بهشت در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

اصل [[آفرینش]] [[بهشت]] به [[طور]] مسلّم از [[آیات قرآن]] استفاده می‌‌شود؛ ولی درباره اینکه بهشت هم‌‌اکنون بالفعل موجود است یا نه میان [[دانشمندان]][[اختلاف]] است؛ بیشتر [[مفسران]] و [[متکلمان]] به ویژه [[متکلمان شیعه]] گفته‌‌اند: بهشت همراه با [[آفرینش جهان]] [[خلق]] شده و هم‌‌اکنون موجود است.(۱) [[آیات]] بسیاری از [[قرآن کریم]] بر این مطلب دلالت دارد؛ مانند «... جَنَّة عَرضُهَا السَّمـوتُ والاَرضُ اُعِدَّت‌‌لِلمُتَّقین»(آل‌‌عمران / ۳، ۱۳۳)؛ «... ‌‌و‌‌جَنَّة عَرضُها کَعَرضِ السَّماءِ والاَرضِ اُعِدَّت لِلَّذینَ ءامَنوا بِاللّهِ ورُسُلِهِ..».([[حدید]] / ‌‌۵۷، ۲۱)؛ «عِندَها جَنَّةُ المَأوی»([[نجم]] / ۵۳، ۱۵)؛ «و اُزلِفَت الجَنَّةُ لِلمُتَّقین..»..(شعراء / ۲۶، ۹۰؛ ق / ۵۰، ۳۱) حمل این آیات که با لفظ ماضی از مهیّا و نزدیک بودن بهشت برای [[پرهیزگاران]] خبر می‌‌دهد، بر [[زمان]] [[آینده]] خلاف ظاهر و نیازمند قرینه است.(۲) افزون بر آیات مزبور از آیات دیگری نظیر «و بَشِّرِ الَّذینَ ءامَنوا و عَمِلوا الصّــلِحـتِ اَنَّ لَهُم جَنّـت»(بقره / ۲، ‌‌۲۵ و نیز آل‌‌عمران / ۳، ۱۹۸؛ [[مائده]] / ۵، ۱۱۹؛ [[کهف]] / ۱۸، ۳۱ و...) مخلوق بالفعل بودن بهشت استظهار شده است؛ زیرا [[پیام]] این دسته از آیات این است که هم اکنون بهشت در [[اختیار]] [[مؤمنان]] [[صالح]]، [[صادقان]] و پرهیزگاران است؛ نه آنکه اکنون معدوم باشد و پس از پیدایش، [[ملک]] آنان شود؛ زیرا آیات، ملکیت بالفعل بهشت را گزارش می‌‌کند و از آنجا که مالک آن بالفعل موجود است مملوک نیز باید بالفعل موجود باشد.(۳) برخی در [[تأیید]] مخلوق بالفعل بودن بهشت به [[آیه]] ۳۷‌‌آل‌‌عمران / ۳ استناد کرده‌‌اند: «کُلَّما دَخَلَ عَلَیها زَکَرِیا المِحرابَ وَجَدَ عِندَها رِزقـًا..».. آنها در [[تفسیر آیه]] یاد شده گفته‌‌اند: مقصود از [[رزق]] میوه‌‌های [[بهشتی]] است که [[خداوند]] در غیر فصل در اختیار [[مریم]] می‌‌گذاشت.(۴) در روایتی امام‌‌رضا{{ع}} منکر مخلوق بالفعل بودن [[بهشت]] را مکذب و [[مخلد]] در [[دوزخ]] معرفی کرده است.(۵) افزون بر امور یاد شده [[اهل]] [[کشف]] کسانی را که اهل بهشت‌‌اند هم‌‌اکنون در باغهای سرسبز و در [[حال]] [[پیشرفت]] مراتب و درجات و صعود در غرفه‌‌ها و قصرها [[مشاهده]] می‌‌کنند:(۶) «والَّذینَ ءامَنوا و عَمِلوا الصّــلِحـتِ فی رَوضَـاتِ الجَنّاتِ»([[شوری]] / ۴۲، ۲۲)، چنان که در این [[جهان]] موجودات بسیاری هستند که حجابهای [[عالم دنیا]] مانع مشاهده آنهاست؛ ولی [[اولیاء الله]] [[قادر]] به مشاهده آن هستند.(۷) [[پیامبر اکرم]] {{صل}} نیز به هنگام [[معراج]] که از هیاهوی [[مردم]] این جهان دور بود و غوغای [[عالم ماده]] کمتر و جلوه‌‌های جلال و [[جمال]] بیشتر بود، پرده‌‌ها را کنار زد و با چشم [[ملکوتی]] خود توانست گوشه‌‌هایی از بهشت را که در [[باطن]] و درون این جهان بود مشاهده کند. حتی برای [[اولیای خدا]] ممکن است در جذبه‌‌های خاص [[معنوی]] در روی [[زمین]] نیز گهگاه آن را ببینند.(۸) از برخی [[احادیث]] نیز استفاده می‌‌شود که برخی مردان [[خدا]] در این جهان بهشت را با چشم [[حقیقت]] بین خود می‌‌دیدند، چنان‌‌که [[امام حسین]]{{ع}} در [[شب عاشورا]] پرده از برابر چشمان [[یاران]] خود کنار زد و جایگاهشان در بهشت را به آنان نشان داد.(۹) در روایاتی نیز به فرود آمدن [[مائده بهشتی]] بر حضرت [[زهرا]] (علیها [[السلام]]) تصریح شده است.(۱۰) براساس روایاتی نیز هیچ [[انسانی]] از [[دنیا]] نمی‌‌رود، مگر اینکه جایگاه خود را در بهشت یا دوزخ مشاهده می‌‌کند.(۱۱) در برابر قول مشهور، برخی مانند [[ابوهاشم]] و [[قاضی عبدالجبار]][[آفرینش]] بهشت را در وضع کنونی غیرممکن دانسته و گروهی از [[معتزله]]، [[خوارج]] و نیز گروهی از [[زیدیه]] می‌‌پندارند که بهشت تاکنون [[آفریده]] نشده است و آن [[روز]] که [[آسمان]] و زمین در هم پیچیده شوند [[خداوند]] متعالی بهشت را به هر شکل که خواست می‌‌آفریند؛ زیرا بهشت محل [[پاداش]] و [[ثواب]] است و پس از [[تکلیف]] و در [[روز جزا]] آفریده می‌‌شود؛ زیرا هیچ‌‌گاه جایگاه تکلیف و [[جزا]] چه در [[دنیا]] و چه در [[آخرت]] با هم جمع نمی‌‌شوند.(۱۲) آنها برای سخن خود ادلّه‌‌ای نیز آورده‌‌اند؛ از جمله آنکه به استناد [[آیه]] «کُلُّ شَیء هالِکٌ اِلاّ وجهَهُ»([[قصص]] / ۲۸، ۸۸) اگر [[بهشت]] [[آفریده]] شده بود لازمه‌‌اش آن بود که [[روز]] [[برپایی قیامت]] نابود شود، در حالی که دسته‌‌ای از [[آیات قرآن]] بیانگر [[جاودانگی]] و دوام و بقای بهشت است؛ مانند آیاتی که بهشت را «جَنَّةُ الخُلد»([[فرقان]]/ ۲۵، ۱۵) معرفی کرده یا نعمت‌های آن را دائمی وصف می‌‌کند: «اُکُلُها دائِمٌ و ظِـلُّها..»..(رعد / ۱۳، ۳۵ و نیز ابراهیم / ۱۴، ۲۵) [[ناسازگاری]] این دو دسته از [[آیات]] نشان آن است که بهشت آفریده نشده است.(۱۳) در پاسخ این دلیل می‌‌توان گفت مقصود از شیء در آیه ۸۸ قصص / ۲۸ اشیای [[دنیوی]] است که در چشم‌‌انداز انسان‌هاست؛ اما موجودات [[اخروی]] که از قداستی خاص برخوردارند مشمول این آیه نیستند، چنان‌‌که [[قرآن]] می‌‌فرماید: «ما عِندَکُم یَنفَدُ و ما عِندَ اللّهِ باق».(نحل / ‌‌۱۶، ۹۶) در این آیه به جاودانگی آنچه نزد خداست [[حکم]] شده و طبعاً «ما عِندَالله» غیر از [[وجود خدا]] و محکوم به امکان است؛ ولی طبق [[مشیت الهی]] [[جاودانه]] است.

