نظام عبادی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط

| مداخل مرتبط = [[نظام عبادی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]

| پرسش مرتبط  =  

==مقدمه==

[[اسلام]] دارای مبانی و اصول جامع [[انسان‌شناختی]]، [[جهان‌شناختی]] و [[جامعه‌شناختی]] و... است. از این رو به همه قلمروها و زوایای مادی، [[معنوی]]، فردی، [[خانوادگی]]، [[اجتماعی]]، [[عبادی]]، [[سیاسی]]، [[فرهنگی]]، اجتماعی و [[اقتصادی]] انسان توجه کرده است. در این راستا مبانی مسأله [[عبادت]] را در قالب و ساختار [[وحی]] و اصول ارزشی [[الهی]] و [[عقلی]] معرفی کرده و هیچ نیازی را فروگذار نکرده است. نکته مهم این است که در این [[نظام]]، همه اجزاء و قلمروها به هم مرتبط‌اند، طوری که نه تنها نظام عبادی در [[پیوستگی]] و تنیدگی با دیگر نظام‌های [[اسلامی]] است، بلکه جهت و سمت و سوی [[غایت]] دیگر [[نظام‌ها]] را تعیین و تبیین می‌کند. از این رو نظام عبادی دیگر نظام‌ها را به شدت تحت تأثیر خود قرار داده است. بدون تردید فرض [[گسستگی]] و انفصال نظام‌های دیگر از نظام عبادی به شکل‌گیری [[جریان‌های انحرافی]] از جمله عرفان‌های کاذب و نوظهور، خرافه‌گرایی، [[رهبانیت]]، [[سکولاریسم]]، [[فمینیسم]] و... منجر خواهد شد. از این رو [[رهبر معظم انقلاب]] اسلامی بزرگ‌ترین خطاها در عصر حاضر را تفکیک [[دنیا]] از [[آخرت]] و گسستگی [[زندگی مادی]] از عبادت و [[دین]] از [[سیاست]] می‌داند<ref>حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، پیام به حجاج بیت الله الحرام، ۱۴/۴/۱۳۶۸.</ref>.

بدین ترتیب، این نظام از یک سو در معناداری و ارائه [[صبغه]] [[دینی]] بر دیگر نظام‌ها نقش دارد و سوی دیگر اهداف و [[راهبردها]] را نشان می‌دهد، از سوی سوم ضمن [[نقد]] و به چالش کشیدن نظام‌های رقیب، [[قدرت]] ظهور و بروز و [[مدیریت]] جهان را متناسب با نیازها و مدل‌های نو به منصه ظهور می‌رسانده و طرحی نو در نگرش به عالم و [[آدم]] می‌اندازد. [[تجربه]] [[انقلاب اسلامی ایران]] [[گواهی]] زنده بر این ادعاست. تردیدی نیست که علی‌رغم وجود [[مشکلات]] گوناگون به ویژه مانع‌تراشی و مقابله عملی و همه جانبه [[استکبار جهانی]] با [[انقلاب اسلامی]]، گفتمان این [[انقلاب]] در [[تغییر]] نوع نگرش‌ها و تلقی از [[دین]] و مقوله‌هایی همچون [[عبادت]]، [[سیاست]]، [[فرهنگ]]، [[اقتصاد]]، [[خانواده]]، [[زن]]، [[جوان]] و... به توفیق‌های غیر قابل انکاری دست یافته و موجب [[تحول]] در نوع نگرش‌ها و حتی حذف بسیاری از گفتمان‌های رقیب شده است. [[امام خمینی]] به عنوان معمار [[انقلاب اسلامی]] ادعای فوق را به مرحله تحقق رساند. [[رهبر معظم انقلاب]] [[اسلامی]] در تثبیت، تعالی و ارتقاء این گفتمان و همچنین در [[توسعه]] و گسترش روزافزون آن و ارائه نظریه‌ها و [[تحدی]] با گفتمان‌های دیگر و پیشنهاد راهکارهای جدید در دنیای مدرن، افق‌های تازه‌ای را گشود، که در تحولات [[سیاسی]]، [[اجتماعی]] و [[فرهنگی]] نقش اصلی را ایفا کرده و بیش از همه غرب را به چالش جدی کشیده است. روشن است که تحول در همه این قلمروها به نوع نگرش [[انسان]] به [[پروردگار]] خود بر می‌گردد به همین جهت همواره بر تأثیر و اهمیت عبادت و به تبع آن [[نظام عبادی]] گوشزد کرده‌اند زیرا جوهره تحول و تعالی در همه عرصه‌ها و [[نظام‌ها]] وقتی معنی‌دار است که در [[دل]] منظومه [[عبادی]] جای گرفته و در پرتو آن تعریف شوند.

