القاب امام علی در معارف و سیره علوی: تفاوت میان نسخه‌ها

}}

از آنجا که [[امیر مؤمنان]]{{ع}}، پدر [[یتیمان]] و [[یاور]] بینوایان و بیوه‌زنان بود، ابوالیتامیٰ [[لقب]] گرفت. «اب» در اینجا به معنای صاحب و یاور است<ref>تستری، محمدتقی، قاموس الرجال، ج۱، ص۱۶؛ خوارزمی، موفق بن احمد، المناقب ص۴۱ – ۴۵.</ref>. آن حضرت فرمود: {{متن حدیث|أَنَا الْهَادِي وَ أَنَا الْمُهْتَدِي وَ أَنَا أَبُو الْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ وَ زَوْجُ الْأَرَامِلِ...}}<ref>تستری، قاضی نورالله، احقاق الحق، ج۴، ص۲۸۵؛ قندوزی، سلیمان، ینابیع الموده، ج۳، ص۴۰۱.</ref>؛ «من [[هدایت‌گر]] و راه‌یافته، و پدر یتیمان و بینوایان و یاور بیوه‌زنانم...».

این لقب، نماد [[شجاعت]] و [[دلیری]] حضرت است. [[امام]] در برابر توده [[مسلمانان]]، رئوف‌ترین و مهربان‌ترین بود؛ ولی در برابر خائنان و [[دشمنان]]، [[قوی]] و [[خشن]] و باشهامت و شجاعت. [[ابن عباس]] می‌گوید: [[پرچم]] [[مهاجران]] در تمام [[جنگ‌ها]]، چون [[بدر]]، [[احد]]، [[خیبر]]، [[احزاب]] و [[فتح مکه]]، همواره در دست علی{{ع}} بود<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۷۲؛ طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری، ج۱، ص۳۷۴؛ گنجی شافعی، کفایة الطالب، ص۱۳۴ – ۱۳۵.</ref>. چند لقب دیگر حضرت نیز نظیر اشد [[الناس]]، اشجع الناس، کرّار غیر فرّار نیز به همین معنا است. برخی از «اسدالله» به «اسد الله الغالب الکرار»<ref>ابن روزبهان، فضل الله، وسیلة الخادم الی المخدوم، ص۱۱۶.</ref> یا «اسدالله الغالب [[علی بن ابی‌طالب]]»<ref>شمس الدین محمد بن جزری، کتاب خویش را مناقب الاسد الغالب، ممزق الکتائب و مظهر العجائب، لیث بن غالب... علی بن ابی‌طالب نهاده است.</ref> و یا «اسدٌ باسلٌ»<ref>خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین، ص۷۸.</ref> تعبیر کرده‌اند. ابن روزبهان می‌نویسد: حضرت، [[شیر خدا]]، حمله کننده و شیر [[بیشه]] شجاعت و [[مردانگی]] است، و اسدالله کرار از [[القاب]] او به شمار می‌رود<ref>ابن روزبهان، فضل الله، وسیلة الخادم الی المخدوم، ص۱۱۶.</ref>. در [[حدیث معراج]]، علی{{ع}} «اسدالله الغالب» نامیده شده است<ref>تستری، قاضی نورالله، احقاق الحق، ج۴، ص۲۷۹، به نقل از: کشفی ترمذی، محمد صالح، المناقب المرتضویه، ص۱۵۹.</ref>. [[انس بن مالک]]، از [[پیامبر]] نقل می‌کند که درباره علی{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|... هَذَا مُفَرِّجُ الْكُرُوبِ عَنِّي، هَذَا أَسَدُ اللَّهِ وَ سَيْفُهُ فِي أَرْضِهِ عَلَى أَعْدَائِهِ، عَلَى مُبْغِضِهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ لَعْنَةُ اللَّاعِنِينَ وَ اللَّهُ بَرِي‏ءٌ مِنْهُ...}}<ref>ائمة الهدی، ص۴۱؛ طبری، محب الدین، ذخائر العقبی، ص۱۰۲؛ کشفی ترمذی، محمد صالح، المناقب المرتضویه، ص۹۳؛ تستری، قاضی نور الله، احقاق الحق، ج۳۰، ص۱۵۵؛ ج۱۵، ص۴۳۶ - ۴۳۷؛ ج۲۰، ص۲۵۰.</ref>؛ «این [= علی] برطرف‌کننده نگرانی‌های من است. این [[شیر خدا]] و [[شمشیر]] [[خدا]] در [[زمین]] بر ضد دشمنان خدا است. [[لعنت خدا]] و [[نفرین]] همه لعنت‌کنندگان بر دشمنانش باد! [[خداوند]] از [[دشمن]] علی بیزار است.»... [[امام سجاد]]{{ع}} در معرفی جدش فرمود: {{متن حدیث|أَسَدُ اللَّهِ الْغَالِبِ، مَطْلُوبُ كُلِّ طَالِبٍ، غَالِبُ كُلِّ غَالِبٍ، ذَاكَ جَدِّي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ...}}<ref>خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین، ج۲، ص۷۸.</ref>؛ «شیر [[پیروز]] خدا، گمشده هر جست‌وجوگر، پیروز و چیره بر [[اهل]] [[پیروزی]]، [[علی بن ابی‌طالب]]، جدّ من است».

