اهداف تربیتی در صحیفه سجادیه: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش
جز (جایگزینی متن - 'وصف' به 'وصف') |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{مدخل مرتبط | {{مدخل مرتبط | ||
| موضوع مرتبط = | | موضوع مرتبط = صحیفه سجادیه | ||
| عنوان مدخل = | | عنوان مدخل = | ||
| مداخل مرتبط = | | مداخل مرتبط = | ||
| پرسش مرتبط = | | پرسش مرتبط = | ||
}} | }} | ||
== مقدمه == | == مقدمه == | ||
[[هدف]] در لغت به معنای نشانه تیر، هر شی بلند و برافراشته است<ref> لغتنامه دهخدا، ماده هدف.</ref>. [[هدف]]، در اصطلاح، چنین تعریف شده است: [[هدف]]، امری است مورد [[آگاهی]] و مطلوب و برانگیزنده و جهت دهنده به فعل اختیاری که فاعل مختار برای رسیدن به آن تلاش میکند. [[هدف]] در [[تعلیم و تربیت]] به معنای وضع مطلوبی است که آگاهانه، سودمند تشخیص داده شده است و برای تحقق آن، فعالیتهای مناسب [[تربیتی]] انجام میگیرد<ref> علی اصغر ابراهیمیفر، بررسی نظام تربیتی صحیفه سجادیه، ص۱۲۱.</ref> | [[هدف]] در لغت به معنای نشانه تیر، هر شی بلند و برافراشته است<ref> لغتنامه دهخدا، ماده هدف.</ref>. [[هدف]]، در اصطلاح، چنین تعریف شده است: [[هدف]]، امری است مورد [[آگاهی]] و مطلوب و برانگیزنده و جهت دهنده به فعل اختیاری که فاعل مختار برای رسیدن به آن تلاش میکند. [[هدف]] در [[تعلیم و تربیت]] به معنای وضع مطلوبی است که آگاهانه، سودمند تشخیص داده شده است و برای تحقق آن، فعالیتهای مناسب [[تربیتی]] انجام میگیرد<ref> علی اصغر ابراهیمیفر، بررسی نظام تربیتی صحیفه سجادیه، ص۱۲۱.</ref>. | ||
دستهبندیهای مختلفی برای [[اهداف تعلیم و تربیت]] [[اسلامی]] برشمردهاند. [[بهترین]] معیار و ملاک تقسیمبندی [[اهداف تربیتی]] در [[صحیفه سجادیه]]، خود [[انسان]] است... بنابراین میتوان هدفهای [[تربیتی]] را در [[نظام]] [[صحیفه]] به سه طبقه کلی: غایی (نهایی)، واسطهای و اهداف جزئی تقسیم نمود<ref> علی اصغر ابراهیمیفر، بررسی نظام تربیتی صحیفه سجادیه، ص۱۲۳.</ref>: | دستهبندیهای مختلفی برای [[اهداف تعلیم و تربیت]] [[اسلامی]] برشمردهاند. [[بهترین]] معیار و ملاک تقسیمبندی [[اهداف تربیتی]] در [[صحیفه سجادیه]]، خود [[انسان]] است... بنابراین میتوان هدفهای [[تربیتی]] را در [[نظام]] [[صحیفه]] به سه طبقه کلی: غایی (نهایی)، واسطهای و اهداف جزئی تقسیم نمود<ref> علی اصغر ابراهیمیفر، بررسی نظام تربیتی صحیفه سجادیه، ص۱۲۳.</ref>: | ||
== [[هدف غایی]] == | == [[هدف غایی]] == | ||
در [[صحیفه سجادیه]]، [[خداوند متعال]]، [[هدف غایی]]، [[حقیقت]] بینهایت و جامع تمام ارزشهاست. [[امام سجاد]] {{ع}} در تمام [[دعاها]]، مخاطب را به زبان [[دعا]] و [[مناجات]]، به آن [[حقیقت]] یکتا [[راهنمایی]] میکند. [[امام سجاد]] {{ع}} [[هدف]] از [[آفرینش انسان]] را [[عبودیت]] [[خدا]]، [[قرب الهی]] و [[حیات طیبه]] میداند. | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای [[چهل]] و پنجم و در عبارت [[چهل]] و نهم آن میفرمایند: "بارخدایا با گذشتن این ماه از [[گناهان]] ما در گذر؛ و با بیرون رفتن آن ما را از بدیهایمان بیرون بر (خطاها و [[گناهان]] ما را بیامرز)، و به وسیله آن ما را از نیکبختترین اهل آن ماه (کسانی که در آن به [[عبادت]] و [[بندگی]] اشتغال داشتند) و از با نصیبترین ایشان در آن و از بهرهمندترین آنان از آن قرار ده"<ref>{{متن حدیث| اللَّهُمَّ اسْلَخْنَا بِانْسِلَاخِ هَذَا الشَّهْرِ مِنْ خَطَايَانَا، وَ أَخْرِجْنَا بِخُرُوجِهِ مِنْ سَيِّئَاتِنَا، وَ اجْعَلْنَا مِنْ أَسْعَدِ أَهْلِهِ بِهِ، وَ أَجْزَلِهِمْ قِسْماً فِيهِ، وَ أَوْفَرِهِمْ حَظّاً مِنْهُ}}.</ref>. | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای [[چهل]] و هفتم و در عبارت هفتاد و دوم آن میفرمایند: "و من اگرچه کردارهای شایستهای را که کوشش کنندگان در عبادتت پیش فرستادهاند (بجا آوردهاند)، نفرستادهام (بهجا نیاوردهام)، لکن یگانه دانستن تو و اینکه اضداد و امثال و مانندهایی برای تو نیست را پیش فرستادهام (به آن [[ایمان]] آوردهام) و از درهایی که امر فرمودهای از آنها به سوی ([[رحمت]]) تو آیند به درگاهت آمدهام و به آنچه ([[ولایت]] و [[دوستی]] [[حضرت امیرالمؤمنین]] {{ع}}) که کسی جز با درخواست و [[قرب]] و نزدیک شدن به آن به تو نزدیک نشود طلب [[قرب]] و نزدیک شدن به درگاه تو نمودهام"<ref>{{متن حدیث| وَ إِنِّي وَ إِنْ لَمْ أُقَدِّمْ مَا قَدَّمُوهُ مِنَ الصَّالِحَاتِ فَقَدْ قَدَّمْتُ تَوْحِيدَكَ وَ نَفْيَ الْأَضْدَادِ وَ الْأَنْدَادِ وَ الْأَشْبَاهِ عَنْكَ، وَ أَتَيْتُكَ مِنَ الْأَبْوَابِ الَّتِي أَمَرْتَ أَنْ تُؤْتَى مِنْهَا، وَ تَقَرَّبْتُ إِلَيْكَ بِمَا لَا يَقْرُبُ أَحَدٌ مِنْكَ إِلَّا بالتَّقَرُّبِ بِهِ}}.</ref>؛ | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای [[چهل]] و پنجم و در عبارت پنجاهم آن میفرمایند: "بارخدایا کسی که این ماه را به گونهای سزاوار رعایت است رعایت کرده (آنچه به او [[واجب]] بوده بهجا آورده) و احترامش را به طوری که [[شایسته]] حفظ و نگهداری است حفظ نموده (آنچه از او [[نهی]] شده مرتکب نگشته) و به احکامش به گونهای که سزاوار کوشش در آنها است کوشش و [[ایستادگی]] داشته؛ و از [[گناهان]] خویش به گونهای که [[شایسته]] [[پرهیزکاری]] است پرهیز نموده، یا به وسیله عملی که تقربآور است به سوی تو [[تقرب]] جسته (مقام و منزلتی خواسته) که [[رضا]] و [[خشنودی]] تو را برای او لازم گردانیده؛ و [[رحمت]] و مهربانیات بر او متوجه نموده، پس از [[توانگری]] خود مانند ([[پاداش]]) او به ما ببخش؛ و از [[فضل]] و احسانت چندین برابر آن را به ما عطا فرما، زیرا [[فضل]] تو نقصانناپذیر است؛ و از گنجینههای تو کاسته نمیشود بلکه افزون میگردد؛ و کانهای [[احسان]] و نیکیات نابود نمیشود، و عطا و [[بخشش]] گوارایی است ([[مشقت]] و رنجی در آن نیست)"<ref>{{متن حدیث| اللَّهُمَّ وَ مَنْ رَعَى هَذَا الشَّهْرَ حَقَّ رِعَايَتِهِ، وَ حَفِظَ حُرْمَتَهُ حَقَّ حِفْظِهَا، وَ قَامَ بِحُدُودِهِ حَقَّ قِيَامِهَا، وَ اتَّقَى ذُنُوبَهُ حَقَّ تُقَاتِهَا، أَوْ تَقَرَّبَ إِلَيْكَ بِقُرْبَةٍ أَوْجَبَتْ رِضَاكَ لَهُ، وَ عَطَفَتْ رَحْمَتَكَ عَلَيْهِ، فَهَبْ لَنَا مِثْلَهُ مِنْ وُجْدِكَ، وَ أَعْطِنَا أَضْعَافَهُ مِنْ فَضْلِكَ، فَإِنَّ فَضْلَكَ لَا يَغِيضُ، وَ إِنَّ خَزَائِنَكَ لَا تَنْقُصُ بَلْ تَفِيضُ، وَ إِنَّ مَعَادِنَ إِحْسَانِكَ لَا تَفْنَى، وَ إِنَّ عَطَاءَكَ لَلْعَطَاءُ الْمُهَنَّا}}.