بحث:وحی در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

==واژه [[وحی در قرآن]]==

کلمه وحی و مشتقات آن بیش از هفتاد بار در [[قرآن]] آمده که بیشتر درباره ارتباط ویژه [[خداوند]] با پیامبران در زمینه فرستادن [[پیام]] [[هدایت تشریعی]] است؛ اما نمونه‌هایی چند از کاربرد این عنوان، نشان می‌دهد که لغت یاد شده، چه از لحاظ گیرنده و مقصد آن و چه از لحاظ فرستنده و مبدأ آن، گستره‌ای وسیع دارد؛ گرچه در تمام نمونه‌ها کاربرد مفهوم کلی «تفهیم خصوصی و نهانی» به صورت مشترک [[معنوی]] و مقول به تشکیک در پدیده [[وحی]]، لحاظ شده است.

۱. '''رابطه بی‌واسطه [[خدا]] با [[پیامبر]]''': در [[آیه]] ۵۱ [[سوره شورا]]، که شیوه‌های گوناگون ارتباط خدا با [[پیامبران]] آمده است، واژه وحی در معنایی اخص به کار رفته که عبارت از ارتباط بدون واسطه خدا با پیامبر است: {{متن قرآن|مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا}}<ref>«و هیچ بشری نسزد که خداوند با او سخن گوید مگر با وحی یا از فراسوی پرده‌ای یا فرستاده‌ای فرستد که به اذن او آنچه می‌خواهد وحی کند؛ بی‌گمان او فرازمندی فرزانه است» سوره شوری، آیه ۵۱.</ref>.

 

۲. '''[[وحی تشریعی]] و ارتباط ویژه خدا با پیامبران''': بیش‌تر موارد کاربرد واژه وحی و اشتقاقات آن در [[قرآن]]، در این معنا است و هرگاه به صورت مطلق و خالی از قرینه بیان شود، مقصود همان وحی مخصوص [[نبوی]] و پیام‌رسانی ویژه به [[انبیا]] است: {{متن قرآن|كَذَلِكَ يُوحِي إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ}}<ref>«بدین‌گونه خداوند پیروزمند فرزانه به سوی تو و کسانی که پیش از تو بوده‌اند وحی می‌کند» سوره شوری، آیه ۳.</ref>.

 

۳. ''' وحی تسدیدی''': در [[سوره انبیاء]] آیه ۷۳ درباره [[پیشوایان]] خدایی می‌فرماید: {{متن قرآن|وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ}}<ref>«و آنان را پیشوایانی کردیم که به فرمان ما راهبری می‌کردند و به آنها انجام کارهای نیک و برپا داشتن نماز و دادن زکات را وحی کردیم و آنان پرستندگان ما بودند» سوره انبیاء، آیه ۷۳.</ref>. به بیان برخی [[مفسران]]، این وحی، [[توفیق]] [[افعال]] [[نیک]] و راه‌یابی به کمال مطلوب است که از آن به وحی تسدیدی و تأییدی تعبیر می‌شود، و [[امامان معصوم]]{{عم}} نیز از آن [[موهبت الهی]] بهره‌مندند؛ اما وحی تشریعی، مخصوص [[پیامبران صاحب شریعت]] است<ref>علامه طباطبایی، المیزان، ج۶، ص۲۶۱؛ ج۱۴، ص۳۳۴؛ جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن، ج۷، ص۱۴۹.</ref>.

 

۴. '''اشاره''': [[سوره مریم]]، ماجرای [[بشارت]] یافتن [[زکریا]] را به فرزند یادآور می‌شود و [[وظیفه]] [[سکوت]] او را بیان می‌کند که باید مقصود خویش را با اشاره بفهماند، و از این اشاره، به [[وحی]] تعبیر کرده است: {{متن قرآن|قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا * فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا}}<ref>«فرمود: نشانه تو آنکه سه شب با داشتن تندرستی با مردم سخن نمی‌توانی گفت * آنگاه از محراب به سوی قوم خود بیرون شد و به آنان اشاره کرد که: پگاهان و در پایان روز (خداوند را) به پاکی بستأیید» سوره مریم، آیه ۱۰-۱۱.</ref>.

