعنی [[وحی نبوی]]، به کار رفته است. واژۀ وحی و مشتقاتش به صورت اسم و فعل، ۱۲ بار در [[قرآن]] آمده است. گاهی این وحی از طرف خداست و گاهی از طرف [[شیطان]]. گاهی [[وحی بر پیامبر]] [[خدا]]{{صل}} است و گاهی هم بر انسان‌های عادی یا [[زنبور عسل]] و یا [[آسمان]] و [[زمین]] است. در تمام این موارد به نحوی این انتقال پنهانی صورت گرفته است که به ریشۀ اصلی و لغوی آن بر می‌گردد.<ref> قرشی، سید علی اکبر. قاموس قرآن چاپ ششم، تهران: دارالکتب الاسلامیة ۱۸۳/۷</ref><ref>محمد شریفی|شریفی، محمد و فاطمه هدایتی|هدایتی، فاطمه، تأملی بر رابطه بین وحی قرآنی وحی بیانی حدیث قدسی و حدیث نبوی (مقاله)|تأملی بر رابطه بین وحی قرآنی وحی بیانی حدیث قدسی و حدیث نبوی، ص۴۳ تا ۴۵.</ref>

* عالی‌ترین درجۀ [[وحی]]، همان است که تنها به سلسلۀ [[پیامبران]] اختصاص دارد و منظور از آن، القای معانی از سوی [[خدا]] به [[قلب]] [[پیامبر]] و [[سخن گفتن خدا]] با اوست. از [[کلمات پیامبر]] [[اکرم]]{{صل}} هم می‌توان فهمید که اساسا وحی با سایر القائاتی که به [[بشر]] می‌شود، از نظر ماهیت، متفاوت نیست، بلکه از نظر درجه فرق می‌کند مثلا [[پیامبر اکرم]] ضمن [[حدیثی]] می‌فرماید: رویای صادقه جزئی از هفتاد جزء [[نبوت]] است<ref>صدوق، محمد بن علی. من لا یحضر الفقیه، چاپ دوم، قم، دفتر انتشارات اسلامی؛ ۵۸۵/۲</ref> این [[حدیث]] اشاره می‌کند که وحی به [[انبیا]] درجه‌ای [[قوی]] و پر تلالؤ از نوری است که همگان از پرتو این [[نور]] بهرهمند و روزی خوارند.<ref>[[محمد شریفی|شریفی، محمد]] و [[فاطمه هدایتی|هدایتی، فاطمه]]، [[تأملی بر رابطه بین وحی قرآنی وحی بیانی حدیث قدسی و حدیث نبوی (مقاله)|تأملی بر رابطه بین وحی قرآنی وحی بیانی حدیث قدسی و حدیث نبوی]]، ص۴۳ تا ۴۵.</ref>