</ref>. | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای [[چهل]] و هفتم و در عبارت یکصد و هفدهم آن میفرمایند: "پس (اکنون که اینگونه [[مهربانی]]) مرا زندهدار به [[زندگی]] پاکیزهای ([[زندگی]] با [[روزی حلال]]) که به آنچه میخواهم پیوسته شود؛ و به آنچه [[دوست]] دارم پایان یابد، در صورتیکه آنچه را نمیپسندی بهجا نیاورم؛ و آنچه را [[نهی]] کردهای مرتکب نشوم؛ و بمیران مردن کسی که [[نور]] و روشناییش (راهنمایش به [[بهشت]]) در پیش رویش و از سمت راستش میرود"<ref>{{متن حدیث| فَأَحْيِنِي حَيَاةً طَيِّبَةً تَنْتَظِمُ بِمَا أُرِيدُ، وَ تَبْلُغُ مَا أُحِبُّ مِنْ حَيْثُ لَا آتِي مَا تَكْرَهُ، وَ لَا أَرْتَكِبُ مَا نَهَيْتَ عَنْهُ، وَ أَمِتْنِي مِيتَةَ مَنْ يَسْعَى نُورُهُ بَيْنَ يَدَيْهِ وَ عَنْ يَمِينِهِ}}.</ref>. | |||
== اهداف واسطهای == | == اهداف واسطهای == | ||
اهداف واسطهای، حلقههای میانی برای دستیابی به [[هدف غایی]] هستند که [[ارزش]] خود را از [[هدف]] نهایی به دست میآورند و در طول آن قرار میگیرند. اهداف واسطهای [[تربیتی]] در [[صحیفه سجادیه]] را میتوان به سه دسته کلی: | |||
# خدا محور، | # خدا محور، | ||
# خود محور، | # خود محور، | ||
# و دیگر محور تقسیم نمود<ref> علی اصغر ابراهیمیفر، بررسی نظام تربیتی صحیفه سجادیه، ص۱۲۷.</ref>. | # و دیگر محور تقسیم نمود<ref> علی اصغر ابراهیمیفر، بررسی نظام تربیتی صحیفه سجادیه، ص۱۲۷.</ref>. | ||
محور کلی [[اهداف تربیتی]] در رابطه با [[خداوند]] را میتوان در [[شناخت]] [[خدا]]، [[ایمان به خدا]]، [[تقوای الهی]]، [[بندگی خدا]]، و [[شکرگزاری]] خلاصه نمود<ref>[[فردین احمدوند|احمدوند، فردین]]، [[مکارم اخلاق در صحیفه (کتاب)|مکارم اخلاق در صحیفه]]، ص۱۱۸-۱۲۲.</ref>. | |||
=== [[شناخت]] [[خدا]] === | === [[شناخت]] [[خدا]] === | ||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای یکم و در عبارت دوم و سوم آن میفرمایند: "خدایی که دیدههای بینندگان از دیدنش (در [[دنیا]] و [[آخرت]]) ناتوانند (محال است او را ببینند، چون آنچه به چشم سر دیده میشود بایستی در مکان و جایی باشد، و محتاج به مکان جسم است و [[خدای تعالی]] جسم نیست) و اندیشههای وصف کنندگان از عهده وصفش برنیایند (هرچه کوشند نمیتوانند به گونهای که [[شایسته]] است او را وصف نمایند)، به [[قدرت]] و [[توانایی]] خود آفریدگان را آفرید؛ و آنان را به [[اراده]] و خواست خویش به وجود آورد بی آنکه از روی مثال و نمونهای باشد (چون همیشه [[خداوند]] بوده و دیگری جز او نبوده که نمونه به دست داده باشد)"<ref>{{متن حدیث| الَّذِي قَصُرَتْ عَنْ رُؤْيَتِهِ أَبْصَارُ النَّاظِرِينَ، وَ عَجَزَتْ عَنْ نَعْتِهِ أَوْهَامُ الْوَاصِفِينَ ابْتَدَعَ بِقُدْرَتِهِ الْخَلْقَ ابْتِدَاعاً، وَ اخْتَرَعَهُمْ عَلَى مَشِيَّتِهِ اخْتِرَاعاً}}.</ref>. | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای [[چهل]] و هفتم و در عبارت چهاردهم آن میفرمایند: "تویی آنکه در آفریدنت شریک و انبازی یاریت نکرده (چون [[یگانگی]] و [[توانایی]] او بر هر چیز ثابت شده پیدا است که او را شریکی نبوده تا در [[آفرینش]] او را [[کمک]] نماید) و در کار خود (آفریدن هر چیز) [[وزیر]] و معاونی تو را [[یاری]] ننموده و بیننده و مانندی برای تو نبوده است"<ref>{{متن حدیث| أَنْتَ الَّذِي لَمْ يُعِنْكَ عَلَى خَلْقِكَ شَرِيكٌ، وَ لَمْ يُوَازِرْكَ فِي أَمْرِكَ وَزِيرٌ، وَ لَمْ يَكُنْ لَكَ مُشَاهِدٌ وَ لَا نَظِيرٌ}}.</ref>؛ | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای [[چهل]] و هفتم و در عبارت هجدهم آن میفرمایند: "و تویی آنکه وهمها و [[اندیشهها]] از [[ادراک]] کنه و [[حقیقت]] ذات تو حیرانند (زیرا اگر [[وهم]] [[حقیقت]] ذات او را دریابد باید در جهت و مکانی باشد؛ و [[خداوند تعالی]] منزه از آن است که در جهت و مکانی باشد) و فهمها و [[دانشها]] (یا [[عقلها]]) از کیفیت و چگونگی تو (از [[ادراک]] صفات مخصوص تو که جز تو [[حقیقت]] آنها را نمیداند) ناتوانند؛ و دیدهها جای کجایی تو را درنیافتند (جایی نداری که دیدهها تو را دریابند، زیرا بودن در جایی تابع جسمیت است؛ و [[خداوند سبحان]] از جسمیت منزه است، پس مکان و کجا بودن بر او محال است)"<ref>{{متن حدیث| أَنْتَ الَّذِي قَصُرَتِ الْأَوْهَامُ عَنْ ذَاتِيَّتِكَ، وَ عَجَزَتِ الْأَفْهَامُ عَنْ كَيْفِيَّتِكَ، وَ لَمْ تُدْرِكِ الْأَبْصَارُ مَوْضِعَ أَيْنِيَّتِكَ}}.</ref>. | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای یکم و در عبارت دهم آن میفرمایند: "و [[سپاس]] خدای را که (با [[آفرینش]] [[آسمانها]] و [[زمین]] و آنچه در آنها است و فرستادن کتابها و [[پیغمبران]] و [[نصب]] [[ائمه معصومین]] {{عم}}) خویشتن را (وجود، [[علم]]، [[قدرت]] و حکمتش را) به ما شناساند و [[شکر]] و [[سپاس]] (از نعمتهای) خود را به ما [[الهام]] نمود و درهای [[علم]] به [[ربوبیت]] و پروردگاریش را بر ما گشود و بر [[اخلاص]] (بیریا و [[خودنمایی]]) در [[توحید]] و یگانگیش ما را راهنماییمان فرمود؛ و از عدول و کجروی و [[شک]] و دودلی در امر خود ([[معرفت]] ذات و صفات یا [[دین]] و احکامش) دورمان ساخت"<ref>{{متن حدیث| وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى مَا عَرَّفَنَا مِنْ نَفْسِهِ، وَ أَلْهَمَنَا مِنْ شُكْرِهِ، وَ فَتَحَ لَنَا مِنْ أَبْوَابِ الْعِلْمِ بِرُبُوبِيَّتِهِ، وَ دَلَّنَا عَلَيْهِ مِنَ الْإِخْلَاصِ لَهُ فِي تَوْحِيدِهِ، وَ جَنَّبَنَا مِنَ الْإِلْحَادِ وَ الشَّكِّ فِي أَمْرِهِ}}.</ref>.<ref>[[فردین احمدوند|احمدوند، فردین]]، [[مکارم اخلاق در صحیفه (کتاب)|مکارم اخلاق در صحیفه]]، ص۱۲۱-۱۲۳.</ref> | |||