از دیگر دلیلهای ایشان این است که [[آفرینش]] بهشت قبل از [[قیامت]] کاری [[عبث]] و غیر متناسب با [[شأن]] آفریننده [[حکیم]] است.

پاسخ این است که هرگز همه جوانب مسئله برای ما روشن نیست و شاید در آفرینش آن مصالحی باشد که از [[درک]] ما بیرون است.(۱۴) شایان توجه است که برخی از [[اهل معرفت]] گفته‌‌اند: بهشت از جهتی هم اکنون مخلوق است و از جهتی مخلوق نیست. ایشان نظر خود را با تمثیلی چنین بیان می‌‌کنند: گاه پس از ساخته شدن دیوارهای اطراف [[خانه]] گفته می‌‌شود: خانه‌‌ای بنا شده، در حالی که چیزی جز چهاردیواری و فضا وصحن خالی نیست و پس از آن اتاقها بر اساس [[هدف]] مخصوصی ساخته می‌‌شوند. در این مثال خانه از جهتی ساخته شده و از جهتی ساخته نشده است.(۱۵) [[بهشت]] نیز چنین است؛ از آن حیث که [[خداوند]] زمینه آن را فراهم کرده مخلوق است؛ ولی از آن جهت که [[مردم]] باید آن را با [[اعمال]] خویش آباد کنند مخلوق نیست.

۱. [[حق الیقین]]، ص۵۶۹؛ الالهیات، ج ۴، ص۴۱۹؛ [[گوهر مراد]]، ص‌‌۶۶۱؛ الاعتقادات، ص۷۹.

۴. [[الدرالمنثور]]، ج ۲، ص۱۸۶؛ [[نورالثقلین]]، ج ۱، ص۳۳۲ ـ ۳۳۳؛[[پیام]] [[قرآن]]، ج ۶، ص۳۳۴.

۱۵. [[الفتوحات المکیه]]، ج ۴، ص۳۶۸؛ تفسیر صدرالمتالهین، ج ۲، ص‌‌۱۷۱.