* [[وحی بر پیامبر]] به دو صورت مستقیم و غیر مستقیم، نازل می‌شده که هر دو راه، مطمئن و بدون [[نفوذ]] [[شیطان]] و [[نسیان]] است <ref>تقی پور، حسین. در آمدی بر علوم قرآن، تهران: تلاوت (سازمان دارالقرآن الکریم) ۵۳</ref> وحی مستقیم، وحیی است که پیامبر بدون هیچ واسطه‌ای، حتی [[جبرئیل]]، با [[خداوند متعال]] ارتباط برقرار می‌کند: {{متن قرآن|وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِن لَّدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ}}<ref>«و حقا قرآن را از سوی حکیمی دانا دریافت می‌داری» سوره نمل آیه ۶</ref> وحی مستقیم بر آن حضرت آنقدر سنگین بوده که در برخی از [[روایات]] به برحاء وحی یعنی شدت تب، تعبیر شده است <ref>ابن شهرآشوب مازندرانی، محمد بن علی. المناقب، قم: مؤسسه العلامه للنشر ۴۴/۱</ref> دومین قسم وحی بر پیامبر اکرم{{صل}} وحی به واسطۀ جبرئیل بوده است. [[قرآن مجید]] در این باره می‌فرماید: {{متن قرآن|وَإِنَّهُ لَتَنزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ* نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأَمِينُ* عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنذِرِينَ}}<ref> سوره شعرا آیه ۱۹۲-۱۹۴</ref> پس وحی در لغت به معنای [[آگاه کردن]] یا [[سخن گفتن]] پنهانی و یا [[الهام]]، [[طلب]]، اشارۀ سریع رمزی، رویا و... است که از جهات مالک‌ها و ضوابط مختلف قابل تقسیم است. گاهی [[وحی]] از جهت فاعل و گویندۀ آن به [[وحی الهی]] یا الهام ربانی و القای [[شیطانی]]، تقسیم می‌شود: {{متن قرآن|وَلاَ تَأْكُلُواْ مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ}}<ref>انعام آیه ۱۲۱</ref> یا از جهت قابل و گیرنده نیز می‌توان وحی را به وحی به [[پیامبران]] وحی به غیر پیامبران تقسیم کرد: {{متن قرآن|وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ}}<ref>سوره نحل آیه ۶۸</ref> و نیز {{متن قرآن|وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلا تَخَافِي وَلا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ}}<ref>سوره قصص آیه ۷</ref> [[کلامی]] که [[فرشتگان]] با [[حضرت مریم]] داشتند نیز از این قسم بود <ref>عابدی، احمد. وحی قرآنی و وحی بیانی؛ اندیشه نوین دینی سال چهارم، شماره۱۳: ۶۲-۴۹</ref> البته [[امام علی]]{{ع}} نیز وحی را به نحو دیگری تقسیم‌بندی کرده‌اند. از عبارت [[وحی بر پیامبر]]، همانند وحی بر نوح و پیامبران پس از اوست <ref>آل عمران: ۱۲</ref> چنین [[استنباط]] می‌شود که وحی به پیامبران از جهاتی با وحی با دیگران، متفاوت است. این وحی را "[[وحی رسالی]]" یا "[[وحی تشریعی]]" نامیده‌اند؛ زیرا پیامبران با دریافت این وحی، [[مأموریت]] می‌یابند [[پیام]] [[خداوند]] را که حاوی [[شریعت الهی]] است، به [[مردم]] ابالغ کنند.<ref>[[محمد شریفی|شریفی، محمد]] و [[فاطمه هدایتی|هدایتی، فاطمه]]، [[تأملی بر رابطه بین وحی قرآنی وحی بیانی حدیث قدسی و حدیث نبوی (مقاله)|تأملی بر رابطه بین وحی قرآنی وحی بیانی حدیث قدسی و حدیث نبوی]]، ص۴۳ تا ۴۵.</ref>

== تعریف وحی قرآنی و [[وحی بیانی]] ==

[[شیخ طوسی]] فرموده است {{عربی|"خص هذه الأشیاء بنص القرآن و ما عداه بوحی غیرالقرآن"}}<ref>طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن ج ۴ ص۳۲۸</ref> و منظور او از اشیا [[احکام]] است. مرحوم [[طبرسی]] نیز می‌نویسد {{عربی|اما بنّص القرآن و اما بوحی غیرالقرآن}}<ref>طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح سید هاشم رسولی محلاتی، بیروت، دار احیاء التراث العربی ج۴ ص۳۷۸</ref> [[ابوالفتوح رازی]] نیز می‌نویسد: بعضی دیگر گفتند: این چیزها به [[نص قرآن]] [[حرام]] است و آنچه جز این است، به وحیی که غیر قرآن است.<ref>رازی، ابوالفتوح، روح الجنان و روض الجنان، تصحیح محمد حسن شعرانی، ج۵ ص۸۰</ref> [[فخر رازی]] نیز می‌گوید {{عربی|سواء کان ذلک الوحی قراناً أو غیره}}<ref>رازی، فخرالدین محمد، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ج ۵ ص۱۷۰</ref> [[بیضاوی]] نیز در [[تفسیر]] ابتدای [[سوره اعراف]] گوید [[آیه شریفه]]: {{متن قرآن|اتَّبِعُواْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكُم مِّن رَّبِّكُمْ}}<ref>اعراف، آیه ۳</ref> علاوه بر قرآن، شامل [[سنت]] نیز می‌شود؛ زیرا خود قرآن فرموده است: {{متن قرآن|وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَى * إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحَى}}<ref>سوره نجم، آیه ۳</ref><ref>بیضاوی، عبداالله بن عمر، انوار التنزیل و اسرار التأویل، مصر، مکتبۀ مصطفی الحلبی ج۱ ص۳۴۱</ref> وی در این عبارت، اصطلاح وحی بیانی را به کار نبرده است؛ اما صریحاً سنت را جزء وحی و "ما انزل االله" دانسته است. [[قرطبی]] نیز ذیل تفسیر همان [[آیه]]، [[سنت]] را جزء "ما انزل االله" دانسته و به [[آیه شریفه]] {{متن قرآن|وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ}}<ref>سوره حشر آیه ۷</ref> [[استشهاد]] نموده است.<ref>قرطبی، محمد بن احمد، الجامع الاحکام القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ج۷ ص۱۶۱</ref>. آنچه ذکر شد نمونه اندکی از کلمات [[مفسران]] بود که همگی [[شهادت]] می‌دهند مفسران بزرگ [[شیعه]] و [[اهل سنت]]، تقسیم [[وحی]] به [[وحی قرآنی]] و [[وحی بیانی]] را پذیرفته‌اند.<ref>[[احمد عابدی|عابدی، احمد]]، [[وحی قرآنی و وحی بیانی (مقاله)|وحی قرآنی و وحی بیانی]]، ص۵۰ تا ۶۰.</ref>