=== [[ایمان به خدا]] === | === [[ایمان به خدا]] === | ||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای بیستم و در عبارت یکم آن میفرمایند: "بارخدایا بر [[محمد]] و آل او [[درود]] فرست؛ و ایمانم ([[اعتقاد]] به [[دل]] و [[اقرار]] به زبان و عمل به اندام که کاشف از آنها است) را به [[کاملترین]] [[ایمان]] برسان؛ و باورم را (به آنچه [[پیغمبر]] {{صل}} آورده) [[بهترین]] [[یقین]] قرار ده و [[نیت]] مرا به [[نیکوترین]] نیتها (قصد [[قرب]] به [[حق]]) و کردارم را به [[بهترین]] کردارها (عمل [[خالص]] و دور از [[خودنمایی]]) برسان"<ref>{{متن حدیث| اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ بَلِّغْ بِإِيمَانِي أَكْمَلَ الْإِيمَانِ، وَ اجْعَلْ يَقِينِي أَفْضَلَ الْيَقِينِ، وَ انْتَهِ بِنِيَّتِي إِلَى أَحْسَنِ النِّيَّاتِ، وَ بِعَمَلِي إِلَى أَحْسَنِ الْأَعْمَالِ}}.</ref>؛ | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای [[چهل]] و هشتم و در عبارت دوازدهم آن میفرمایند: "بارخدایا مرا از [[اهل توحید]] (کسانی که به یکتایی تو [[اقرار]] دارند) و از اهل [[ایمان]] و گروندگان به خود و از اهل [[تصدیق]] و اعتراف کنندگان به پیغمبرت و پیشوایانی که [[طاعت]] و [[پیروی]] از ایشان را [[واجب]] کردهای قرار ده، از کسانی که [[توحید]] و [[ایمان]] و [[تصدیق]] به وسیله ایشان و به دستهای آنها واقع میگردد (از آنانکه [[مردم]] را به راه [[حق]] [[راهنمایی]] میکنند) دعایم را روا کن، ای [[پروردگار]] هر صنفی از اصناف آفریدهشدگان"<ref>{{متن حدیث|اللَّهُمَّ وَ اجْعَلْنِي مِنْ أَهْلِ التَّوْحِيدِ وَ الْإِيمَانِ بِكَ، وَ التَّصْدِيقِ بِرَسُولِكَ، وَ الْأَئِمَّةِ الَّذِينَ حَتَمْتَ طَاعَتَهُمْ مِمَّنْ يَجْرِي ذَلِكَ بِهِ وَ عَلَى يَدَيْهِ، آمِينَ رَبَّ الْعَالَمِينَ}}.</ref>. | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای یکم و در عبارت دهم آن میفرمایند: "و [[سپاس]] خدای را که (با [[آفرینش]] [[آسمانها]] و [[زمین]] و آنچه در آنها است و فرستادن کتابها و [[پیغمبران]] و [[نصب]] [[ائمه معصومین]] {{عم}}) خویشتن را (وجود، [[علم]]، [[قدرت]] و حکمتش را) به ما شناساند و [[شکر]] و [[سپاس]] (از نعمتهای) خود را به ما [[الهام]] نمود و درهای [[علم]] به [[ربوبیت]] و پروردگاریش را بر ما گشود و بر [[اخلاص]] (بیریا و [[خودنمایی]]) در [[توحید]] و یگانگیش ما را راهنماییمان فرمود؛ و از عدول و کجروی و [[شک]] و دودلی در امر خود ([[معرفت]] ذات و صفات یا [[دین]] و احکامش) دورمان ساخت"<ref>{{متن حدیث| وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى مَا عَرَّفَنَا مِنْ نَفْسِهِ، وَ أَلْهَمَنَا مِنْ شُكْرِهِ، وَ فَتَحَ لَنَا مِنْ أَبْوَابِ الْعِلْمِ بِرُبُوبِيَّتِهِ، وَ دَلَّنَا عَلَيْهِ مِنَ الْإِخْلَاصِ لَهُ فِي تَوْحِيدِهِ، وَ جَنَّبَنَا مِنَ الْإِلْحَادِ وَ الشَّكِّ فِي أَمْرِهِ}}.</ref>؛ | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای [[چهل]] و نهم و در عبارت سوم آن میفرمایند: "و دستاویز من به سوی تو [[توحید]] و یگانه دانستن تو است؛ و وسیلهام آنست که چیزی را با تو شریک و انباز نگردانیدهام؛ و با تو خدایی فرانگرفتهام ([[اعتقاد]] و [[باور]] ندارم که خدایی با تو باشد) و با جانم (از روی [[دل]] از [[عذاب]] و کیفرت) به سوی ([[رحمت]]) تو گریختهام؛ و گریزگاه [[بدکار]] و [[پناهگاه]] کسی که بهرهاش را تباه کرده و پناهنده گشته، به سوی تو است"<ref>{{متن حدیث| وَ وَسِيلَتِي إِلَيْكَ التَّوْحِيدُ، وَ ذَرِيعَتِي أَنِّي لَمْ أُشْرِكْ بِكَ شَيْئاً، وَ لَمْ أَتَّخِذْ مَعَكَ إِلَهاً، وَ قَدْ فَرَرْتُ إِلَيْكَ بِنَفْسِي، وَ إِلَيْكَ مَفَرُّ الْمُسيءِ، وَ مَفْزَعُ الْمُضَيِّعِ لِحَظِّ نَفْسِهِ الْمُلْتَجِئِ}}.</ref>.<ref>[[فردین احمدوند|احمدوند، فردین]]، [[مکارم اخلاق در صحیفه (کتاب)|مکارم اخلاق در صحیفه]]، ص۱۲۳-۱۲۵.</ref> | |||
=== [[پرهیزکاری]] === | === [[پرهیزکاری]] === | ||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای بیستم و در عبارت شانزدهم آن میفرمایند: بارخدایا مرا به [[هدایت]] و [[راهنمایی]] (به [[دین حق]]) گویا فرما، و [[پرهیزکاری]] را به من [[الهام]] نما (در [[دل]] من انداز) و به روشی که پاکیزهتر ([[بهترین]] روشها) است توفیقم ده؛ و به کاری که (نزد تو) پسندیدهتر است بگمارم<ref>{{متن حدیث| اللَّهُمَّ وَ أَنْطِقْنِي بِالْهُدَى، وَ أَلْهِمْنِي التَّقْوَى، وَ وَفِّقْنِي لِلَّتِي هِيَ أَزْكَى، وَ اسْتَعْمِلْنِي بِمَا هُوَ أَرْضَى}}.