 

۵. '''[[الهام]] و در [[دل]] افکندن''': در [[سوره قصص]]، [[آیه]] هفتم درباره [[مادر حضرت موسی]]{{ع}} چنین آمده است: {{متن قرآن|وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ}}<ref>«و به مادر موسی الهام کردیم که به او شیر بده و اگر بر (جان) او ترسیدی او را (در صندوقی بنه و) به دریا فکن و مهراس و اندوهگین مباش! ما او را به تو باز می‌گردانیم و او را از پیامبران خواهیم کرد» سوره قصص، آیه ۷.</ref>.

 

با توجه به اینکه آن بانو [[پیامبر]] نبوده است، وحی در آیه، به معنای الهام و خطور در دل است که به صورت تفهیم نهانی [[القا]] شده است<ref>علامه طباطبایی، المیزان، ج۱۶، ص۱۰.</ref>. وحی به حواریان [[حضرت عیسی]]{{ع}} نیز به همین معنا است: {{متن قرآن|وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي...}}<ref>«و یاد کن که به حواریان وحی کردم که به من و فرستاده‌ام ایمان آورید گفتند: (خداوندا) ایمان آوردیم و گواه باش که ما گردن نهاده‌ایم» سوره مائده، آیه ۱۱۱.</ref>.

 

از سیاق آیه استفاده می‌شود که آنان پیامبر نبودند؛ بلکه می‌بایست به [[رسالت]] [[عیسی]]{{ع}} [[رسول]] [[الهی]] عصر، [[ایمان راستین]] و [[حقیقی]] می‌آوردند. دلیل خارجی ویژه‌ای که [[نبوت]] آنان را [[اثبات]] کند نیز وجود ندارد؛ بنابراین وحی به آنان، [[الهام]] و القا در [[قلب]] است<ref>رشیدرضا، محمد، المنار، ج۷، ص۲۴۷.</ref>.

 

در برخی [[آیات]]، از خطورهای [[شیطانی]] بر [[دل]] [[انسان‌ها]] نیز به [[وحی]] تعبیر شده است: {{متن قرآن|إِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ}}<ref>«و از چیزی که (در ذبح) نام خداوند بر آن برده نشده است نخورید؛ و آن به راستی نافرمانی (از خداوند) است و شیطان‌ها بی‌گمان در یاران خویش می‌دمند که با شما چالش ورزند و اگر از آنان فرمانبرداری کنید به یقین مشرک خواهید بود» سوره انعام، آیه ۱۲۱.</ref>. در این [[آیه]] و آیه ۱۱۲ [[سوره انعام]]، مبدأ وحی، غیر از [[خدا]]، و علت کاربرد واژه وحی، پنهان بودن این‌گونه [[القا]] است<ref>رشیدرضا، محمد، المنار، ج۸، ص۳۴ و ۷.</ref>.

 

۶. '''[[تدبیر]] غریزی حیوان''': [[خداوند]] در [[سوره نحل]] می‌فرماید: {{متن قرآن|وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ * ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا}}<ref>«و پروردگارت به زنبور عسل الهام کرد که بر کوه‌ها و بر درخت و بر داربست‌هایی که (مردم) می‌سازند لانه گزین! * سپس از (گل) همه میوه‌ها بخور و راه‌های هموار پروردگارت را بپوی! (آنگاه) از شکمش شهدی با رنگ‌های گوناگون برمی‌آید که در آن برای مردم درمانی است، بی‌گمان در این، نشانه‌ای است برای گروهی که می‌اندیشند» سوره نحل، آیه ۶۸-۶۹.</ref>.

 

غریزه‌ای که در وجود این حیوان کوچک و کم [[مصرف]]، ولی پرکار تعبیه شده است تا بدون هیچ [[آموزشی]] در جای مناسب، [[خانه]] شگفت انگیز خویش را بسازد و [[زندگی]] جمعی پر از [[نظم]] و [[وظیفه‌شناسی]] را به شیوه‌ای [[بدیع]] اداره کند و از شهد گل‌ها، عسل مصفا تحویل دهد، همه به تفهیم خاص [[الهی]] است که با ذات این حیوان سرشته شده است. از آنجا که این القای غریزی، نوعی پیام‌رسانی پنهانی از سوی خداوند است، عنوان وحی گرفته است.