[[امام]]، به معنای [[پیشوا]] و [[رهبر]] است. [[قرآن]] [[پیروی]] از «[[امام نور]]» را ستوده<ref>{{متن قرآن|وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ}} «و آنان را پیشوایانی کردیم که به فرمان ما راهبری می‌کردند و به آنها انجام کارهای نیک و برپا داشتن نماز و دادن زکات را وحی کردیم و آنان پرستندگان ما بودند» سوره انبیاء، آیه ۷۳؛ {{متن قرآن|وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ}} «و چون شکیب ورزیدند و به آیات ما یقین داشتند برخی از آنان را پیشوایانی گماردیم که به فرمان ما (مردم را) رهنمایی می‌کردند» سوره سجده، آیه ۲۴؛ {{متن قرآن|وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ}} «و برآنیم که بر آنان که در زمین ناتوان شمرده شده‌اند منّت گذاریم و آنان را پیشوا گردانیم و آنان را وارثان (روی زمین) کنیم» سوره قصص، آیه ۵.</ref>، «[[امام نار]]»<ref>{{متن قرآن|وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ}} «و اگر پیمانشان را پس از بستن بشکنند و به دینتان طعنه زنند با پیشگامان کفر که به هیچ پیمانی پایبند نیستند کارزار کنید باشد که باز ایستند» سوره توبه، آیه ۱۲؛ {{متن قرآن|وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنْصَرُونَ}} «و آنان را (به کیفر کفرشان) پیشوایانی کردیم که (مردم را) به سوی آتش دوزخ فرا می‌خوانند و روز رستخیز یاری نخواهند شد» سوره قصص، آیه ۴۱.</ref> را نکوهیده و طراز ارزیابی [[رهبری]] را بر نوع و چگونگی آن نهاده که عالی‌ترین آن، امامتی [[الهی]] و ابراهیم‌گونه است. عنوان پیشین با ضمیرهای خطاب، مانند {{متن حدیث|عَلِيٌّ إِمَامَكُمْ}} و {{متن حدیث|أَنْتَ الْإِمَامُ}} و با ضمیر غایب مانند {{متن حدیث|هُوَ الْإِمَامُ}}، بارها بیان شده است<ref>ری‌شهری، محمد، موسوعة الامام علی بن ابی‌طالب{{ع}}، ج۲، ص۱۹۰ - ۱۹۱، ۱۹۵ - ۱۹۶.</ref>.

[[رسول خدا]]{{صل}} می‌فرماید: {{متن حدیث|عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُ مَعَهُ وَ هُوَ الْإِمَامُ وَ الْخَلِيفَةُ بَعْدِي}}<ref>خزاز قمی، ابو القاسم، کفایة الأثر، ص۱۰۰، ۱۱۷، ۱۳۲، ۱۵۷؛ ری‌شهری، محمد، موسوعة الامام علی بن ابی‌طالب{{ع}}، ج۲، ص۱۹۰ - ۱۹۱.</ref>؛ «علی با [[حق]]، و حق با او است و [[امام]] و [[جانشین]] پس از من، فقط همو است». همچنین درباره [[امام علی]]{{ع}} می‌فرماید: {{متن حدیث|... فَاعْلَمُوا مَعَاشِرَ النَّاسِ أَنَّ اللَّهَ قَدْ نَصَبَهُ لَكُمْ وَلِيّاً وَ إِمَاماً...}}<ref>سید ابن طاووس، الیقین، ص۳۴۹؛ همو، التحصین، ص۵۸۰؛ مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۳۷، ص۲۱۸، ج۸۶؛ طبرسی، ابو منصور، الاحتجاج، ج۱، ص۱۴۳، ح۳۲.</ref>؛ «[[مردم]] بدانید [[خدا]] او را به [[حقیقت]] ولی و امام شما قرار داده است.... هر که با او [[مخالفت]] کند، [[ملعون]]، و هر که از او [[پیروی]] کند، مأجور است»<ref>[[علی مختاری|مختاری، علی]]، [[نام‌ها و لقب‌های امام علی (مقاله)| مقاله «نام‌ها و لقب‌های امام علی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱۰]]، ص ۳۴۵.</ref>.