== دستاوردهای [[نظریه]] [[وحی بیانی]] ==

برخی با ادعای [[متواتر بودن]] این روایات به مسأله [[تحریف]] [[گرایش]] پیدا کرده‌اند و گروهی نیز چون [[علامه]] [[عسکری]] در کتاب القرآن [[الکریم]] و روایات المدرستین تمام این روایات را با دیده تردید نگرسته و نقد نموده‌اند؛ اما به نظر می‌رسد این روایات به دلیل کثرت، قابل [[نقد سندی]] نبوده، دارای [[تواتر]] معنویاند و از جهت متن و مضمون با [[نظریه]] [[وحی بیانی]] در [[تعارض]] نباشند؛ زیرا روایاتی که [[نزول]] یک آیه را این گونه می‌دانند، در واقع وحی بیانی آن آیه را بیان می‌کنند، نه [[وحی قرآنی]] آن را. مثلاً در روایتی درباره آیه ۳۷ [[سوره بقره]] آمده است "واالله این آیه این گونه نازل شد" و عبارتی دارد که غیر از متن [[قرآن کریم]] است.<ref>کلینی، محمد بن یعقوب الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری ص۴۱۶</ref> این روایات که بیان می‌کنند [[امام صادق]]{{ع}} [[قرآن]] را به گونه‌ای دیگر قرائت نمود، هرگز به معنای نسبت دادن تحریف یا [[پذیرفتن]] [[تغییر]] در قرآن نیست؛ بلکه وحی قرآنی همان است که در قرآن وجود دارد، بدون کاهش یا افزایش یا [[تغییر]] و اما وحی بیانی، مطالب فراهم آمده در روایات است. ضمناً باید به این نکته مهم نیز توجه داشت که کلمه قرائت در [[صدر اسلام]]، گاهی به معنای [[تفسیر]] و شرح بوده است و مقصود از [[قرائت]]امام صادق{{ع}} شرح، توضیح و [[تفسیری]] است که آن حضرت بیان نموده است: {{عربی|و ما یؤثر عن الصحابۀو التابعین أنّهم قرؤوا بکذا و کذا، إنّما ذلک علی جهۀ البیان و التفسیر، لا أنّ ذلک قرآنٌ یتلی}}<ref>قرطبی، محمد بن احمد، الجامع الاحکام القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی.، ج۱ ص۸۶</ref><ref>[[احمد عابدی|عابدی، احمد]]، [[وحی قرآنی و وحی بیانی (مقاله)|وحی قرآنی و وحی بیانی]]، ص۵۰ تا ۶۰.</ref>

با توجه به آنچه گذشت، [[وحی بیانی]] [[وحی]] است که بر [[پیامبر اکرم]]{{صل}} نازل شده و آن حضرت آن را نزد [[اهل بیت]]{{عم}} خود نهاده تا ایشان آن را بیان کنند. [[ابن اثیر]] که از بزرگترین لغت شناسان [[اهل سنت]] است، پس از نقل [[حدیثی]] می‌گوید: از این [[حدیث]]، همان [[عقیده شیعه]] استفاده می‌شود که [[پیامبر]]{{صل}} برخی از آنچه بر وی نازل شد را نزد اهل بیت خود نهاد تا بیان کنند.<ref>ابن اثیر، مجدالدین مبارک، النهایۀ، قم، اسماعیلیان. ج۵ ص۱۶۳</ref>

== چند نمونه از موارد [[وحی بیانی]] ==

# [[طبری]] در حدیثی همچنین نقل کرده است که: شخصی از [[ابن عباس]] درباره [[متعه نساء]] سؤال نمود. وی گفت: مگر [[سوره نساء]] را نخوانده‌ای؟ سؤال کننده پاسخ داد: خوانده‌ام. ابن عباس گفت: مگر این آیه را نخوانده‌ای که [[خداوند]] می‌فرماید {{متن قرآن|فَمَا اسْتَمْتَعْتُم بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً}}<ref>سوره نسا آیه۲۴</ref> و جمله "إلی أجل مسمی" را که در [[قرآن]] نیست، به آن اضافه نمود! سؤال کننده گفت: من هرگز این [[آیه]] را این گونه قرائت نکرده بودم. [[ابن عباس]] سه مرتبه گفت: به [[خداوند]] [[سوگند]]، این آیه اینگونه نازل شده است. در اینجا روشن است که جمله افزوده ابن عباس و سوگند وی، اشاره به [[وحی بیانی]] است؛ هرچند در [[وحی قرآنی]] موجود نیست.