انقلاب اسلامی ثابت کرد که تکیه بر نظام‌هایی که فاقد پشتوانه نظام عبادی هستند ناکار آمد بوده و [[رشد]] همه جانبه فرد و [[اجتماع]] را به دنبال نخواهد داشت. این مسأله در [[نظام اقتصادی]]، سیاسی و فرهنگی - اجتماعی بلوک شرق و غرب به وضوح نمایان است، از این رو نظام‌های موجود در این کشورها به شکل‌گیری نظام‌های فرد محور خودبنیاد، اصالت [[سود]]، اصالت ماده، [[سکولاریسم]]، نهیلیسم، [[فمینیسم]] و... منتهی شد. در واقع این نظام‌ها با حذف فطری‌ترین و اساسی‌ترین خواست و نیاز [[بشر]] یعنی [[پرستش]] [[خالق]] و پروردگار، انسان [[بریده]] از مبدأ را موضوع گفتمان خود قرار داده و به دست‌آورهای نادرست و نارسا رسیدند، دست‌آوردهایی که [[آدمی]] را در چنبره تکنیک گرفتار کرده و آدمی را جز به دیده ابزار و سود نمی‌نگرد و [[عدالت]]، [[معنویت]]، [[اخلاق]] و در یک [[کلام]] [[خدامحوری]] کنار گذاشته شده است.

سخنرانی‌ها، تأکیدها، سبک [[رفتار]] و [[سیره عملی]] [[رهبر انقلاب]] اهتمام ایشان را به [[نظام عبادی]] و [[عبادت]] نشان می‌دهد. تأکید بر [[همراهی]] و توأم بودن [[علم]] و [[دانش]] با عبادت و لحاظ نظام عبادی در تنظیم نظام‌های دیگر و در [[تئوری]] پردازی‌ها که در مجامع [[علمی]] شکل می‌گیرد، نشان دهنده جایگاه مهم و تعیین کننده نظام عبادی در همه عرصه‌هاست. در همین راستاست که به [[عقیده]] ایشان [[دانشگاه]] [[اسلامی]] و شکوفا و با [[نشاط]]، دانشگاهی است که در آن علم [[عزیز]] و دانشجویی عبادت است<ref>حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات در دیدار با رؤسای دانشگاه‌های سراسر کشور، ۶/۱۲/۱۳۷۶.</ref>.