[[پیامبر]] فرمود: {{متن حدیث|يَا عَلِيُّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ غَفَرَ لَكَ وَ لِأَهْلِكَ وَ لِشِيعَتِكَ وَ مُحِبِّي شِيعَتِكَ وَ مُحِبِّي مُحِبِّي شِيعَتِكَ فَأَبْشِرْ فَإِنَّكَ الْأَنْزَعُ الْبَطِينُ مَنْزُوعٌ مِنَ الشِّرْكِ بَطِينٌ مِنَ الْعِلْمِ}}<ref>جوینی، ابراهیم بن محمد، فرائد السمطین، ج۱، ص۳۰۸، ح۲۴۷؛ ابن مغازلی، مناقب علی بن ابی‌طالب، ص۳۱۶ – ۳۱۷، ح۴۵۶؛ خوارزمی، موفق بن احمد، المناقب، ص۲۹۴، ح۲۸۴، ح۶؛ شیخ طوسی، الامالی، ص۲۹۳، ح۵۷۰؛ تستری، قاضی نور الله، احقاق الحق، ج۳۰، ص۱۴۶ و ۱۵۳؛ ج۲۰، ص۵۶۱؛ ناظم زاده، اصغر، مظهر ولایت، ص۴۶.</ref>؛ «علی [[جان]]! [[خداوند]] تو و [[خاندان]] و پیروانت و [[دوستداران]] شیعیانت را آمرزید؛ پس به تو مژده باد به [[راستی]] که «أنزع البطین» تویی که از [[شرک]] و دوگانه‌پرستی جدا شده‌ای و از [[علم]]، پُر گشته‌ای».

معنای پیشین، از [[روایت]] استفاده شده است؛ وگرنه در لغت، «اَنزع» به کسی می‌گویند که اندکی از موهای جلو سر (دو طرف پیشانی) او ریخته باشد و «بطین» نیز در لغت به معنای پُر و مملو یا شخص تنومند و فربه است. [[حضرت فاطمه زهرا]]{{س}} در سخنانی در بستر [[شهادت]]، به [[زنان]] [[مهاجر]] و [[انصار]] که به عیادتش آمده بودند، فرمود: {{متن حدیث|فَإِنَّهُ قَوَاعِدُ الرِّسَالَةِ، وَ رَوَاسِي النُّبُوَّةِ، وَ مَهْبِطُ الرُّوحِ الْأَمِينِ وَ الْبَطِينُ بِأَمْرِ الدِّينِ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ}}<ref>ری‌شهری، محمد، موسوعة الامام علی بن ابی‌طالب{{ع}}، ج۸، ص۲۶۶، ج۳۷۰۴، به نقل از: شیخ طوسی، الامالی، ص۳۷۴، ح۸۰۴؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۶، ص۲۳۳.</ref>؛ «زیرا او [=علی] پایه‌های [[رسالت]] و ریشه‌های [[نبوت]] و میزبان روح الامین و رازدارِ امر [[دین]] در [[دنیا]] و [[آخرت]] است»<ref>[[علی مختاری|مختاری، علی]]، [[نام‌ها و لقب‌های امام علی (مقاله)| مقاله «نام‌ها و لقب‌های امام علی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱۰]]، ص ۳۶۳.</ref>.

[[خلیفه]]، به معنای [[جانشین]]، کاربردهای گوناگونی دارد و درباره [[خلافت]] [[امیر مؤمنان]]{{ع}} دو برداشت گوناگون وجود دارد:

# الف) حضرت در شمار خلفای [[بنی‌امیه]] و [[بنی‌عباس]] و سایر [[حاکمان]] [[جهان اسلام]] تا امروز یا چهارمین نفر از چهار خلیفه نخستین است. این وجه، نه تنها مایه فخر علی نیست، بلکه اهانتی به آن [[معصوم]] [[مظلوم]] است که [[روزگار]] او را تنزل داد.

جانشینیِ بلافصلِ علی{{ع}} از مسائل [[اجماعی]] [[شیعه]] در طول [[تاریخ]] است، و در منابع کلامی، [[روایی]]، [[تاریخی]] و [[تفسیری]] به تفصیل درباره آن بحث شده است<ref>فیروزآبادی، سیدمرتضی، فضائل الخمسه، ج۲، ص۲۱ - ۲۲؛ تستری، قاضی نورالله، احقاق الحق، ج۱۵، ص۱۹۷ – ۲۱۹؛ ج۴، ص۸۲ و ۸۷؛ ج۵، ص۵۰؛ ری‌شهری، محمد، موسوعة الامام علی بن ابی‌طالب{{ع}}، ج۲، ص۱۳۷ – ۱۳۹.</ref>.<ref>[[علی مختاری|مختاری، علی]]، [[نام‌ها و لقب‌های امام علی (مقاله)| مقاله «نام‌ها و لقب‌های امام علی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱۰]]، ص ۳۶۴.</ref>

علی، نخستین کسی است که در [[قیامت]] بر [[حوض کوثر]] وارد می‌شود. [[پیامبر]] به او می‌فرمود: [ای علی] در [[آخرت]]، تو نزدیک‌ترین فرد به من هستی، و نخستین کسی هستی که در کنار حوض کوثر نزدم می‌آیی و نخستین فرد از امتم خواهی بود که به [[بهشت]] وارد می‌شوی<ref>تستری، قاضی نورالله، احقاق الحق، ج۴، ص۲۸۹ – ۲۹۰؛ ج۱۵، ص۴۳۳؛ ج۲۰، ص۴۹۱ - ۴۹۲؛ شیخ صدوق، الامالی، ص۱۵۶ ـ ۱۵۷؛ ری‌شهری، محمد، موسوعة الامام علی بن ابی‌طالب{{ع}}، ج۸، ص۱۵۳ – ۱۵۷.</ref>. این منصب را [[پیامبر]] برای علی{{ع}} درخواست کرد و [[مستجاب]] شد<ref>خوارزمی، موفق بن احمد، المناقب، ص۲۹۴، ح۲۸۰؛ احمد بن حنبل، فضائل الصحابه، ج۲، ص۶۶۱، ح۱۱۲۷؛ طبری، محب الدین ذخائر العقبی، ص۱۵۵.</ref>.

