سیاست‌های مالی امام علی: تفاوت میان نسخه‌ها

در دوران کوتاه [[خلافت امیرالمؤمنین]] {{ع}} سه جنگ عمده [[جمل]]، [[صفین]] و [[نهروان]] روی داد که هر سه داخلی بود و غنیمتی گرفته نشد، یا قابل توجه نبود<ref>این امتنانی از سوی [[امام]] بر [[اهل بغی]] بوده است؛ چنان‌که [[امام صادق]] {{ع}} می‌فرماید: «هرگاه علی {{ع}} تمام اهالی [[بصره]] =حاضران در [[جنگ جمل]] را می‌کشتند و [[اموال]] آنها را می‌گرفتند، برای حضرت [[حلال]] بود؛ ولی حضرت بر آنان [[منت]] نهاد تا بر شیعیانش بعد از او [[امتنان]] کنند». ([[حر]] عاملی، [[وسائل الشیعه]]، ج۱۱، ص۵۸-۵۹). البته اگرچه [[حکم]] [[عفو]] و منت یک [[حکم ولایی]] بوده است. حکم موسمی و در مورد خاص نیست؛ بلکه [[حکم حکومتی]] مستمر تا عصر [[ظهور حضرت قائم]] {{ع}} است که به خاطر [[حفظ]] [[شیعه]] و [[اتمام حجت]] بر [[دشمنان]] شیعه در مواجهه با شیعه است. ([[منتظری]]، [[حسین علی]]، دراسات فی [[ولایة]] الفقیه، ج۳، ص۲۹۵-۲۹۶ و ۳۵۱.</ref>. به همین جهت در عصر [[خلافت]] آن حضرت از [[غنایم]] سرشار دوران عمر و [[عثمان]] خبری نبود و در موارد نادری هم که وجوهی از [[خمس]] به دست می‌آمد، با [[رضایت]] اقربای [[پیامبر]] در [[مصالح]] اهم و برای رفع فتنه‌هایی که کیان اسلام را [[تهدید]] می‌کرد، صرف می‌شد. چنان‌که [[بیهقی]] در [[سنن]] کبری می‌نویسد: [[امام حسن]] {{ع}} و [[امام حسین]] {{ع}} و [[ابن عباس]] و [[عبدالله بن جعفر]] سهم خویش را از خمس از حضرت مطالبه نمودند؛ امام فرمودند: این [[حق]] شما است ولی من درگیر [[جنگ]] با [[معاویه]] هستم، اگر مایل هستید از این حق خود درگذرید<ref>بیهقی، احمد بن حسین، السنن الکبری، ج۶، ص۵۵۸، ح۱۲۹۶۰؛ متقی هندی، کنزالعمال، ج۴، ص۵۱۹.</ref>.

بنابراین، [[زکات]] و [[خراج]] و [[جزیه]]، عمده‌ترین منابع [[مالی]] [[حکومت علوی]] را تشکیل می‌دادند و امام نیز در این باره، سخنان ارزنده‌ای دارند که سیاست‌های مالیاتی دولت علوی را روشن می‌سازد<ref>[[محمد تقی حکیم آبادی گیلک|حکیم آبادی گیلک، محمد تقی]]، [[دولت و سیاست‌های اقتصادی (مقاله)| مقاله «دولت و سیاست‌های اقتصادی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۷]]، ص ۳۶۰.</ref>.