در نگرش و [[بینش]] [[رهبر معظم انقلاب]] اسلامی، نظام عبادی سایر [[نظام‌ها]] را تحت تأثیر خود قرار داده و معنادار خواهد کرد: در این تأثیر‌گذاری [[انسان]] در همه حالات و آنات [[زندگی]] از [[محراب]] عبادت گرفته تا محیط کار، میدان [[جنگ]]، [[تعلیم و تعلم]]، [[سازندگی]]، [[خوردن و آشامیدن]] همواره به [[یاد خدا]] خواهد بود. به عقیده ایشان نتیجه و [[غایت]] چنین [[تربیتی]] علاوه بر اینکه ریشه [[جنگ‌ها]] و [[پلیدی‌ها]] را از بین خواهد برد، به شکل‌گیری [[حیات طیبه]] می‌انجامد. حیات طیبه به این معنی نیست که انسان فقط عبادت کرده و در [[اندیشه]] زندگی و [[مادیات]] نباشد بلکه حیات طیبه به معنای با هم داشتن [[دنیا]] و [[آخرت]] و ماده و معنی است. شکل‌گیری حیات طیبه به معنای پدید آمدن [[ملت]] و جامعه‌ای است که همواره در تلاش و سازندگی است، ضمن اینکه [[صنعت]] و [[بازرگانی]] و [[کشاورزی]] را به اوج رسانده و دارای [[قدرت علمی]] و تکنیکی است، در همه حالات با خداست و [[روز]] به روز نیز با [[خدا]] آشناتر می‌شود. چنین حیاتی [[هدف]] [[نظام اسلامی]] است<ref>حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات در اجتماع مردم مشهد و زائران، ۲۹/۱/۱۳۷۰.</ref>.

[[رهبر انقلاب اسلامی]] سمت و سوی رسیدن به این هدف یعنی شکل‌گیری حیات طیبه را مشخص کرده‌اند. به [[عقیده]] ایشان برای رسیدن به [[هدف]] یاد شده [[الگو]] و جهت حرکت لازم است و جهت حرکت علاوه بر آنچه در [[متون مقدس]] [[قرآن]] و [[روایات]] قابل [[استنباط]] است در [[سیره عملی معصومین]] نیز وجود دارد.

==مبانی [[نظام عبادی]]==

===[[تقرب به خدا]]===

مقصد و [[غایت]] همه [[نظام آفرینش]] [[خداوند]] است: {{متن قرآن|أَلَا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ}}<ref>«آگاه باشید که همه کارها به سوی خداوند باز می‌گردد» سوره شوری، آیه ۵۳.</ref>، انس و [[جن]] نیز برای عبادت و پرستش [[آفریده]] شده‌اند: {{متن قرآن|وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ}}<ref>«و پریان و آدمیان را نیافریدم جز برای آنکه مرا بپرستند» سوره ذاریات، آیه ۵۶.</ref> خداوند نه تنها [[خالق]] [[انسان]] بلکه خالق همه موجودات و [[جهان هستی]] است: {{متن قرآن|اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ}}<ref>«این است خداوند پروردگار شما، خدایی جز او نیست، آفریننده هر چیزی است پس او را بپرستید» سوره انعام، آیه ۱۰۲.</ref>. بنابراین همه [[مخلوقات]] در کاروان هستی به سوی او روان‌اند و زنجیره به هم پیوسته‌ای را تشکیل می‌دهند.

[[رضایت پروردگار]] عالی‌ترین [[هدف]] است: {{متن قرآن|وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ}}<ref>«و در پی خشنودی خداوند بودند» سوره آل عمران، آیه ۱۷۴.</ref>، نحوه و برنامه رسیدن به [[هدف]] و کسب [[رضایت پروردگار]] توسط [[پروردگار]] در قالب [[قرآن]]، [[سنت]] و [[سیره نبوی]] و [[ائمه اهل بیت]]{{عم}} بیان شده است.<ref>[[ابوالحسن غفاری|غفاری، ابوالحسن]]، [[نظام عبادی اسلام - غفاری (مقاله)|مقاله «نظام عبادی اسلام»]]، [[منظومه فکری آیت‌الله العظمی خامنه‌ای ج۱ (کتاب)|منظومه فکری آیت‌الله العظمی خامنه‌ای ج۱]] ص ۵۰۲.</ref>

==[[اهداف]] نظام عبادی==

اهداف نظام عبادی، مقاصدی هستند که نظام عبادی برای تحقق عملی آن تنظیم شده است. برخی از این اهداف نقش وسیله و یا واسطه را برای رسیدن به آن مقاصد ایفا می‌کنند و برخی دیگر خودشان و فی نفسه عبادت‌اند. در تعابیر [[فقهی]] و در قلمرو [[واجبات]] از آنها به واجبات تعبدی و توصلی تعبیر شده است. اما مقصود ما از نظام عبادی تنها انحصار آن در واجبات نیست، بلکه قلمرو آن همه [[احکام پنجگانه]] را در برمی‌گیرد.