</ref>؛ | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای بیست و یکم و در عبارت نهم آن درباره [[پرهیزکاری]] میفرمایند: "بارخدایا بر [[محمد]] و آل او [[درود]] فرست، و مرا در هر حال به [[ستایش]] و [[نیایش]] و [[سپاس]] گزاریت برگمار تا به آنچه از [[دنیا]] به من دادهای ([[زن]]، [[فرزند]]، [[دارایی]]، [[مقام]] و [[جاه]] و مانند اینها) شاد نگردم؛ و به آنچه مرا از آن بازداشتهای (عطا نفرمودهای) [[اندوهگین]] نشوم؛ و [[شعار]] دلم را به [[پرهیزکاری]] از خود بنما ([[تقوی]] و [[ترس]] از خود را روش من گردان) و بدنم را در آنچه از من میپذیری ([[طاعت]] و [[بندگی]]) به کار دار؛ و مرا از هرچه به من رو آورد ([[نیک]] و بد [[دنیا]]) به [[طاعت]] و بندگیات وادار تا چیزی را که تو به [[خشم]] میآیی [[دوست]] نداشته و از چیزی که [[رضا]] و [[خشنودی]] تو است به [[خشم]] نیایم"<ref>{{متن حدیث| اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ اجْعَلْ ثَنَائِي عَلَيْكَ، وَ مَدْحِي إِيَّاكَ، وَ حَمْدِي لَكَ فِي كُلِّ حَالاتِي حَتَّى لَا أَفْرَحَ بِمَا آتَيْتَنِي مِنَ الدُّنْيَا، وَ لَا أَحْزَنَ عَلَى مَا مَنَعْتَنِي فِيهَا، وَ أَشْعِرْ قَلْبِي تَقْوَاكَ، وَ اسْتَعْمِلْ بَدَنِي فِيمَا تَقْبَلُهُ مِنِّي، وَ اشْغَلْ بِطَاعَتِكَ نَفْسِي عَنْ كُلِّ مَا يَرِدُ عَلَيَّ حَتَّى لَا أُحِبَّ شَيْئاً مِنْ سُخْطِكَ، وَ لَا أَسْخَطَ شَيْئاً مِنْ رِضَاكَ}}.</ref>. | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای هفدهم و در عبارت پنجم آن میفرمایند: "بارخدایا بر [[محمد]] و آل او [[درود]]؛ فرست؛ و ما را از [[رستگاری]]، در برابر [[گمراهی]] او بهرهمند گردان؛ و ما را خلاف [[گمراهی]] او از [[تقوی]] و [[پرهیزکاری]] توشه ده؛ و خلاف راه او که راه [[تباهی]] است ما را به راه [[پرهیزکاری]] ببر"<ref>{{متن حدیث| اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ أَمْتِعْنَا مِنَ الْهُدَى بِمِثْلِ ضَلَالَتِهِ، وَ زَوِّدْنَا مِنَ الْتَّقْوَى ضِدَّ غَوَايَتِهِ، وَ اسْلُكْ بِنَا مِنَ التُّقَى خِلَافَ سَبِيلِهِ مِنَ الرَّدَى}}.</ref>.<ref>[[فردین احمدوند|احمدوند، فردین]]، [[مکارم اخلاق در صحیفه (کتاب)|مکارم اخلاق در صحیفه]]، ص۱۲۵ ـ ۱۲۶.</ref> | |||
=== پرورش [[روح]] [[عبادت]] (بندگی و [[شکرگزاری]]) === | === پرورش [[روح]] [[عبادت]] (بندگی و [[شکرگزاری]]) === | ||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای [[چهل]] و هفتم و در عبارت یکصد و بیست و سوم آن میفرمایند: "وشبم را آباد ([[شایسته]]) گردان به بیدار نمودنات مرا در آن برای بندگیت، وتنها بودنم به شب برخاستن برای ([[مناجات]] با) تو؛ و چشم پوشیم از جز تو به انس و خو گرفتنم با تو؛ و درخواست نمودن خواستههایم به درگاه تو؛ و پی در پی درخواست نمودنم از تو در آزاد ساختنم از آتشت و زنهار دادنم از کیفرت ([[دوزخ]]) که در آنست اهل و سزاوار آن"<ref>{{متن حدیث| وَ اعْمُرْ لَيْلِي بِإِيقَاظِي فِيهِ لِعِبَادَتِكَ، وَ تَفَرُّدِي بِالتَّهَجُّدِ لَكَ، وَ تَجَرُّدِي بِسُكُونِي إِلَيْكَ، وَ إِنْزَالِ حَوَائِجِي بِكَ، وَ مُنَازَلَتِي إِيَّاكَ فِي فَكَاكِ رَقَبَتِي مِنْ نَارِكَ، وَ إِجَارَتِي مِمَّا فِيهِ أَهْلُهَا مِنْ عَذَابِكَ}}.</ref>؛ | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای [[چهل]] و هفتم و در عبارت یکصد و دهم آن میفرمایند: "و تنها به سر بردن به [[مناجات]] و [[راز و نیاز]] با تو را در شب و روز برای من آراسته گردان" <ref>{{متن حدیث| وَ زَيِّنْ لِيَ التَّفَرُّدَ بِمُنَاجَاتِكَ بِاللَّيْلِ وَ النَّهَار}}.</ref>. | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای شانزدهم و در عبارت هفتم و هشتم درخواست [[بخشش گناهان]] را دارد و میفرمایند: " و تو آن کسی هستی که بخشاش از کیفرش [[برتر]] است و تو آن کسی هستی که [[رحمت]] او بر غضبض پیشی میگیرد"<ref>[[فردین احمدوند|احمدوند، فردین]]، [[مکارم اخلاق در صحیفه (کتاب)|مکارم اخلاق در صحیفه]]، ص۱۲۷.</ref>. | |||
محور کلی [[اهداف تربیتی]] در رابطه با خود [[انسان]] به گرایشهای ویژه [[انسان]] (گرایشهای مشترک میان [[انسان]] و حیوان) تقسیم میشود: | |||
'''۱. گرایشهای ویژه [[انسان]]: ''' امام {{ع}} در دعای یکم و در عبارت سوم و چهارم آن میفرمایند: "به [[قدرت]] و [[توانایی]] خود آفریدگان را آفرید؛ و آنان را به [[اراده]] و خواست خویش به وجود آورد بیآنکه از روی مثال و نمونهای باشد (چون همیشه [[خداوند]] بوده و دیگری جز او نبوده که نمونه به دست داده باشد) سپس آنان را در راه [[اراده]] و خواست خویشتن روان گردانید و در راه [[محبت]] و [[دوستی]] به خود (که غریزه هر موجودی است) برانگیخت، درحالی که [[توانایی]] ندارند تأخیر نمایند آنچه را که ایشان را به آن جلو انداخته؛ و نمیتوانند پیش اندازند آنچه را که ایشان را از آن عقب انداخته"<ref>{{متن حدیث| ابْتَدَعَ بِقُدْرَتِهِ الْخَلْقَ ابْتِدَاعاً، وَ اخْتَرَعَهُمْ عَلَى مَشِيَّتِهِ اخْتِرَاعاً ثُمَّ سَلَكَ بِهِمْ طَرِيقَ إِرَادَتِهِ، وَ بَعَثَهُمْ فِي سَبِيلِ مَحَبَّتِهِ، لَا يَمْلِكُونَ تَأْخِيراً عَمَّا قَدَّمَهُمْ إِلَيْهِ، وَ لَا يَسْتَطِيعُونَ تَقَدُّماً إِلَى مَا أَخَّرَهُمْ عَنْهُ}}.</ref>. | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای پنجاه و دوم و در عبارت هفتم آن میفرمایند: "بارخدایا من (همیشه از شب) داخل در صبح و (از روز) داخل در شب میشوم در حالی که عمل و کردارم ([[طاعت]] و بندگیام) را اندک میبینم؛ و به گناهم اعتراف و به خطاها و کردارهای ناروایم [[اقرار]] دارم، من به سبب [[افراط]] و [[تجاوز]] از حد بر خود (در درگاه تو) ذلیل و خوارم، کردارم مرا هلاک ساخته (برای من موجب [[عذاب]] و [[کیفر]] گشته) و [[هوای نفس]] و خواهشم (در آنچه جایز و روا نیست) تباهم گردانیده؛ و شهوات و پذیرفتن خواهشهای نفسم مرا (از خیر و [[نیکی]] که برای [[نیکوکاران]] است) بیبهره نموده"<ref>{{متن حدیث| اللَّهُمَّ إِنِّي أُصْبِحُ وَ أُمْسِي مُسْتَقِلًّا لِعَمَلِي، مُعْتَرِفاً بِذَنْبِي، مُقِرّاً بِخَطَايَايَ، أَنَا بِإِسْرَافِي عَلَى نَفْسِي ذَلِيلٌ، عَمَلِي أَهْلَكَنِي، وَ هَوَايَ أَرْدَانِي، وَ شَهَوَاتِي حَرَمَتْنِي}}.</ref>؛ | |||