پس از کشته شدن عثمان، [[مهاجر]] و [[انصار]] که در جمع آنها [[طلحه]] و [[زبیر]] بودند نزد علی{{ع}} آمده و گفتند: [[ابوالحسن]] بیا تا با تو [[بیعت]] کنیم؟ ما غیر تو را بر نمی‌گزینیم؟ حضرت نمی‌پذیرفت. مکرر نزد حضرت آمدند و گفتند: [[مردم]] جز با [[حکومت]]، [[اصلاح]] نمی‌شوند. حضرت پذیرش خود را مشروط کرد. آنان نیز پذیرفتند. حضرت بالای [[منبر]] رفت و فرمود: «اما بعد، به تحقیق طولانی شد مراجعه شما به من در آنچه از من میخواهید و [[دوست]] نداشتم حکومت بر شما را، پس نپذیرفتید از من، جز آنچه از من میخواستید. [که حکومت بر شما باشد] و به تحقیق می‌‌دانم آنچه دربارۀ شما گذشته است. پس اگر حکومت بر شما را بپذیرم بر من است که با [[عدل]] در میان شما [[رفتار]] کنم و مساوات برقرار نمایم و اگر کلید بیت المال شما با من است برای من از آن نیست، جز مانند آنچه برای یکی از شماست و نه هم برای غیر من جز این نیست. آیا با این شرایط، حکومت شما را به عهده گیرم؟ گفتند: آری! فرمود: آیا به آن [[رضایت]] دادید؟ گفتند: [[راضی]] شدیم! فرمود: خداوندا بر آنان [[گواه]] باش!»<ref>{{متن حدیث| أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ طَالَ تَرْدَادُكُمْ إِلَيَّ فِيمَا أَرَدْتُمُوهُ مِنِّي وَ كَرِهْتُ أَمْرَكُمْ، فَأَبَيْتُمْ عَلَيَّ إِلاَّ مَا أَرَدْتُمْ مِنِّي، وَ قَدْ عَلِمْتُ مَا سَبَقَ فِيكُمْ فَإِنْ كُنْتُ أَتَوَلَّى أَمْرَكُمْ عَلَى اَلْعَدْلِ فِيكُمْ وَ اَلتَّسْوِيَةِ بَيْنَكُمْ وَ إِنْ تَكُنْ مَفَاتِيحُ بَيْتِ مَالِكُمْ مَعِي لَيْسَ لِي مِنْهُ إِلاَّ مِثْلُ مَا لِأَحَدِكُمْ وَ لاَ لِغَيْرِي إِلاَّ ذَلِكَ تَوَلَّيْتُ أَمْرَكُمْ. قَالُوا: نَعَمْ. قَالَ: أَ رَضِيتُمْ ذَلِكَ؟؟ قَالُوا: رَضِينَا. قَالَ: اَللَّهُمَّ اِشْهَدْ عَلَيْهِمْ}}؛ شرح الأخبار، ج۱، ص۳۷۷؛ تاریخ طبری، ج۳، ص۴۵۱ و ۴۵۶.</ref>؛ پس از این، مردم با حضرت بیعت کردند<ref>[[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)|سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳]]، ص ۴۰۴ - ۴۰۵.</ref>.

[[علی]]{{ع}} در روزهای اولیه خلافت خود، [[سیاست]] خویش را درباره [[بیت المال]] اعلام کرد. [[عثمان]] در [[روز جمعه]] [[هجدهم ذی‌حجه]] به دست [[مردم]] کشته شد و مردم در همان [[روز]] با علی{{ع}} [[بیعت]] کردند<ref>مروج الذهب، ج۲، ص۳۴۹؛ تذکرة الخواص، ص۵۶.</ref>. این که تا سه روز<ref>الأخبار الطوال، ص۱۴۰.</ref> یا پنج روز پس از قتل عثمان مردم هنوز با کسی [[بیعت]] نکرده و «غافقی» [[امیر]] بوده، ادعایی است که [[طبری]] از [[سیف بن عمر]] نقل کرده<ref>تاریخ طبری، ج۳، ص۴۵۴-۴۵۵.</ref> و درست نیست. حضرت در روز اول خلافتش و روزهای پس از آن، در جمع مردم به سخنرانی پرداخت و نظر خویش را دربارۀ بیت المال و شیوه تقسیم آن بیان نمود و به ایرادهای افرادی؛ مانند [[طلحه]] و [[زبیر]] نیز پاسخ داد<ref>[[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)|سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳]]، ص ۴۰۵.</ref>.

حضرت، دربارۀ [[یعلی بن منیه]] [[کارگزار عثمان]] بر [[یمن]] که [[اموال]] آنجا را [[غارت]] و از آن در [[جنگ جمل]] علیه ایشان استفاده کرده بود می‌فرماید: «به [[خدا]] سوگند اگر این [[حکومت]] استقرار یابد، هر آینه [[مال]] و [[فرزندان]] وی را (که با خرید [[کنیز]] از [[پول]] بیت المال به آنها دست یافته) جزو فیء و بیت المال مسلمانان قرار می‌دهم.<ref>{{متن حدیث|وَ اللَّهِ لَئِنِ اسْتَقَامَ هَذَا الْأَمْرُ لَأَجْعَلَنَّ مَالَهُ وَ وُلْدَهُ فَيْئاً لِلْمُسْلِمِينَ}}؛ المسترشد، ص۴۲۰.</ref> سوگند حضرت در هر دو مورد نشانه اهتمام حضرت در [[حفظ]] و [[حراست]] از بیت المال مسلمانان است که به هیچ وجه قابل گذشت نمی‌باشد<ref>[[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)|سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳]]، ص ۴۰۶ - ۴۱۰.</ref>.