 

۷. '''تقدیر [[نظام آفرینش]]''': در [[سوره فصلت]]، پس از اشاره به [[آفرینش]] [[آسمان‌ها]] و [[زمین]] و [[توحید در خالقیت]] و [[ربوبیت]] و تفکیک ناپذیری آنها از همدیگر، می‌فرماید: {{متن قرآن|وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ}}<ref>«آنگاه آنها را در دو [[روز]] (به گونه) [[هفت آسمان]] برنهاد و در هر آسمانی کار آن را [[وحی]] کرد و [[آسمان]] نزدیک‌تر را به چراغ‌هایی (از [[ستارگان]]) آراستیم و [[نیک]] آن را نگاه داشتیم؛ این سنجش ([[خداوند]]) [[پیروز]] داناست» [[سوره فصلت]]، [[آیه]] ۱۲.</ref>.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

قرآن مجید نیز واژگان وحی را به معنای عام و در جمادات استعمال کرده است: {{متن قرآن|وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا}}<ref>«و در هر آسمانی کار آن را وحی کرد» سوره فصلت، آیه ۱۲.</ref>.<ref>نکته قابل اشاره اینکه تفسیر فوق بنا به عدم تقدیر مضاف «اهل» در سماء است که بعضی احتمال تقدیر دارند) ر.ک: سید محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج۱۷، ص۳۶۸).</ref>

 

 

 

 

 

همانا [[شیطان‌ها]] دوستان خود را وسوسه می‌کنند: {{متن قرآن|وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا}}<ref>«و بدین‌گونه برای هر پیامبری دشمنی از شیطان‌های آدمی و پری قرار دادیم که برخی به برخی دیگر یکدیگر، به فریب سخنان آراسته الهام می‌کنند» سوره انعام، آیه ۱۱۲.</ref>.

آیه فوق وحی را به معنای سخن سرّی به بعضی از [[انسان‌ها]] و جن‌ها که [[باطن]] [[شیطان]] دارند، نسبت می‌دهد که آنان با این وحی، یعنی القائات خود در صدد [[گمراهی]] یکدیگر هستند<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، قرآن و علم کلام (کتاب)|قرآن و علم کلام، ص۳۲۳.</ref>.

=== وحی بر [[انسان‌های کامل]] ===

یکی از معانی وحی [[الهام]] [[قلبی]] و افکندن یک [[پیام]] از سوی [[خداوند]] بر [[قلب]] [[انسان]] است که انسان ناخودآگاه از این [[امر قلبی]] خود [[تبعیت]] می‌‌کند. نمونه کامل آن الهام بر [[امامان]] و [[پیشوایان حق]] است: {{متن قرآن|وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ}}<ref>«و آنان را پیشوایانی کردیم که به فرمان ما راهبری می‌کردند و به آنها انجام کارهای نیک را وحی کردیم» سوره انبیاء، آیه ۷۳.</ref>، آنان را [[پیشوایان]] قرار دادیم که به امر ما [[هدایت]] می‌کنند. ما برای آنان انجام دادن کارهای خیر را وحی و الهام کردیم.

در اصطلاح از این وحی بر «[[وحی تسدیدی]] و تأییدی» تعبیر می‌‌شود، مرتبه پایین‌تر از آن به انسان‌های [[وارسته]]، اما غیر [[پیشوا]] مربوط می‌‌شود؛ مانند [[مادر حضرت موسی]] و [[حواری]] که از آن به «[[الهام]] نفسی» یاد می‌شود<ref>{{متن قرآن|وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ}} «و به مادر موسی [[الهام]] کردیم که به او شیر بده و اگر بر ([[جان]]) او ترسیدی او را (در صندوقی بنه و) به دریا فکن و مهراس و [[اندوهگین]] مباش! ما او را به تو باز می‌گردانیم و او را از [[پیامبران]] خواهیم کرد» [[سوره قصص]]، [[آیه]] ۷؛ {{متن قرآن|وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قَالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ}} «و یاد کن که به حواریان [[وحی]] کردم که به من و فرستاده‌ام [[ایمان]] آورید گفتند: (خداوندا) [[ایمان]] آوردیم و [[گواه]] باش که ما گردن نهاده‌ایم» [[سوره مائده]]، آیه ۱۱۱؛ ر.ک: [[سید محمدحسین طباطبایی]]، [[المیزان]]، ج۴، ص۳۳۴ و ج۶، ص۲۶۱؛ [[عبدالله جوادی آملی]]، [[تفسیر موضوعی]]، ج۷، ص۱۴۹؛ [[محمدهادی معرفت]]، [[التمهید فی علوم القرآن]]، ج۱، ص۲۷.</ref>.