بحث از جزئیات این مسأله و تبیین اقسام [[عبادات]] و طبقه‌بندی آنها مجال دیگری می‌طلبد. اما به طور می‌توان گفت: اهداف نظام عبادی مقاصدی هستند که نظام عبادی برای رسیدن به آنها از طرف [[شارع مقدس]] طراحی شده است. سامان‌دهی این [[نظام]] طوری است که همه اجزاء و شاخه‌های [[سیاسی]]، [[اقتصادی]] و [[فرهنگی]]، فردی، [[اجتماعی]] و... را شامل شده و همگی هدف واحدی را دنبال می‌کنند و آن [[تقرب]] به خداست.

دیدگاه [[رهبر انقلاب اسلامی]] اهداف و غایاتی برای [[عبادت]] ترسیم شده است که این اهداف و غایات در سطح کلان خود همان اهداف و غایات نظام عبادی است. مهم‌ترین این اهداف عبارت‌اند از:

==[[نظام عبادی]]==

مثلا [[نمازگزار]] باید با بدن [[پاک]] و [[لباس]] پاک [[نماز]] بخواند و لذا مسئله [[غسل]]، [[وضو]] و [[طهارت]] در آن لحاظ شده است؛ این خود برنامه [[نظافت]] است. یا نمازگزار باید در محل غصبی نماز نخواند. لباس او حتی به اندازه یک نخ، غصبی نباشد. آبی که با آن غسل می‌کند و یا وضو می‌گیرد [[مباح]] و [[حلال]] باشد و این نیز پیاده کردن برنامه تربیتی مربوط به [[حقوق اجتماعی]] است.

یا آنجا که در هنگام نماز یا برخی عبادت‌های دیگر مانند [[حج]] و [[روزه]] کارهایی را نباید انجام داد، مثلاً چیزی نخورد و نیاشامد، نخندد، برای غیر [[خدا]] [[گریه]] نکند. [[انسان]] باید بر تمایل‌های خود از قبیل [[خوردن و آشامیدن]] [[غلبه]] کند و بر احساس‌های خود از قبیل خندیدن و [[گریستن]] مسلط باشد و خود را نگه دارد. این یک حالت [[انضباط]] جسمی و [[روحی]] است. در نماز، هنگام [[سلام]] می‌گوید: {{متن حدیث|السَّلَامُ عَلَيْنَا وَ عَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ‌}} و این اعلام [[صلح]] و سلم‌طلبی است؛ البته نه برای عموم [[بشر]] بلکه برای [[بندگان صالح خدا]]<ref>ر.ک: مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۲۲، صص ۶۳۵-۶۴۳.</ref>.

به علاوه از نظر اسلام هر [[کار خیر]] و مفیدی اگر با انگیزه پاک خدایی توأم باشد [[عبادت]] است؛ لذا درس خواندن، کار و کسب و فعالیت [[اجتماعی]] اگر برای خدا و در [[راه خدا]] باشد عبادت است<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۱۶، صص ۴۱۳ و ۴۱۴.</ref>.

در اسلام به [[روح]] عبادت یعنی همان [[نیایش]] و [[پرستش]] فارغ از [[جهنم]] و [[بهشت]] عنایتی ویژه و توجهی فوق‌العاده شده است<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۲۲، ص۷۳۶.</ref>.<ref>[[محمد صفر جبرئیلی|جبرئیلی، محمد صفر]]، [[اسلام‌شناسی (کتاب)|اسلام‌شناسی]] ص ۴۹.</ref>

{{پانویس}}

[[رده:مدخل‌های در انتظار تلخیص]]