امام سجاد {{ع}} در دعای [[چهل]] و هفتم و در عبارت شصت و هشتم آن میفرمایند: "سپس او را [[فرمان]] دادی پس [[فرمان]] [[نبرد]]؛ و منع نمودی پس باز نایستاد؛ و از [[معصیت]] و [[نافرمانی]] [[نهی]] فرمودی پس خلاف فرمانت نموده و نهیت را مرتکب گشته، نه از روی [[دشمنی]] با تو و نه از روی گردنکشی بر تو، بلکه هوا و خواهش او را به آنچه جدا ساخته ([[نهی]] کردهای) و به آنچه ترساندهای خواند؛ و [[دشمن]] تو و [[دشمن]] او ([[شیطان]]) وی را بر آن [[یاری]] کرد، پس با شناسایی به ترسانیدن تو و [[امیدواری]] به [[عفو]] تو و [[اعتماد]] به [[گذشت]] تو بر نافرمانیات [[اقدام]] نمود در حالیکه با آن نعمتهایی که به او بخشیدهای سزاوارتر [[بندگان]] تو بود که به نافرمانیات [[اقدام]] ننماید"<ref>{{متن حدیث|ثُمَّ أَمَرْتَهُ فَلَمْ يَأْتَمِرْ، وَ زَجَرْتَهُ فَلَمْ يَنْزَجِرْ، وَ نَهَيْتَهُ عَنْ مَعْصِيَتِكَ، فَخَالَفَ أَمْرَكَ إِلَى نَهْيِكَ، لَا مُعَانَدَةً لَكَ، وَ لَا اسْتِكْبَاراً عَلَيْكَ، بَلْ دَعَاهُ هَوَاهُ إِلَى مَا زَيَّلْتَهُ وَ إِلَى مَا حَذَّرْتَهُ، وَ أَعَانَهُ عَلَى ذَلِكَ عَدُوُّكَ وَ عَدُوُّهُ، فَأَقْدَمَ عَلَيْهِ عَارِفاً بِوَعِيدِكَ، رَاجِياً لِعَفْوِكَ، وَاثِقاً بِتَجَاوُزِكَ، وَ كَانَ أَحَقَّ عِبَادِكَ مَعَ مَا مَنَنْتَ عَلَيْهِ أَلَّا يَفْعَلَ}}.</ref>. | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای دهم و در عبارت سوم آن میفرمایند: "ای بینیاز بینیازان، اینک ما [[بندگان]] تو در [[اختیار]] توایم، و من [[نیازمند]] ترین [[نیازمندان]] به تو هستم، پس به [[بینیازی]] و عطای خویش (که هر [[نیازمندی]] از آن بهره میبرد) [[نیازمندی]] ما را برطرف فرما؛ و ما را به بازداشتن (از [[رحمت]]) خود [[ناامید]] مگردان که (اگر از [[رحمت]] بازداشتی) بدبخت کردهای کسی را که از تو [[نیکبختی]] خواسته؛ و نومید ساختهای آن را که از [[احسان]] تو [[بخشش]] طلبیده"<ref>{{متن حدیث| يَا غَنِيَّ الْأَغْنِيَاءِ، هَا، نَحْنُ عِبَادُكَ بَيْنَ يَدَيْكَ، وَ أَنَا أَفْقَرُ الْفُقَرَاءِ إِلَيْكَ، فَاجْبُرْ فَاقَتَنَا بِوُسْعِكَ، وَ لَا تَقْطَعْ رَجَاءَنَا بِمَنْعِكَ، فَتَكُونَ قَدْ أَشْقَيْتَ مَنِ اسْتَسْعَدَ بِكَ، وَ حَرَمْتَ مَنِ اسْتَرْفَدَ فَضْلَكَ}}.</ref>؛ | |||
امام سجاد {{ع}} در دعای [[چهل]] و هفتم و در عبارت یکصد و هجدهم آن میفرمایند: "و مرا در درگاهت [[خوار]] ([[مطیع]]) و در نزد آفریدگانت [[عزیز]] و ارجمند گردان؛ و چون با تو خلوت کرده تنها به سر برم (از جز تو چشم پوشیده به [[راز و نیاز]] بپردازم) [[فروتن]] و در میان بندگانت بلندمرتبه و سرافرازم نما؛ و از کسی که از من بینیاز است (درخواستی نکرده و نمیکند)بی نیازم ساز (چنان کن که من هم از او چیزی نخواهم) و بر [[فقر]] و نیازمندیم به درگاهت بیفزا (تا درخواستم از تو و [[راز]] و نیازم با تو فزونی یابد)"<ref>{{متن حدیث| وَ ذَلِّلْنِي بَيْنَ يَدَيْكَ، وَ أَعِزَّنِي عِنْدَ خَلْقِكَ، وَ ضَعْنِي إِذَا خَلَوْتُ بِكَ، وَ ارْفَعْنِي بَيْنَ عِبَادِكَ، وَ أَغْنِنِي عَمَّنْ هُوَ غَنِيٌّ عَنِّي، وَ زِدْنِي إِلَيْكَ فَاقَةً وَ فَقْراً}}.</ref>. | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای بیستم و در عبارت سوم آن میفرمایند: "بارخدایا بر [[محمد]] و آل او [[درود]] فرست؛ و بینیازم کن از کاری که کوشیدن به آن مرا (از [[عبادت]] و بندگیات) بازمیدارد (تا توجه من جز تو نباشد) و وادار مرا به آنچه (انجام [[اوامر]] و ترک [[نواهی]]) که فردا ([[روز رستاخیز]]) از آن سؤال و بازپرسی مینمایی و روزهای مرا در آنچه ([[عبادت]] و [[پرستش]]) که برای آنم آفریدهای صرف نما و مرا(از دیگران) بینیاز فرما و روزیت را بر من [[گشایش]] ده، و به نگاه کردن ([[چشم به راه]] بودن) گرفتارم مفرما، و [[عزیز]] و گرامی و به [[کبر]] و [[سربلندی]] ([[افراط]] در [[عزت]]) دچارم مکن؛ و مرا برای ([[بندگی]]) خود رام ساز و عبادتم ر به [[عجب]] و [[خودپسندی]] (از درجه قبول) تباه مگردان و خیر و [[نیکی]] برای [[مردم]] را به دست من روان ساز (توانگرم گردان تا به ایشان [[احسان]] نمایم) و آن را به [[منت نهادن]] [[باطل]] مفرما و [[خوهای پسندیده]] را به من ببخش (استعداد قبول آن را به من عطا فرما) و (چنانکه آنها را دارا شدم) مرا از به خود [[نازیدن]] نگاهدار"<ref>{{متن حدیث| اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ اكْفِنِي مَا يَشْغَلُنِي الِاهْتِمَامُ بِهِ، وَ اسْتَعْمِلْنِي بِمَا تَسْأَلُنِي غَداً عَنْهُ، وَ اسْتَفْرِغْ أَيَّامِي فِيمَا خَلَقْتَنِي لَهُ، وَ أَغْنِنِي وَ أَوْسِعْ عَلَيَّ فِي رِزْقِكَ، وَ لَا تَفْتِنِّي بِالنَّظَرِ، وَ أَعِزَّنِي وَ لَا تَبْتَلِيَنِّي بِالْكِبْرِ، وَ عَبِّدْنِي لَكَ وَ لَا تُفْسِدْ عِبَادَتِي بِالْعُجْبِ، وَ أَجْرِ لِلنَّاسِ عَلَى يَدِيَ الْخَيْرَ وَ لَا تَمْحَقْهُ بِالْمَنِّ، وَ هَبْ لِي مَعَالِيَ الْأَخْلَاقِ، وَ اعْصِمْنِي مِنَ الْفَخْرِ}}.</ref>. | |||