این سنخ از وحی شامل حال انسان‌های عادی مخصوصاً عرفا می‌‌شود که به [[زمان]] خاصی منحصر نیست<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[قرآن و علم کلام (کتاب)|قرآن و علم کلام]]، ص۳۲۳.</ref>.

سنخ دیگر وحی، وحی و [[القاء]] مطلبی از سوی [[خداوند]] بر [[فرشتگان]] است. {{متن قرآن|إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلَائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که پروردگارتان به فرشتگان وحی می‌فرمود که من با شمایم» سوره انفال، آیه ۱۲.</ref>.

===[[وحی پیامبران]] ([[وحی تشریعی]])===

ششمین مورد استعمال وحی، وحی پیامبران است که متداول‌ترین [[وحی در قرآن]] است که در آن پیامبران - بر اساس رهیافت‌های پیشین – از خداوند[[پیام]] و آیینی را دریافت می‌کنند.

انزال [[کتاب آسمانی]] و [[فرشته]] [[حامل وحی]] یا [[رویارویی]] بدون واسطه [[الهی]] از مؤلفه‌های اساسی آن به شمار می‌آید؛ از این‌رو وحی که [[پیامبر]] از [[عالم غیب]] [[شریعت]] و قانونی را دریافت و [[مأمور]] [[تبلیغ]] آن می‌شود «وحی تشریعی» نام برده می‌شود<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[قرآن و علم کلام (کتاب)|قرآن و علم کلام]]، ص۳۲۴.</ref>.

== اقسام وحی ==

[[وحی]] برای [[پیامبران]] با صورت‌های مختلفی [[ابلاغ]] و تحقق پیدا می‌‌کند که اینجا اشاره می‌‌شود.

===وحی الهامی===

اولین صورت وحی از طریق القا و افکندن معنا و پیامی در [[انسان]] [[وارسته]] است که این قسم از وحی در [[آیه]] زیر در زیرمجموعه تکلیم [[الهی]] گنجانیده شده است: {{متن قرآن|وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ}}<ref>«و هیچ بشری نسزد که [[خداوند]] با او سخن گوید مگر با وحی یا از فراسوی پرده‌ای یا فرستاده‌ای فرستد که به [[اذن]] او آنچه می‌خواهد وحی کند» [[سوره شوری]]، آیه ۵۱.</ref>.

[[آیه شریفه]] فوق نخست ارتباط خداوند با انسان را از طریق «تکلیم» و [[کلام]] بیان می‌کند. روشن است که [[کلام الهی]] مغایر با کلام انسان خواهد بود؛ چراکه کلام بشری از مجاری خاص و مادی خارج و [[تولید]] می‌‌شود، اما مقصود از کلام و تکلیم الهی انتقال معنی، [[پیام]] و حقیقتی از [[مقام قدسی]] الهی به انسان است، خود آیه شریفه جزئیات تکلیم الهی و در [[حقیقت وحی]] را شرح داده و آن را در سه صورت زیر بیان فرموده است که اولین صورت آن از طریق [[الهام]] و افکندن [[پیام]] و حقیقتی از سوی خداوند در [[قلب]] و [[دل انسان]] یا [[پیامبر]] انجام می‌‌گیرد. با وجود این چگونگی و جزئیات دقیق آن روشن نیست، ظاهر آن این است که در این وحی فرشته‌ای در بین نیست، بلکه خداوند پیامی را مفاجاةً و دفعتاً به قلب انسان وارسته می‌‌اندازد.

به نظر نگارنده [[حقیقت]] وحی الهامی از سنخ [[خلق]] ابداعات می‌‌باشد که خداوند معنا و پیامی را در نفس مُلهَم بالفور خلق و حک می‌کند؛ مانند [[حدس]] که انسان گاهی معنا و معمایی را که با تلاش [[ذهنی]] فراوان نمی‌تواند حل نماید، اما به صورت ناگهانی، جرقه‌ای در ذهنش زده می‌شود و با آن معادله مجهول خود را [[کشف]] می‌کند.