نکته دیگر در اهمیت این موضوع، هشدارهای [[پیامبر گرامی]] [[اسلامی]]{{صل}} است که می‌فرماید: «به [[خوش‌رفتاری]] با عترتم سفارش می‌کنم، و وعده‌گاه من و شما، [[حوض کوثر]] است»<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۳۴۲ - ۳۴۳؛ ابن حجر، الصواعق المحرقه، ج۲، ص۴۳۸.</ref>.<ref>[[علی مختاری|مختاری، علی]]، [[نام‌ها و لقب‌های امام علی (مقاله)| مقاله «نام‌ها و لقب‌های امام علی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱۰]]، ص ۳۶۶.</ref>

[[پیامبراکرم]]{{صل}} می‌فرماید: {{متن حدیث|يَا عَلِيُّ مَعَكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَصًا مِنْ عِصِيِ الْجَنَّةِ تَذُودُ بِهَا الْمُنَافِقِينَ عَنْ حَوْضِي}}<ref>تستری، قاضی نور الله، احقاق الحق، ج۴، ص۹۹، ۲۶۶، ۲۶۷، ۳۷۵ – ۳۷۶؛ ج۶، ص۱۷۳ – ۱۷۵؛ ج۱۵، ص۴۱۴ و ۴۱۳ – ۴۱۷؛ ج۱۶، ص۵۲۴؛ ج۱۸، ص۵۳۳؛ ج۲۰، ص۳۰۵ – ۳۰۷؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا{{ع}}، ج۱، ص۳۰۴، ح۶۳؛ خوارزمی، موفق بن احمد، المناقب، ص۱۲۹، فصل ۱۳، ح۱۴۳.</ref>؛ «ای علی، [[روز قیامت]] عصایی از عصاهای بهشتی را در دست داری و با آن، [[منافقان]] را دور می‌کنی تا به حوضم دست نیابند». در روایاتی دیگر علی{{ع}} به {{متن حدیث|الذَّائِدُ، لَذَوّادٌ عَنْ حَوْضِي}}<ref>ری‌شهری، محمد، موسوعة الامام علی بن ابی‌طالب{{ع}}، ج۸، ص۱۵۵، ح۳۵۰۴، ۳۵۰۵، ۳۵۰۶، ۳۵۰۹، ۳۵۱۰.</ref> متصف شده است. [[حضرت علی]]{{ع}} با تأکید بر این نکته می‌فرماید: {{متن حدیث|لَأَذُودَنَّ بِيَدَيَ هَاتَيْنِ الْقَصِيرَتَيْنِ عَنْ حَوْضِ رَسُولِ اللَّهِ{{صل}} رایات الکفار و المنافقین کما تذاد غریبة الإبل عن حیاضها}}<ref>ابن حنبل، أحمد، فضائل الصحابه، ج۲، ص۶۷۸، ح۱۱۵۷.</ref>؛ «با این دو دست کوتاهم، گروه‌های [[منافق]] و [[کافر]] را از حوض [[رسول خدا]] به شدت می‌رانم و دور می‌کنم؛ همان‌گونه که شتران [[بیگانه]] را از آبشخورشان می‌رانند»<ref>[[علی مختاری|مختاری، علی]]، [[نام‌ها و لقب‌های امام علی (مقاله)| مقاله «نام‌ها و لقب‌های امام علی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱۰]]، ص ۳۶۷.</ref>.

رسول خدا{{صل}} می‌فرماید: «[[علی بن ابی‌طالب]] در [[قیامت]]، [[امین]] من بر حوض کوثر... و مددکار من بر کلیدهای خزاین [[بهشت]] پروردگارم است‌. ای [[فاطمه]]، به [[طور]] قطع، خودم فردای قیامت علی را بر حوضم می‌گمارم. کسانی از امتم را سیراب می‌کند که می‌شناسد»<ref>ری‌شهری، محمد، موسوعة الامام علی بن ابی‌طالب{{ع}}، ج۸، ص۱۵۴، ح۳۴۹۹ – ۳۴۹۸، به نقل از: ابن مغازلی، مناقب علی بن ابی‌طالب، ص۱۶۰، ح۱۸۸.</ref>. نیز فرموده‌اند: «ای علی، تو فردای قیامت، بر سر حوض کوثر، [[جانشین]] و [[خلیفه]] منی»<ref>خوارزمی، موفق بن احمد، المناقب، ص۱۲۹، ح۱۴۳؛ تستری، قاضی نورالله، احقاق الحق، ج۴، ص۲۸۴، ۳۸۹، ۴۸۵؛ ج۱۵، ص۲۱۹ - ۲۲۱؛ ج۲۰، ص۳۰۵ - ۳۰۷؛ ری‌شهری، محمد، موسوعة الامام علی بن ابی‌طالب{{ع}}، ج۸، ص۱۵۵، ح۳۵۰۲ - ۳۵۰۴.</ref>.<ref>[[علی مختاری|مختاری، علی]]، [[نام‌ها و لقب‌های امام علی (مقاله)| مقاله «نام‌ها و لقب‌های امام علی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱۰]]، ص ۳۶۸.</ref>