'''۲. گرایشهای مشترک میان [[انسان]] و حیوان:''' [[امام سجاد]] {{ع}} در دعای پنجاه و دوم و در عبارت دوم آن میفرمایند: "منزه و [[پاکی]] (از آنچه لایق و سزاوار تو نیست). ترسندهترین آفریده شدگانت مر تو را [[داناترین]] آنها به تو است و افتادهترین آنان در درگاهت عمل کنندهترین ایشان است به [[فرمان]] تو؛ و خوارترین آنها نزد تو کسی است که تو او را روزی میدهی و او جز تو را میپرستد"<ref>{{متن حدیث|سُبْحَانَكَ! أَخْشَى خَلْقِكَ لَكَ أَعْلَمُهُمْ بِكَ، وَ أَخْضَعُهُمْ لَكَ أَعْمَلُهُمْ بِطَاعَتِكَ، وَ أَهْوَنُهُمْ عَلَيْكَ مَنْ أَنْتَ تَرْزُقُهُ وَ هُوَ يَعْبُدُ غَيْرَكَ}}.</ref>؛ | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای [[چهل]] و ششم و در عبارت شانزدهم آن میفرمایند: "روزی تو برای کسی که [[معصیت]] و نافرمانیات کرده گسترده (از جهت اظهار کمال [[کرم]] و بخششت او را هم فراگرفته) و [[حلم]] و بردباریت (شتاب نکردن در [[انتقام]] و به [[کیفر]] رساندن) برای آنکه با تو [[دشمنی]] نموده (فرمانت نبرده) روآورنده است (زیرا) عادت و روش تو به بدکاران [[احسان]] و [[نیکی]] است؛ و طریقه ([[حکمت]]) دادن) تو بر تجاوزکنندگان از [[حد]] [[رحمت]] و [[مهربانی]] است تا اینکه مهلت دادن تو ایشان را از بازگشت (از [[باطل]] به سوی [[حق]]) [[مغرور]] ساخته و [[فریب]] داده؛ و شتاب نکردن تو (در [[کیفر]]) آنها را از باز ایستادن (به جا نیاوردن [[گناه]]) باز داشته"<ref>{{متن حدیث| رِزْقُكَ مَبْسُوطٌ لِمَنْ عَصَاكَ، وَ حِلْمُكَ مُعْتَرِضٌ لِمَنْ نَاوَاكَ، عَادَتُكَ الْإِحْسَانُ إِلَى الْمُسِيئِينَ، وَ سُنَّتُكَ الْإِبْقَاءُ عَلَى الْمُعْتَدِينَ حَتَّى لَقَدْ غَرَّتْهُمْ أَنَاتُكَ عَنِ الرُّجُوعِ، وَ صَدَّهُمْ إِمْهَالُكَ عَنِ النُّزُوعِ}}.</ref>. | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای سی و دوم و در عبارت بیست و هشتم آن میفرمایند: "و از تو درخواست میکنم که برای (به دست آوردن روزیام) راهی آسان فراهم نمایی، پس [[سپاس]] تو را است بر آنکه نعمتهای بزرگ را آغاز نمودی و [[سپاس]] بر [[نیکی]] کردن و [[نعمت]] دادنت را [[الهام]] کرده در [[دل]] انداختی، پس بر [[محمد]] و آل او [[درود]] فرست؛ و روزیام را بر من آسان گردان؛ و اینکه مرا به اندازهای که برایم تعیین فرمودهای قانع و [[خشنود]] نمایی؛ و به بهرهام در آنچه (روزی) که بهره من گردانیدهای خشنودم فرمایی؛ و آنچه از تن و عمرم به کار رفته در راه [[طاعت]] و فرمانبرداریت قرار دهی"<ref>{{متن حدیث|وَ أَسْأَلُكَ فِي أَنْ تُسَهِّلَ إِلَى رِزْقِي سَبِيلًا، فَلَكَ الْحَمْدُ عَلَى ابْتِدَائِكَ بِالنِّعَمِ الْجِسَامِ، وَ إِلْهَامِكَ الشُّكْرَ عَلَى الْإِحْسَانِ وَ الْإِنْعَامِ، فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ سَهِّلْ عَلَيَّ رِزْقِي، وَ أَنْ تُقَنِّعَنِي بِتَقْدِيرِكَ لِي، وَ أَنْ تُرْضِيَنِي بِحِصَّتِي فِيمَا قَسَمْتَ لِي، وَ أَنْ تَجْعَلَ مَا ذَهَبَ مِنْ جِسْمِي وَ عُمُرِي فِي سَبِيلِ طَاعَتِكَ، إِنَّكَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ}}.</ref>؛ | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای سیام و در عبارت سوم آن و دعای بیست و پنجم و در عبارت یازدهم آن و در دعای پانزدهم و در عبارت سوم آن میفرمایند: "... و روزیهای مرا از وسایل [[حلال]] روان گردان". | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای یکم و در عبارت هفدهم آن میفرمایند: "و [[سپاس]] خدای را که نیکوییهای [[آفرینش]] را برای ما برگزید و روزیهای [[پاکیزه]] ([[حلال]] و روا) را برای ما روان (فراوان) گردانید"<ref>{{متن حدیث| وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي اخْتَارَ لَنَا مَحَاسِنَ الْخَلْقِ، وَ أَجْرَى عَلَيْنَا طَيِّبَاتِ الرِّزْقِ}}.</ref>. | |||
امام سجاد {{ع}} در دعای یکم و در عبارت بیستم آن میفرمایند: "و [[سپاس]] خدای را که ابزار بسط و گشاد را در ([[بدن]]) ما به هم پیوسته؛ و افزارهای قبض و درهم کشیدن را در (کالبد) ما قرار داد و ما را از روانهای [[زندگی]] بهرهمند نمود؛ و اندام کردارها را در ما [[استوار]] گردانید؛ و ما را با روزیهای [[پاکیزه]] (انواع غذاهای حیوانی و نباتی) پرورش داد؛ و به [[بخشش]] خود توانگرمان ساخت؛ و به [[نعمت]] خویش [[سرمایه]] (زندگانی) به ما بخشید"<ref>{{متن حدیث| وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي رَكَّبَ فِينَا آلَاتِ الْبَسْطِ، وَ جَعَلَ لَنَا أَدَوَاتِ الْقَبْضِ، وَ مَتَّعَنَا بِأَرْوَاحِ الْحَيَاةِ، وَ أَثْبَتَ فِينَا جَوَارِحَ الْأَعْمَالِ، وَ غَذَّانَا بِطَيِّبَاتِ الرِّزْقِ، وَ أَغْنَانَا بِفَضْلِهِ، وَ أَقْنَانَا بِمَنِّهِ}}.</ref>؛ | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای سی و نهم و در عبارت یکم آن میفرمایند: "بارخدایا بر [[محمد]] و آل او [[درود]] فرست؛ و [[شهوت]] و خواهش مرا از هر [[حرام]] و منع شدهای (از جانب خود) بشکن (جدا ساز) و [[حرص]] و آزم را از هر گناهی دور گردان؛ و مرا از [[آزار]] رساندن به هر مرد و [[زن]] با [[ایمان]] و به هر مرد و [[زن]] [[مسلمان]] بازدار"<ref>{{متن حدیث| اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ اكْسِرْ شَهْوَتِي عَنْ كُلِّ مَحْرَمٍ، وَ ازْوِ حِرْصِي عَنْ كُلِّ مَأْثَمٍ، وَ امْنَعْنِي عَنْ أَذَى كُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ، وَ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَةٍ}}.</ref>؛ | |||
محورهای کلی [[اهداف]] [[تربیت]] در رابطه [[انسان]] با دیگران به روابط [[خانوادگی]]، [[اجتماعی]]، [[سیاسی]] و [[اقتصادی]] تقسیم میشود. | |||