این قسم از [[وحی]] عام بوده و شامل [[پیامبر]] و غیر آن می‌شود که نمونه بارز آن [[مادر حضرت موسی]] است که هنگام تولد [[موسی]] از [[جان]] وی [[بیم]] داشت، [[خداوند]] بر [[قلب]] وی افکند که فرزندش را به دریا اندازد: {{متن قرآن|وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ}}<ref>«و به مادر موسی الهام کردیم که به او شیر بده و اگر بر (جان) او ترسیدی او را (در صندوقی بنه و) به دریا فکن» سوره قصص، آیه ۷؛ {{متن قرآن|إِذْ أَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّكَ مَا يُوحَى}} «آن هنگام که به مادرت آنچه (بایست) وحی می‌شد وحی کردیم» سوره طه، آیه ۳۸.</ref>.

در [[روایت]] از این [[وحی]] به «[[قذف]] فی القلب» تعبیر شده است که همان افکندن پیامی در قلب است که حاکی از [[سرعت]] و خفاء است<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[قرآن و علم کلام (کتاب)|قرآن و علم کلام]]، ص۳۲۴.</ref>.

[[علامه طباطبایی]] قرائت جدیدی از «الا وحیا» ارائه می‌‌دهد و [[معتقد]] است که این وحی، برعکس دیدگاه مشهور، بالاترین وحی است؛ یعنی در این وحی، بین «موحی»، یعنی [[خداوند]] و «موحی الیه»، یعنی [[پیامبر]] هیچ واسطه‌ای نیست و پیامبر وحی را مستقیماً از خداوند دریافت می‌کند. {{عربی|إِنَّ المُرَادَ بِهِ التَّكْلِيمُ الخَفِيُّ مِنْ دُونِ أَنْ يَتَوَسَّطَ وَاسِطَةٌ بَيْنَهُ تَعَالَى وَ بَيْنَ النَّبِيِّ أَصْلًا}}<ref>سید محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج۱۸، ص۷۴.</ref>.

بنا بر نظریه علامه این سنخ از وحی، وحی متکامل و عالی خواهد بود که اختصاص بر بعضی از [[پیامبران]] و در رأس آنها [[حضرت محمد]]{{صل}} خواهد داشت؛ اما وحی از طریق واسطه مانند [[خواب]] را علامه از زیرمجموعه قسم دوم، یعنی وحی با [[حجاب]] و با واسطه می‌داند.

[[ابن رشد]] با اشاره به [[آیه]] {{متن قرآن|فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى}}<ref>«آنگاه (میان او و پیامبر) به اندازه دو کمان یا نزدیک‌تر رسید» [[سوره نجم]]، آیه ۹.</ref> [[حقیقت وحی]] را انکشاف در نفس پیامبر توصیف می‌کند: {{عربی|فَالوَحْيُ: هُوَ وُقُوعُ ذَلِكَ المَعْنَى فِي نَفْسِ المُوحَى إِلَيْهِ بِغَيْرِ وَاسِطَةِ لَفْظٍ يَخْلُقُهُ، بَلْ بِانْكِشَافِ ذَلِكَ المَعْنَى لَهُ بِفِعْلٍ يَفْعَلُهُ فِي نَفْسِ المُخَاطَبِ، كَمَا قَالَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى: {{متن قرآن|فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى}}}}<ref>ابن رشد، الکشف، ص۱۳۲.</ref>.<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[قرآن و علم کلام (کتاب)|قرآن و علم کلام]]، ص۳۲۶.</ref>

سومین قسم از وحی از سنخ گفتار و گزاره است که از طریق [[گفت‌وگو]] و محاوره انجام می‌گیرد. این قسم از وحی خود به سه قسم دیگر تقسیم می‌شود که اشاره می‌شود:

۱. '''من وراء [[حجاب]]''': دومین قسم از وحی در [[آیه مبارکه]]<ref>{{متن قرآن|وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ}} «و هیچ بشری نسزد که خداوند با او سخن گوید مگر با وحی یا از فراسوی پرده‌ای یا فرستاده‌ای فرستد که به اذن او آنچه می‌خواهد وحی کند؛ بی‌گمان او فرازمندی فرزانه است» سوره شوری، آیه ۵۱.</ref>، وحی‌ای است که طبق تعبیر [[آیه شریفه]]، از پشت حجاب و پرده است که شخص مخاطب آن را [[حس]] یا صدای او را می‌شنود، اما نمی‌تواند رو در رو با آن باشد، مثال بارز آن، تکلم [[خداوند]] با [[حضرت موسی]] بوده است که خداوند خودش با حضرت موسی[[سخن]] می‌گفت، البته به این معنا که خودش الفاظ و امواج صوتی را مستقیماً و به اصطلاح [[روز]] زنده [[خلق]] کرده و حضرت موسی را خطاب قرار می‌داد و حضرت نیز صدا را شنیده، اما گوینده آن را درنمی‌یافت، صدا از همه جوانب می‌آمد اما بیشتر از یک شیء خاص مانند درخت و [[آتش]] ظاهر می‌شد. در این وحی واسطه‌ای مانند [[فرشته]] در بین نیست، بلکه مخاطب وحی به صورت زنده ندای [[غیبی]] الوهی را شنیده و چه بسا سؤال و پاسخی نیز از هر دو ناحیه رد و بدل شود.