# همه کسانی که مسلمان آزاد هستند از [[بیت المال]] سهم می‌برند: عرب، عجم، سهم بر و بی‌سهم<ref>[[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)|سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳]]، ص ۴۱۰ - ۴۱۴.</ref>.

برابر نقل [[ابن دأب]]، دستور العملی برای تقسیم مساوی بیت المال نوشت: «عربی، قرشی، [[انصاری]]، عجمی و هر کس که جزو [[مسلمانان]] باشد از قبیله‌های عربی و نژادهای عجمی و [[غیر عرب]] در سهم از بیت المال مساوی هستند»<ref>{{متن حدیث|الْعَرَبِيُّ وَ الْقُرَشِيُّ وَ الْأَنْصَارِيُّ وَ الْعَجَمِيُّ وَ كُلُّ مَنْ كَانَ فِي الْإِسْلَامِ مِنْ قَبَائِلِ الْعَرَبِ وَ أَجْنَاسِ الْعَجَمِ سَوَاءٌ}}، اختصاص، ص۱۵۲.</ref>.

سخنرانی حضرت را [[ابن ابی الحدید]] نقل کرده است. در [[تحف العقول]] همین سخنرانی مفصل‌تر آمده و در آغاز آن می‌نویسد: آن را زمانی ایراد کرد که گروهی از مردم، تقسیم مساوی [[بیت المال]] را در میان مردم انکار کردند<ref>[[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)|سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳]]، ص ۴۱۴ - ۴۱۷.</ref>.

در پایان به این نکته اشاره می‌فرماید که اجرا کننده [[حق]]، [[ترس]] و وحشتی ندارد<ref>[[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)|سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳]]، ص ۴۱۷ - ۴۲۲.</ref>.

از این گزارش استفاده می‌شود که علی{{ع}}، پس از بیعت مردم، کارهای روزمره گذشته خود را دنبال می‌کرد و [[خلافت]]، او را از تلاش و کار در مزرعه که برخی نام آنجا را<ref>طوسی، الأمالی، ص۷۳۱؛ بحار الأنوار، ج۳۲، ص۲۹ و ۱۱۰. در این جا محل کار حضرت «بئر ملک» معرفی شده است. برابر نقل ابن شبه (تاریخ المدینة المنوره، ج۱، ص۲۲۳) بئر ملک، جزو قنات است.</ref> قنات دانسته‌اند مانع نشده است<ref>[[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)|سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳]]، ص ۴۲۲ - ۴۲۵.</ref>.

[[عقیل بن ابی طالب]] [[برادر]] حضرت گفت: مرا و مرد سیاهی از سیاهان [[شهر مدینه]] را یکی قرار می‌دهی فرمود: بنشین [[خدا]] تو را [[رحمت]] کند. آیا جز تو کسی نبود که سخن بگوید! تو بر آنان [[برتری]] نداری جز سبقت در ایمان یا [[تقوا]]<ref>إختصاص، ص۱۵۱.</ref>. در این سخنرانی به روشنی بیان می‌کند تا هنگامی که درخت خرمایی در یثرب داشته باشم از بیت المال استفاده نخواهم کرد. این نشان می‌دهد که [[خلیفه]] جدید از [[مال]] خود استفاده می‌کند و سهمی از بیت المال دریافت نخواهد کرد. این جا مناسب می‌‌دانم تأملی در وضعیت [[اقتصادی]] امیرالمؤمنین‌{{ع}} داشته باشیم تا بدانیم که [[زهد علی]]{{ع}} در دوران [[خلافت]] به جهت [[فقر]] نبوده است، بلکه آن را سیره‌ای لازم و روشی مفید برای مسئولان حکومتی می‌شناخته است. [[قدرت]] نه تنها باعث گرد آوری [[ثروت]] برای وی نشده، بلکه وی مال خود را در راه‌های خیر به [[مصرف]] رسانده است. علی{{ع}} به عنوان یک [[مجاهد]] خوش سابقه به تلاش اقتصادی وسیعی پرداخته، اما آن را برای [[زندگی]] [[مرفه]] و اشرافی به کار نگرفته است<ref>[[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳ (کتاب)|سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین ج۳]]، ص ۴۲۵ - ۴۲۷.</ref>.