'''۱. روابط [[خانوادگی]]:''' [[امام سجاد]] {{ع}} در دعای ۲۴ که [[دعا]] برای [[والدین]] است به این [[اهداف]] [[تربیتی]] اشاره مینماید. [[امام سجاد]] {{ع}} در دعای بیست و چهارم و در عبارت پنجم آن میفرمایند: "بارخدایا مرا چنان گردان که از [[پدر]] و [[مادر]] بترسم مانند ترسیدن از [[پادشاه]] [[ستمکار]]؛ و با ایشان [[خوشرفتاری]] نمایم همچون به [[خوشرفتاری]] [[مادر]] [[مهربان]]، و [[فرمانبری]] و نیکوکاریام را به آنان در نظر از [[خواب]]، خوابآلوده خوشتر و در دلم از آشامیدن تشنه گواراتر گردان تا آرزوی آنها را بر آرزوی خود برگزینم؛ و [[خشنودی]] ایشان را بر [[خشنودی]] خویش جلو اندازم؛ و نیکوییشان را درباره خود هرچند اندک باشد بسیار شمارم، و نیکویی خویش را درباره آنها هرچند بسیار باشد کم بدانم"<ref>{{متن حدیث| اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي أَهَابُهُمَا هَيْبَةَ السُّلْطَانِ الْعَسُوفِ، وَ أَبَرُّهُمَا بِرَّ الْأُمِّ الرَّءُوفِ، وَ اجْعَلْ طَاعَتِي لِوَالِدَيَّ وَ بِرِّي بِهِمَا أَقَرَّ لِعَيْنِي مِنْ رَقْدَةِ الْوَسْنَانِ، وَ أَثْلَجَ لِصَدْرِي مِنْ شَرْبَةِ الظَّمْآنِ حَتَّى أُوثِرَ عَلَى هَوَايَ هَوَاهُمَا، وَ أُقَدِّمَ عَلَى رِضَايَ رِضَاهُمَا وَ أَسْتَكْثِرَ بِرَّهُمَا بِي وَ إِنْ قَلَّ، وَ أَسْتَقِلَّ بِرِّي بِهِمَا وَ إِنْ كَثُرَ}}.</ref>؛ | |||
در این عبارت منظور [[ترس]] از [[والدین]] همانند [[پادشاه]] [[ستمکار]]، [[اطاعت]] بیچوم و چرا از [[فرمان]] آنهاست، چرا که [[والدین]] [[مظهر]] [[مهربانی]] و عطوفتاند، همچنانکه [[امام سجاد]] {{ع}} در ادامه بدان اشاره میفرمایند. | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای بیست و چهارم و در عبارت ششم آن میفرمایند: "بارخدایا صدایم را در برابر ایشان آهسته؛ سخنم را خوشایند و خویم را نرم نما؛ و دلم را بر آنها [[مهربان]] کن؛ و مرا به ایشان سازگار و بر آنان [[رحیم]] گردان"<ref>{{متن حدیث|اللَّهُمَّ خَفِّضْ لَهُمَا صَوْتِي، وَ أَطِبْ لَهُمَا كَلَامِي، وَ أَلِنْ لَهُمَا عَرِيكَتِي، وَ اعْطِفْ عَلَيْهِمَا قَلْبِي، وَ صَيِّرْنِي بِهِمَا رَفِيقاً، وَ عَلَيْهِمَا شَفِيقاً}}.</ref>. | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای بیست و چهارم و در عبارت هفتم آن میفرمایند: "بارخدایا آنان را به پرورش من جزا ده و در گرامی داشتنم [[پاداش]] ده؛ و آنچه در [[کودکی]] از من محافظت نمودهاند (رنجهایی که برایم کشیدهاند) برای آنها نگاهدار ([[پاداش]] رنجشان را عطاء فرما. اشاره به اینکه چون [[فرزند]] نمیتواند [[نیکی]] [[پدر]] و [[مادر]] را در باره خود [[پاداش]] دهد از اینرو [[پاداش]] ایشان را از [[خداوند متعال]] خواستار است)"<ref>{{متن حدیث| اللَّهُمَّ اشْكُرْ لَهُمَا تَرْبِيَتِي، وَ أَثِبْهُمَا عَلَى تَكْرِمَتِي، وَ احْفَظْ لَهُمَا مَا حَفِظَاهُ مِنِّي فِي صِغَرِي}}.</ref>؛ | |||
امام سجاد {{ع}} در دعای بیست و چهارم و در عبارت دوازدهم آن میفرمایند: "بارخدایا بر [[محمد]] و آلش و [[فرزندان]] او [[درود]] فرست؛ و [[پدر]] و [[مادر]] مرا به [[بهترین]] چیزی (پاداشی) که اختصاص به [[پدران]] و [[مادران]] [[بندگان]] باایمانت دادهای، امتیاز ده، ای بخشندهترین بخشندگان"<ref>{{متن حدیث| اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ ذُرِّيَّتِهِ، وَ اخْصُصْ أَبَوَيَّ بِأَفْضَلِ مَا خَصَصْتَ بِهِ آبَاءَ عِبَادِكَ الْمُؤْمِنِينَ وَ أُمَّهَاتِهِمْ، يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ}}.</ref>؛ | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای بیست و چهارم و در عبارت چهاردهم آن میفرماید: "بارخدایا بر [[محمد]] و آل او [[درود]] فرست؛ و مرا به وسیله دعای برای ایشان و ایشان را به سبب مهربانیاشان به من بیامرز [[آمرزش]] پابرجا؛ و به [[شفاعت]] و میانجیگری من برای ایشان از آنها [[راضی]] و [[خشنود]] شو (آنها را مشمول رحمتت گردان) [[خشنودی]] مداوم (نه [[آمرزش]] و [[خشنودی]] با شرط و صفت و وقت) و آنها را با گرامی داشتن به مکانهای [[آسایش]] (در [[بهشت]]) برسان"<ref>{{متن حدیث| اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ اغْفِرْ لِي بِدُعَائِي لَهُمَا، وَ اغْفِرْ لَهُمَا بِبِرِّهِمَا بِي مَغْفِرَةً حَتْماً، وَ ارْضَ عَنْهُمَا بِشَفَاعَتِي لَهُمَا رِضًى عَزْماً، وَ بَلِّغْهُمَا بِالْكَرَامَةِ مَوَاطِنَ السَّلَامَةِ}}.</ref>. | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای بیست و چهارم و در عبارت نهم آن میفرمایند: "بارخدایا آنچه [[پدر]] و [[مادر]] در گفتار با من [[تعدی]] نمودهاند (سخنان ناروایی گفتهاند)، در [[کردار]] درباره من بیجا [[رفتار]] کردهاند (به [[شایستگی]] مرا [[تربیت]] و پرورش ننمودهاند)، [[حق]] مرا تباه ساختهاند، از آنچه [[واجب]] است ([[وظیفه]] ایشان بوده که آن را انجام دهند) درباره من کوتاهی کردهاند، من آن را به آنان بخشیدم و آن را وسیله [[احسان]] بر ایشان گردانیدم؛ و از تو خواهانم وبال و گرفتاری آن را از ایشان برداری (آنان را به گفتار و [[کردار]] بیجا و تضییع [[حق]] و انجام ندادن [[وظیفه]] درباره من به [[کیفر]] نرسانی) زیرا من درباره خود به ایشان [[گمان]] بد نمیبرم؛ آنان را در [[مهربانی]] به خویش سهلانگار نمیدانم؛ و از آنچه درباره من نمودهاند کراهت نداشته و ناراحت نیستم، ای پروردگارم"<ref>{{متن حدیث| اللَّهُمَّ وَ مَا تَعَدَّيَا عَلَيَّ فِيهِ مِنْ قَوْلٍ، أَوْ أَسْرَفَا عَلَيَّ فِيهِ مِنْ فِعْلٍ، أَوْ ضَيَّعَاهُ لِي مِنْ حَقٍّ، أَوْ قَصَّرَا بِي عَنْهُ مِنْ وَاجِبٍ فَقَدْ وَهَبْتُهُ لَهُمَا، وَ جُدْتُ بِهِ عَلَيْهِمَا وَ رَغِبْتُ إِلَيْكَ فِي وَضْعِ تَبِعَتِهِ عَنْهُمَا، فَإِنِّي لَا أَتَّهِمُهُمَا عَلَى نَفْسِي، وَ لَا أَسْتَبْطِئُهُمَا فِي بِرِّي، وَ لَا أَكْرَهُ مَا تَوَلَّيَاهُ مِنْ أَمْرِي يَا رَبِّ}}.</ref>؛ | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای بیست و پنجم و در عبارت پنجم آن میفرمایند: "و مرا در پرورش و [[تادیب]] (راه [[پسندیده]] نمودن) و [[نیکی]] کردن ایشان [[یاری]] فرما؛ و مرا از جانب خود افزون برایشان [[فرزندان]] نرینه ببخش؛ و آن را برای من [[نیک]] قرار ده؛ و آنها را در آنچه (در این [[راز و نیاز]] که) از تو خواستهام یاورم گردان"<ref>{{متن حدیث| وَ أَعِنِّي عَلَى تَرْبِيَتِهِمْ وَ تَأْدِيبِهِمْ، وَ بِرِّهِمْ، وَ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ مَعَهُمْ أَوْلَاداً ذُكُوراً، وَ اجْعَلْ ذَلِكَ خَيْراً لِي، وَ اجْعَلْهُمْ لِي عَوْناً عَلَى مَا سَأَلْتُكَ}}.</ref>؛ | |||