در گذشته، [[شمشیر]]، نهاد و ابزارِ ابراز [[شجاعت]] و [[دفاع از دین]] [[خدا]] و دفع دشمنان بود و از آنجا که [[امام علی]]{{ع}} مظهر [[اراده]] [[فعل الهی]] است و جز خواست خدا به راهی نمی‌رود و رزمی نمی‌کند، دست او، دست خدا و شمشیرش، شمشیر خداست؛ زیرا به حربه‌ای می‌مانَد که جز به [[خواست الهی]] نمی‌چرخد. مصداق این [[آیه]] است که می‌فرماید: {{متن قرآن|فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى}}<ref>«پس شما آنان را نکشتید که خداوند آنان را کشت، و چون تیر افکندی تو نیفکندی بلکه خداوند افکند» سوره انفال، آیه ۱۷.</ref>.

[[انس بن مالک]] [[روایت]] می‌کند که [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: ای گروه [[مسلمانان]]، این علی [[برادر]] و عموزاده و داماد من است. این مرد، گوشت و [[خون]] و موی من و پدر دو سبط من، حسن و حسین دو سرور جوانان بهشت است. او گشاینده گرفتاری‌های من است: {{متن حدیث|هَذَا أَسَدُ اللَّهِ وَ سَيْفُهُ فِي أَرْضِهِ}}؛ «این [[شیر خدا]] و [[شمشیر]] او در [[زمین]] بر ضد دشمنان خداست»<ref>تستری، قاضی نور الله، احقاق الحق، ج۴، ص۱۱۵، ۲۷۹، ۳۸۶؛ ج۶، ص۱۵۳؛ ج۱۵، ص۴۲، ۵۹، ۲۰۰، ۴۳۵، ۴۳۶، ۴۷۰؛ ج۲۰، ص۲۸۳ - ۵۱۸؛ مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۳۵، ص۶۱؛ ج۵۲، ص۳۰۴؛ ج۳۸، ص۹۰؛ ج۴۰، ص۴۳؛ ج۴۲، ص۶۷.</ref>.<ref>[[علی مختاری|مختاری، علی]]، [[نام‌ها و لقب‌های امام علی (مقاله)| مقاله «نام‌ها و لقب‌های امام علی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱۰]]، ص ۳۶۸.</ref>

در بعضی [[روایات]]، [[امام علی]]{{ع}} به {{متن حدیث|سَيْفُ رَسُولِ اللَّهِ‌}}؛ ملقّب شده است. در این باره به ترجمه بخشی از روایت [[حضرت رسول]]{{صل}} بسنده می‌شود: [[علی بن ابی‌طالب]] [[خلیفه خدا]] و [[خلیفه]] من، حبیب خدا و حبیب من، شمشیر خدا و شمشیر من، برادر و [[یاور]] و [[وزیر]] من است. [[دوستدار]] او دوستدار من، و [[کینه‌ورز]] با او کینه‌ورز با من، و ولی او ولی من، و [[دشمن]] او دشمن من است. [[همسر]] او، دخترم و فرزندانش، فرزندانم و حزبش، حزبم هستند، و حرف او، حرف من، و امر او، امر من، و او [[سرور]] [[اوصیا]] و بهترین [[امت]] من است<ref>تستری، قاضی نورالله، احقاق الحق، ج۴، ص۲۹۷.</ref>.

افزون بر دو تعبیر پیشین، [[علامه مجلسی|علامه محمدباقر مجلسی]]، برای علی{{ع}} عناوین {{متن حدیث|سَيْفُهُ عَلَى النَّاكِثِينَ‌}}<ref>مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۳۹، ص۱۲۹.</ref>، {{متن حدیث|سَيْفُ نَقِمَتِهِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ‌}}<ref>مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۸، ص۱۷۴؛ ج۱۶، ص۲۳۶؛ ج۱۹، ص۱۸۲؛ ج۲۲، ص۲۹۷؛ ج۲۶، ص۴۰۵؛ ج۳۳، ص۲۸۳؛ ج۳۵، ص۶۱.</ref> و {{متن حدیث|سَيْفُ الدِّينِ‌}}<ref>مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۴۴، ص۹۴؛ ج۴۹، ص۱۴۴؛ ج۶۷، ص۱۸۶.</ref> را ضمن احادیثی آورده است. مطالب مربوط به [[ذوالفقار]]<ref>مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۲۰، ص۸۶، ۱۰۵، ۱۱۲، ۳۶۳.</ref> که حجم گسترده‌ای دارد، مناسب همین [[القاب]] است<ref>[[علی مختاری|مختاری، علی]]، [[نام‌ها و لقب‌های امام علی (مقاله)| مقاله «نام‌ها و لقب‌های امام علی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱۰]]، ص ۳۶۹.</ref>.