* این نمونه‌های اندکی از [[روایات]] بی‌شماری بود که در کتاب‌های [[شیعه]] و [[سنی]] نقل شده‌اند و دلالت می‌کنند که برخی از [[آیات شریفه]] به گونه‌ای دیگر و با کلماتی متفاوت و گاهی با اضافه کلمه یا جمله‌ای در [[صدر اسلام]] و در زبان [[صحابه]] و [[تابعین]] قرائت شده است و گاهی [[سوگند]] یاد کرده‌اند که این [[آیات]] آن گونه نازل شده است. حال ما نه می‌توانیم این روایات را [[انکار]] کرده، همگی را مورد مناقشه قرار دهیم و نه آنکه مضمون ظاهری آنها را بپذیریم؛ زیرا مستلزم قول به [[تحریف]] است که از هر جهت قابل نقد می‌باشد. بنابراین بهترین پاسخ همان است که ادعا کنیم این روایات مطلب صحیحی را بیان می‌کنند و آن اینکه [[قرآن کریم]] در [[وحی قرآنی]] همان‌گونه است که اکنون نزد [[مسلمانان]] وجود دارد و در قالب [[وحی بیانی]] و شرح و [[تفسیری]] که از صحابه و [[ائمه اطهار]]{{عم}} نقل شده و آن نیز مستند به [[وحی الهی]] است، [[تفسیر]] و بیان قرآن کریم مطابق با مضمون و محتوای این روایات است و دیگر هیچ اشکالی باقی نمی‌ماند.<ref>صدرالدین شیرازی، الاسفار الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی ج۸ ص۳۸</ref> مضافاً بر آنکه [[روایات اهل بیت]]{{عم}} هرگز به معنای [[پذیرفتن]] [[رسالت]] ایشان نیست؛ زیرا نسبت قرآن کریم به این روایات، نسبت [[اجمال]] و تفصیل است و [[محدث]] بودن [[اهل بیت]] به معنای وحی قرآنی یا [[نبوت]] نیست؛ بلکه آنان فرموده‌اند: {{عربی|ما اجبتک فیه من شیء فهو عن رسول االله{{صل}} لنا من شیء}}<ref>کلینی، محمد بن یعقوب الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری ج۱ ص۷۷</ref> و لذا آنان هرگز [[تشریع]] جدید نداشته، تنها شارح و [[مفسر]] [[وحی قرآنی]] هستند برخی از احکامی که [[خداوند]] بر [[پیامبر]] نازل کرده، [[مقید]] به شرایط و قیودی است که در [[عهد]] [[نبوی]] فراهم شد و لذا آنها را بیان نموده‌اند؛ هم چنان که ممکن است برخی از این [[احکام]] در عصر [[ظهور امام زمان]]{{ع}} به فعلیت برسند و آنگاه بیان شوند. بنابراین اگر کسی [[روایات تفسیری]] یا [[فقهی]] [[ائمه]]{{عم}} را [[وحی]] بداند، هیچ مشکلی پدید نمی‌آید؛ اما باید توجه داشت که اینها از سنخ [[وحی بیانی]] هستند و ربطی به وحی قرآنی ندارد. پس ظاهر این [[روایات]] قابل پذیرش می‌باشد و صحیح است که ادعا شود مضمون آن [[احادیث]] وحی بوده و آنگونه نازل شده است و در عین حال، خللی در [[اعتقاد]] به مصونیت [[قرآن]] وارد نگردد البته ما ادعا نمی‌کنیم که با [[نظریه]]وحی بیانی تمامی اشکالات برطرف می‌شود؛ اما به هرحال بخش فراوانی از اشکالات [[وهابیان]] و [[سلفیه]] به [[کتب حدیثی]] و [[تفسیر روایی]] [[شیعه]] که آن را دست مایه انتساب [[تکفیر]] به [[مسلمانان]] قرار داده‌اند، پاسخ داده می‌شود؛ بدون آنکه این روایات را [[انکار]] کنیم یا توجیهات ناروا و دور از طبع و ذوق [[سلیم]] را بر آنها [[تحمیل]] کنیم<ref>[[احمد عابدی|عابدی، احمد]]، [[وحی قرآنی و وحی بیانی (مقاله)|وحی قرآنی و وحی بیانی]]، ص۵۰ تا ۶۰.</ref>