[[امام سجاد]] {{ع}} در دعای بیست و پنجم و در عبارت دوم آن میفرمایند: "بارخدایا عمرشان را برای من دراز گردان و مدت زندگانیشان را بسیار نما؛ و کوچکشان را برای من پرورش ده؛ و ناتوانشان را نیرومند ساز؛ و تنها و [[کیشها]] و خویهای ایشان را برای من سالم بدار؛ و در [[جانها]] و اندامشان و در هرچه از کار ایشان به آن میکوشم تندرستی ده (از دردها و پیشامدهای ناروا نگاهداریشان فرما) و روزیهایشان را برای من و به دست من فراوان گردان"<ref>{{متن حدیث| إِلَهِي امْدُدْ لِي فِي أَعْمَارِهِمْ، وَ زِدْ لِي فِي آجَالِهِمْ، وَ رَبِّ لِي صَغِيرَهُمْ، وَ قَوِّ لِي ضَعِيفَهُمْ، وَ أَصِحَّ لِي أَبْدَانَهُمْ وَ أَدْيَانَهُمْ وَ أَخْلَاقَهُمْ، وَ عَافِهِمْ فِي أَنْفُسِهِمْ وَ فِي جَوَارِحِهِمْ وَ فِي كُلِّ مَا عُنِيتُ بِهِ مِنْ أَمْرِهِمْ، وَ أَدْرِرْ لِي وَ عَلَى يَدِي أَرْزَاقَهُمْ}}.</ref>؛ | |||
'''۲. [[روابط اجتماعی]]:''' [[امام سجاد]] {{ع}} در دعای بیست و ششم و در عبارت دوم آن در [[دعا]] برای [[همسایگان]] میفرمایند: "و آنان را [[توفیق]] ده برای برپا داشتن طریقه و روش (نگاهداری [[احکام]]) و فراگرفتن [[[اخلاق نیک]] خود (که [[بندگان]] را به آن امر فرمودهای) در سود رساندن به ناتوانانشان؛ و جلوگیری از [[فقر]] و نیازمندیشان؛ و رفتن نزد بیمارشان؛ و [[راهنمایی]] راهجویشان؛ و [[اندرز]] دادن [[مشورت]] کنندهشان؛ و [[دیدار]] از سفر آمدهشان؛ و پنهان کردن رازهاشان، و پوشاندن عیبهایشان، و [[یاری]] کردن ستمدیدهاشان؛ و خوب [[کمک]] کردنشان در ساختن ابزار خانه(دیگ، تبر، نردبان و مانند آنها) و سود رساندنشان به [[بخشش]] فراوان؛ و دادن آنچه ایشان را [[واجب]] و لازم است پیش از درخواست"<ref>{{متن حدیث| وَ وَفِّقْهُمْ لِإِقَامَةِ سُنَّتِكَ، وَ الْأَخْذِ بِمَحَاسِنِ أَدَبِكَ فِي إِرْفَاقِ ضَعِيفِهِمْ، وَ سَدِّ خَلَّتِهِمْ، وَ عِيَادَةِ مَرِيضِهِمْ، وَ هِدَايَةِ مُسْتَرْشِدِهِمْ، وَ مُنَاصَحَةِ مُسْتَشِيرِهِمْ، وَ تَعَهُّدِ قَادِمِهِمْ، وَ كِتْمَانِ أَسْرَارِهِمْ، وَ سَتْرِ عَوْرَاتِهِمْ، وَ نُصْرَةِ مَظْلُومِهِمْ، وَ حُسْنِ مُوَاسَاتِهِمْ بِالْمَاعُونِ، وَ الْعَوْدِ عَلَيْهِمْ بِالْجِدَةِ وَ الْإِفْضَالِ، وَ إِعْطَاءِ مَا يَجِبُ لَهُمْ قَبْلَ السُّؤَالِ}}</ref>. | |||
'''۳. روابط [[سیاسی]]:''' مهمترین [[هدف]] [[حکومت اسلامی]] فراهم آوردن زمینه برای احیای [[معروف]] و جلوگیری از منکر است. امام سجاد {{ع}} در دعای ششم و در عبارت هجدهم آن میفرمایند: "بارخدایا بر [[محمد]] و و آل او [[درود]] فرست؛ و ما را در این روز و این شب و همه روزهایمان [[توفیق]] عطا فرما برای انجام [[نیکی]] و دوری از [[بدی]] و سپاسگزاری از [[نعمتها]] و [[پیروی]] از سنتها ([[واجبات]] و [[مستحبات]]) و ترک [[بدعتها]] (احداث چیزهایی در [[دین]] که از [[دین]] نیست) و [[امر به معروف]] (واداشتن بپسندیده: [[واجب]] و [[مستحب]]) و [[نهی از منکر]] (بازداشتن از [[زشتیها]]: [[حرام]] و [[مکروه]]) و حفظ و نگهداری (اصول و [[فروع]]) [[اسلام]]، و [[نکوهش]] [[باطل]] و [[خوار]] نمودن آن و [[یاری]] [[حق]] و گرامی گردانیدن آن؛ و [[راهنمایی]] [[گمراه]]؛ و [[کمک]] [[ناتوان]]، و رسیدن به فریاد [[ستم]] رسیده"<ref>{{متن حدیث| اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ وَفِّقْنَا فِي يَوْمِنَا هَذَا وَ لَيْلَتِنَا هَذِهِ وَ فِي جَمِيعِ أَيَّامِنَا لِاسْتِعْمَالِ الْخَيْرِ، وَ هِجْرَانِ الشَّرِّ، وَ شُكْرِ النِّعَمِ، وَ اتِّبَاعِ السُّنَنِ، وَ مُجَانَبَةِ الْبِدَعِ، وَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، وَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَ حِيَاطَةِ الْإِسْلَامِ، وَ انْتِقَاصِ الْبَاطِلِ وَ إِذْلَالِهِ، وَ نُصْرَةِ الْحَقِّ وَ إِعْزَازِهِ، وَ إِرْشَادِ الضَّالِّ، وَ مُعَاوَنَةِ الضَّعِيفِ، وَ إِدْرَاكِ اللَّهِيفِ}}.</ref>. | |||
'''۴. روابط [[اقتصادی]]:''' [[امام سجاد]] {{ع}} در دعای بیستم و در عبارت بیست و چهارم آن میفرمایند: "بارخدایا بر [[محمد]] و آل او [[درود]] فرست؛ و مرا از کسب و روزی به دست آوردن با [[رنج]] بینیاز کن؛ و بیحساب (فراوان یا بیرنج یا بیحساب و بازپرسی در [[آخرت]]) روزی ده، تا از [[عبادت]] و [[بندگی]] تو برای به دست آوردن روزی باز نمانم؛ و زیر بار سنگینی زیانها و [[بدی]] عواقب کسب ([[نامشروع]]) نروم"<ref>{{متن حدیث|اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ اكْفِنِي مَئُونَةَ الِاكْتِسَابِ، وَ ارْزُقْنِي مِنْ غَيْرِ احْتِسَابٍ، فَلَا أَشْتَغِلَ عَنْ عِبَادَتِكَ بِالطَّلَبِ، وَ لَا أَحْتَمِلَ إِصْرَ تَبِعَاتِ الْمَكْسَبِ}}.</ref>.<ref>[[فردین احمدوند|احمدوند، فردین]]، [[مکارم اخلاق در صحیفه (کتاب)|مکارم اخلاق در صحیفه]]، ص۱۲۷ ـ ۱۳۹.</ref> | |||
== منابع == | == منابع == | ||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
# [[پرونده:1379218.jpg|22px]] [[فردین احمدوند|احمدوند، فردین]]، [[مکارم اخلاق در صحیفه (کتاب)|'''مکارم اخلاق در صحیفه''']] | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
| خط ۸۵: | خط ۱۲۴: | ||
[[رده:صحیفه سجادیه]] | [[رده:صحیفه سجادیه]] | ||
[[رده: | [[رده:تربیت]] | ||
[[رده:مدخل اخلاقی صحیفه]] | [[رده:مدخل اخلاقی صحیفه]] | ||