 

از ظواهر برخی [[آیات]] چنین استظهار می‌شود که [[حقیقت وحی]] یا حداقل بعضی از [[اقسام وحی]] از سنخ گزاره و لفظ و به اصطلاح «فعل گفتاری» است که در اینجا می‌‌توان به وحی حضرت موسی<ref>سوره طه، آیه ۱۱ - ۳۶ با تلخیص.</ref> و [[حضرت مریم]]<ref>{{متن قرآن|فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ قَالَتْ يَا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا * فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا أَلَّا تَحْزَنِي قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا}} «آنگاه [[درد]] زایمان او را به سوی تنه درخت خرمایی کشاند؛ گفت: کاش پیش از این مرده و از یاد رفته بودم * پس او را از فرو دست وی ندا داد که: [[غمگین]] مباش، خداوند از بن (پای) تو جویباری روان کرده است» [[سوره مریم]]، [[آیه]] ۲۳-۲۴.</ref> اشاره کرد.

 

 

 

 

 

۳. '''مشاهده [[فرشته]] در [[رؤیا]]''': قسم دیگر از طریق [[خواب]] است که مثال بارز آن [[حضرت یوسف]] است<ref>{{متن قرآن|إِذْ قَالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ * قَالَ يَا بُنَيَّ لَا تَقْصُصْ رُؤْيَاكَ عَلَى إِخْوَتِكَ فَيَكِيدُوا لَكَ كَيْدًا إِنَّ الشَّيْطَانَ لِلْإِنْسَانِ عَدُوٌّ مُبِينٌ}} «(یاد کن) آنگاه را که یوسف به پدرش گفت: ای پدر! من (در خواب) یازده ستاره و خورشید و ماه را دیدم که برای من فروتن بودند * گفت: پسرکم! خوابت را برای برادرانت باز مگو که برای تو نیرنگی سخت اندیشند؛ بی‌گمان شیطان، برای آدمی دشمنی آشکار است» سوره یوسف، آیه ۴-۵.</ref>. [[امر]] به [[ذبح]] فرزند [[حضرت ابراهیم]]<ref>{{متن قرآن|وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ * قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ}} «و بدو ندا کردیم که: ای ابراهیم! * تو خواب خود را راست شمردی؛ ما بدین‌گونه نکوکاران را پاداش می‌دهیم» سوره صافات، آیه ۱۰۴-۱۰۵.</ref> و نیز [[بشارت]] [[فتح مکه]] برای [[پیامبر اسلام]]{{صل}} از قسم فوق است<ref>{{متن قرآن|لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا}} «[[خداوند]]، به [[حق]] رؤیای پیامبرش را راست گردانیده است؛ شما اگر خداوند بخواهد با [[ایمنی]]، در حالی که سرهای خود را تراشیده و موها را کوتاه کرده‌اید، بی‌آنکه بهراسید به [[مسجد الحرام]] وارد می‌شوید بنابراین او چیزی را می‌دانست که شما نمی‌دانید، از این رو پیش از آن [[پیروزی]] نزدیکی پدید آورد» [[سوره فتح]]، [[آیه]] ۲۷.</ref>.<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[قرآن و علم کلام (کتاب)|قرآن و علم کلام]]، ص۳۲۶.</ref>

 

با نگاهی اجمالی به [[قرآن مجید]] متوجه می‌شویم که اصطلاح وحی در قرآن با هفتاد مورد استعمال تنها به [[وحی پیامبران]] اختصاص ندارد بلکه [[وحی]] در موارد دیگر استعمال شده است که اشاره می‌شود.

 

 

 

 

 

آیه فوق وحی را به معنای سخن سری به بعضی از [[انسان‌ها]] و جن‌ها که [[باطن]] [[شیطان]] دارند نسبت می‌دهد که آنان با این وحی یعنی القائات خود در صدد [[گمراهی]] یکدیگر هستند.