صدیق کسی را گویند که در [[کردار]] و گفتار، راست و درست و تصدیق کننده [[حق]] است. [[قرآن]]، [[حضرت ابراهیم]] و یوسف و [[ادریس]] را «صدیق» [[لقب]] می‌دهد<ref>{{متن قرآن|وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا}} «و در این کتاب از ابراهیم یاد کن که او پیامبری بسیار راستگو بود» سوره مریم، آیه ۴۱؛ {{متن قرآن|يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ}} «یوسف، ای (یار) راستگو! درباره (خواب دیدن) هفت گاو فربه که هفت گاو لاغر آنها را می‌خورند و هفت خوشه سبز و هفت خوشه خشک دیگر نظرت را به ما بگو باشد که من نزد مردم برگردم شاید که (به تعبیر آن) دانا گردند» سوره یوسف، آیه ۴۶؛ {{متن قرآن|وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا}} «و در این کتاب، ادریس را یاد کن که پیامبری بسیار راستگو بود» سوره مریم، آیه ۵۶.</ref>. سه [[آیه]] با مضمون صدیق بر علی{{ع}} تطبیق شده است و<ref>{{متن قرآن|أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ}} «همان راستگویان و شهیدانند» سوره حدید، آیه ۱۹؛ {{متن قرآن|فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ}} «کسانی که خداوند به آنان نعمت داده است از پیامبران و راستکرداران و شهیدان و شایستگان خواهند بود» سوره نساء، آیه ۶۹؛ ر.ک: حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۱، ص۱۵۳ - ۱۵۵؛ ج۲، ص۱۲۰؛ سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور، ج۵، ص۳۲۸؛ ابن مغازلی، مناقب الامام علی بن ابی‌طالب، ص۲۶۷، ح۳۶۹.</ref> ایشان افتخار می‌کند که [[خدای سبحان]]، او را صدیق اکبر نامیده است. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} می‌فرماید: پروردگارم در [[شب معراج]] فرمود: تو برگزیده منی از آفریدگانم، و پس از تو صدیق اکبر است. پرسیدم: {{متن حدیث|يَا رَبِّ وَ مَنْ الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ؟ قَالَ: أَخُوكَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ}}؛ «پروردگارا، صدیق اکبر کیست؟ فرمود: برادرت [[علی بن ابی‌طالب]]»<ref>علامه امینی، الغدیر، ج۲، ص۴۴۲ - ۴۴۳، ح۴.</ref>.

معاذ می‌گوید: علی{{ع}} در [[بصره]] بر فراز [[منبر]] می‌فرمود: {{متن حدیث|أَنَا الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ آمَنْتُ قَبْلَ أَنْ يُؤْمِنَ أَبُوبَكْرٍ وَ أَسْلَمْتُ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمَ‌}}<ref>علامه امینی، الغدیر، ج۲، ص۴۴۴؛ طبری، محب الدین، الریاض النضره، ج۳، ص۹۵ و ۹۹؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۳، ص۲۲۸؛ متقی هندی، علی، کنز العمال، ج۱۳، ص۱۶۴.</ref>؛ «بزرگ‌ترین صدیق این [[امت]] منم. پیش از آن‌که [[ابوبکر]] اظهار ایمان کند، [[ایمان]] آوردم و پیش از آن‌که ابوبکر سر [[تسلیم]] فرود آورد، اسلام را پذیرفتم»<ref>[[علی مختاری|مختاری، علی]]، [[نام‌ها و لقب‌های امام علی (مقاله)| مقاله «نام‌ها و لقب‌های امام علی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱۰]]، ص ۳۷۰.</ref>.

فاروق، یعنی روشن‌گر و جداکننده [[حق]] از [[باطل]]. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} می‌فرمود: به زودی پس از من [[فتنه]] پدید می‌آید. وقتی چنان شد، ملازم و همراه [[علی بن ابی‌طالب]] باشید؛ زیرا [[روز قیامت]]، او نخستین شخصی است که با من دیدار می‌کند و نخستین کسی است که با من [[مصافحه]] می‌کند و او صدیق اکبر و فاروق این [[امت]] است که [[حق و باطل]] را جدا می‌کند...<ref>تستری، قاضی نورالله، احقاق الحق، ج۴، ص۲۶؛ عاملی، سید جعفر مرتضی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ج۴، ص۴۸، به نقل از: هیثمی، نورالدین، مجمع الزوائد، ج۹، ص۱۰۲؛ علامه امینی، الغدیر، ج۲، ص۳۱۳ و ج۱۰، ص۴۹؛ گنجی شافعی، کفایة الطالب، ص۱۸۷؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۳، ص۲۲۸؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۵۷؛ ابن حجر، الاصابه، ج۴، ص۱۷۱.</ref>.