۴. '''وحی بر [[انسان‌های کامل]]''': یکی از معانی وحی [[الهام]] [[قلبی]] و افکندن یک [[پیام]] از سوی [[خداوند]] بر [[قلب]] [[انسان]] است که انسان ناخودآگاه از این [[امر قلبی]] خود [[تبعیت]] می‌کند. نمونه کامل آن الهام بر [[امامان]] و [[پیشوایان حق]] است: {{متن قرآن|وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ}}<ref>«و آنان را پیشوایانی کردیم که به فرمان ما راهبری می‌کردند و به آنها انجام کارهای نیک و برپا داشتن نماز و دادن زکات را وحی کردیم و آنان پرستندگان ما بودند» سوره انبیاء، آیه ۷۳.</ref>.

در اصطلاح از این وحی بر «وحی تسدیدی و تأییدی» تعبیر می‌شود، مرتبه [[پایین‌تر]] از آن به انسان‌های [[وارسته]] اما غیر [[پیشوا]] مربوط می‌شود. مانند [[مادر حضرت موسی]] و [[حواری]] که از آن به «الهام نفسی» یاد می‌شود<ref>ر.ک: المیزان ج۴، ص٣٣۴؛ ج۶، ص٢۶١؛ تفسیر موضوعی، ج۷، ص١۴٩؛ التمهید فی علوم القرآن، ج۱، ص۲۷.</ref>:

# {{متن قرآن|وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ}}<ref>«و به مادر موسی الهام کردیم که به او شیر بده و اگر بر (جان) او ترسیدی او را (در صندوقی بنه و) به دریا فکن و مهراس و اندوهگین مباش! ما او را به تو باز می‌گردانیم و او را از پیامبران خواهیم کرد» سوره قصص، آیه ۷.</ref>.

# {{متن قرآن|وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي}}<ref>«و یاد کن که به حواریان وحی کردم که به من و فرستاده‌ام ایمان آورید گفتند: (خداوندا) ایمان آوردیم و گواه باش که ما گردن نهاده‌ایم» سوره مائده، آیه ۱۱۱.</ref>.

این[[سخن]] از [[وحی]] شامل حال انسان‌های عادی مخصوصاً عرفا می‌شود که [[خاتمیت]] ندارد.

۵. '''وحی بر [[ملائکه]]''': سنخ دیگر وحی، وحی و [[القاء]] مطلبی از سوی [[خداوند]] بر [[فرشتگان]] است: {{متن قرآن|إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلَائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که پروردگارتان به فرشتگان وحی می‌فرمود که من با شمایم پس مؤمنان را استوار دارید؛ من در دل کافران بیم خواهم افکند بنابراین، (با شمشیر) بر فراز گردن‌ها (شان/ بر سرشان) بزنید و دستشان را کوتاه کنید» سوره انفال، آیه ۱۲.</ref>.

۶. '''[[وحی پیامبران]] ([[وحی تشریعی]])''': ششمین مورد استعمال وحی، وحی پیامبران است که متداول‌ترین وحی در قرآن است که در آن [[پیامبران]] - بر اساس رهیافت‌های پیشین - از خداوند[[پیام]] و آئینی را دریافت می‌کنند. انزال [[کتاب آسمانی]] و [[فرشته]] [[حامل وحی]] یا مواجهه بدون واسطه [[الهی]] از مؤلفه‌های اساسی آن به شمار می‌آید. از این رو وحی که [[پیامبر]] از [[عالم غیب]] [[شریعت]] و قانونی را دریافت و [[مأمور]] [[تبلیغ]] آن می‌شود «وحی تشریعی» نام برده می‌شود<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[آیین خاتم (کتاب)|آیین خاتم]]، ص۱۵۳.</ref>.

واژه وحی و مشتقات آن ۷۸ مرتبه در [[قرآن کریم]] به کار رفته و بیشترین موارد استعمال آن [[وحی رسالی]] است که از این تعداد چهل مورد درباره [[پیامبر اسلام]]{{صل}} است.

در قرآن کریم و [[روایات معصومین]] به انواع مختلف وحی اشاره شده است. [[حضرت علی]]{{ع}} می‌فرمایند:

:{{عربی|"و أما وحي الإشارة..."}} {{متن قرآن|فَخَرَجَ عَلى‏ قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرابِ فَأَوْحى‏ إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَ عَشِيًّا}} <ref> سوره مریم؛ آیه: ۱۱.</ref>.