نیز می‌فرماید: {{متن حدیث|يَا عَلِيُّ أَنْتَ الْفَارُوقُ الْأَعْظَمُ‌}}<ref>شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا{{ع}}، ج۲، ص۶، ح۱۳؛ ری‌شهری، محمد، موسوعة الامام علی بن ابی‌طالب{{ع}}، ج۸، ص۱۲۷ ۱۲۹ و ج۲، ص۲۴۳ – ۲۴۷.</ref>؛ «ای علی، تو بزرگ‌ترین شاخص حق و باطلی». همچنین [[پیامبر]] دست علی{{ع}} را گرفت و فرمود: {{متن حدیث|هَذَا فَارُوقُ هَذِهِ الْأُمَّةِ يُفَرِّقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ}}<ref>ری‌شهری، محمد، موسوعة الامام علی بن ابی‌طالب{{ع}}، ج۸، ص۱۲۸ - ۱۲۹؛ تستری، قاضی نور الله، احقاق الحق، ج۴، ص۳۶۹ – ۳۷۰، ۳۸۶ و ج۷، ص۳۷۲ و ج۱۵، ص۳۴۱ - ۳۴۵ و ج۲۰، ص۵۴۶ – ۵۴۸.</ref>؛ «این علی، فاروق این امت است که حق و باطل را از هم جدا می‌سازد»<ref>[[علی مختاری|مختاری، علی]]، [[نام‌ها و لقب‌های امام علی (مقاله)| مقاله «نام‌ها و لقب‌های امام علی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱۰]]، ص ۳۷۳.</ref>.

[[حضرت امیر]]{{ع}} در معرفی خویش می‌فرماید: {{متن حدیث|أَنَا الْفَارُوقُ الْأَكْبَرُ}}<ref>ری‌شهری، محمد موسوعة الامام علی بن ابی‌طالب{{ع}}، ج۸، ص۲۰۶، ح۳۶۳۱؛ شیخ صدوق، علل الشرائع، ص۱۶۴، ح۳؛شیخ طوسی، الامالی، ص۲۰۶، ح۳۵۲؛ مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۲۶، ص۳۱۷، ح۸۵؛ فروخ صفار، بصائر الدرجات، ص۲۰۲، ح۵.</ref>. {{متن حدیث|إِنِّي الْفَارُوقُ الْأَكْبَرُ}}<ref>ری‌شهری، محمد، موسوعة الامام علی بن ابی‌طالب{{ع}}، ج۸، ص۲۰۶، ح۳۶۳۲؛ فروخ صفار، بصائر الدرجات، ص٢٠٠، ح۲.</ref>. {{متن حدیث|أَنَا الْفَارُوقُ الْأَكْبَرُ وَ أَنَا الْإِمَامُ لِمَنْ بَعْدِي وَ الْمُؤَدِّي عَمَّنْ كَانَ قَبْلِي}}<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۱۹۸، ح۳؛ فروخ صفار، بصائر الدرجات، ص۱۹۹، ح۱.</ref>؛ «منم بزرگ‌ترین کسی که بین [[حق و باطل]] فرق می‌گذارد، و منم پیشوای پس از خود و [[وصی]] [[پیامبری]] که پیش از من بود».

عناوینی که نشان می‌دهد علی{{ع}} مشعل راه هدایت در [[ظلمات]] جهالت‌ها و [[فتنه‌ها]] است، فراوان است. لقب‌هایی چون السراج المنیر، العلم الهادی، [[امام]] الحق، القرآن الناطق، الصراط المستقیم، [[حبل الله]] المتین، نشان‌دهنده این معنایند<ref>[[علی مختاری|مختاری، علی]]، [[نام‌ها و لقب‌های امام علی (مقاله)| مقاله «نام‌ها و لقب‌های امام علی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱۰]]، ص ۳۷۳.</ref>.

در [[حدیث معراج]] آمده است: در شب اسرا، در [[عالم غیب]]، مرا به قصری از لؤلؤ بردند که از طلای درخشان مفروش بود. آنجا به من [[وحی]] شد که این قصر برای علی{{ع}} است و درباره او سه خصلت گفته شد: {{متن حدیث|أَنَّهُ سَيِّدُ الْمُسْلِمِينَ وَ إِمَامُ الْمُتَّقِينَ وَ قَائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِينَ}}<ref>سید ابن طاووس، الیقین، ص۴۷۰؛ هیثمی، نورالدین، بغیة الرائد، ج۹، ص۱۶۰، ح۱۴۷۰۰.</ref>؛ «در [[حقیقت]]، او [[سید]] و [[سرور]] [[مسلمانان]]، امام [[پارسایان]] و پیشوای روسفیدان و مه‌جبینان است».

[[ابوذر]] از [[پیامبر]] نقل می‌کند که فرمودند: درفش پیشوای پارسایان و امامِ سپیدچهرگان در کنار [[حوض کوثر]] به محضرم مشرف می‌شود؛ پس من به پامی‌خیزم و دستش را می‌گیرم؛ آن‌گاه چهره او و اصحابش سپید می‌شود. می‌پرسم: پس از من با [[ثقلین]] چه کردید؟ پاسخ می‌دهند: [[ثقل اکبر]] را صادق شمردیم و از آن [[پیروی]] کردیم و پشتیبان و [[یاور]] [[ثقل اصغر]] [= [[امامان]]] بودیم و در رکاب آنان جنگیدیم؛ آن‌گاه می‌گویم: بفرمایید سیراب شوید؛ آن وقت شربتی می‌نوشند که دیگر تا ابد [[تشنه]] نمی‌شوند. چهره امامشان چون [[خورشید درخشان]] و برآمده، و چهره‌های [[شیعیان]]، چونان ماه شب [[بدر]] یا [[نور]] [[ستاره]] در [[آسمان]] است<ref>گنجی شافعی، محمد بن یوسف، کفایة الطالب، ص۷۶.</ref>.<ref>[[علی مختاری|مختاری، علی]]، [[نام‌ها و لقب‌های امام علی (مقاله)| مقاله «نام‌ها و لقب‌های امام علی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱۰]]، ص ۳۷۴.</ref>

مرتضیٰ از اوصاف مشهور [[امام علی]]{{ع}} است. [[ابن عباس]] می‌گوید: علی{{ع}} همواره در تمام کارهایش، در پی [[خشنودی خدا]] و [[رسول]] بود؛ به همین دلیل، [[مرتضی]] نامیده شد<ref>مرعشی نجفی، شهاب الدین، ملحقات الاحقاق، ج۳۰، ص۱۴۶.</ref>. [[پیامبر]] در این باره، وجه دیگری را بیان می‌فرماید: {{متن حدیث|سُمِّيَ الْمُرْتَضَى لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ارْتَضَاهُ}}؛ «مرتضی نامیده شد؛ زیرا خدای بلندمرتبه او را پسندید و از او [[خشنود]] شد»<ref>تستری، قاضی نور الله، احقاق الحق، ج۲، ص۳۳۰؛ ج۵، ص۷؛ ج۴، ص۱۱۳ و ۳۷۷؛ ج۷، ص۲۳۲-۲۳۳؛ ج۹، ص۱۹۳؛ ج۱۸، ص۲۲۷؛ ج۱۲، ص۱۲۶.</ref>.

این [[منزلت]] با تعابیر دیگری نیز آمده است. مثلاً پیامبر می‌فرماید: ای علی، تو [[برادر]] منی و من برادر تو. من برای [[نبوت]] برگزیده شده‌ام و تو برای [[امامت]]، گلچین شده‌ای<ref>تستری، قاضی نور الله، احقاق الحق، ج۲۰، ص۲۲۹ - ۲۳۰.</ref>.<ref>[[علی مختاری|مختاری، علی]]، [[نام‌ها و لقب‌های امام علی (مقاله)| مقاله «نام‌ها و لقب‌های امام علی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱۰]]، ص ۳۷۵.</ref>

مختار، از [[القاب]] دیگر حضرت است. {{متن حدیث|سُمِّيَ مُخْتَاراً لِأَنَّ اللَّهَ اخْتَارَهُ}}؛ «علی، مختار نام یافت؛ زیرا [[خدای تعالی]] او را بهترین نفر برگزید»<ref>تستری، قاضی نور الله، احقاق الحق، ج۵۵، ص۷.</ref>.<ref>[[علی مختاری|مختاری، علی]]، [[نام‌ها و لقب‌های امام علی (مقاله)| مقاله «نام‌ها و لقب‌های امام علی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱۰]]، ص ۳۷۵.</ref>

در صدر اسلام، علی{{ع}} به «وصی» مشهور بود. فراوانی روایاتی که به مناسبت‌های گوناگون، صفت وصی را بر او اطلاق کرده، از نشانه‌های این [[حقیقت]] است، و از آغاز [[دعوت به اسلام]]، در میهمانی [[یوم الانذار]]، [[وصایت]] او مطرح شد. در آن [[روز]]، [[حضرت رسول]]{{صل}} پرسید: {{متن حدیث|أَيُّكُمْ يَكُونُ أَخِي وَ وَصِيِّي وَ وَارِثِي؟...}} و در پایان فرمود: {{متن حدیث|يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ! هَذَا أَخِي، وَ وَارِثِي وَ وَصِيِّي‏...}}<ref>ری‌شهری، محمد، موسوعة الامام علی بن ابی‌طالب{{ع}}، ج۸، ص۱۰۹، ح۳۳۲۵، به نقل از شیخ صدوق، علل الشرائع، ص۱۷۰، ح۲.</ref>؛ «ای [[فرزندان عبدالمطلب]] این [علی] [[برادر]] و [[وارث]] و [[وصی]] من است...».