:{{عربی|"و أما وحي التقدير..."}} {{متن قرآن| وَ أَوْحى‏ فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها وَ قَدَّرَ فِيها أَقْواتَها}} <ref> سوره فصلت؛ آیه: ۱۲.</ref>.

:{{عربی|"و أما وحي الكذب..."}} {{متن قرآن|شَياطِينَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى‏ بَعْضٍ}} <ref> سوره انعام؛ آیه: ۱۱۲.</ref>.

:{{عربی|"و أما وحي الخبر..."}} {{متن قرآن|وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَ إِقامَ الصَّلاةِ وَ إِيتاءَ الزَّكاةِ وَ كانُوا لَنا عابِدِينَ‏}} <ref> سوره انبیاء؛ آیه: ۷۳.</ref>.<ref> [[حسین علوی مهر|علوی مهر، حسین]]، [[مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن (کتاب)|مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن]]، ص۲۶ و ۲۷.</ref>

در قرآن کریم، به معانی گسترده و متعددی درباره لغت وحی برمی‌خوریم که به اهم آنها اشاره می‌‌شود:

# '''شعور [[تکوینی]]؛''' مانند [[وحی]] به زنبور عسل: {{متن قرآن|وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ}}<ref>«و پروردگارت به زنبور عسل الهام کرد» سوره نحل، آیه ۶۸.</ref>؛

# '''حالت منامیه؛''' مانند وحی به مادر حضرت موسی: {{متن قرآن|وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى}}<ref>«و به مادر موسی الهام کردیم» سوره قصص، آیه ۷.</ref>؛

# '''[[وسوسه]] [[شیطان]]؛''' مانند وسوسه شیطان به [[دوستان]] و [[پیروان]] خویش: {{متن قرآن|وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ}}<ref>«و شیطان‌ها بی‌گمان در یاران خویش می‌دمند که با شما چالش ورزند» سوره انعام، آیه ۱۲۱.</ref>؛

# '''[[هدایت تکوینی]] موجودات؛''' مانند اطلاق وحی بر جمادات، مانند [[زمین]]: {{متن قرآن|بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَى لَهَا}}<ref>«زیرا پروردگارت به آن، وحی کرده است» سوره زلزال، آیه ۵.</ref>؛

# '''تعلیم الهی به [[پیامبران]]؛''' مانند تکلم جهت القای [[حقایق]] به [[پیامبر]]: {{متن قرآن|وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى * إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى}}<ref>«و از سر هوا و هوس سخن نمی‌گوید * آن (قرآن) جز وحیی نیست که بر او وحی می‌شود» سوره نجم، آیه ۳-۴.</ref> و {{متن قرآن|فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى}}<ref>«پس (خداوند) به بنده خود وحی کرد، آنچه وحی کرد» سوره نجم، آیه ۱۰.</ref>.<ref>بنگرید به: مصطفی خلیلی، عقل و وحی در اسلام، فصل حقیقت وحی.</ref>

نکته قابل توجه اینکه، معنای وحی در تمام کاربردهای یاد شده با معنای لغوی آن، یعنی [[پیام]] سریع و نهانی بی‌ارتباط نیست<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۱۸۸-۱۸۹.</ref>.

== کاربردهای وحی در قرآن ==

# '''وحی به [[زمین]]''': {{متن قرآن|يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى‏ لَها}}<ref>در آن روز زمین رازهایش را باز می‌گوید؛ زیرا پروردگارت به آن، وحی کرده است؛ سورۀ زلزال، آیۀ ۴ و ۵.</ref>. دیدگاه‌های مختلفی در مورد معنا و [[ماهیت وحی]] به زمین وجود دارد مانند:

# '''وحی به [[آسمان]]''': {{متن قرآن|وَ أَوْحى‏ في‏ كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها}}<ref>در هر آسمانی کار آن را وحی کرد؛ سورۀ فصلت، آیه۱۲.</ref>. بیشتر [[مفسران]] وحی را به معنای [[خلق]] و امر را به معنای [[شأن]] گرفته‌اند: منظور از "امر" حوادث مربوط به زمین است که به اهل آسمان یعنی [[فرشتگان]] ساکن در آن وحی می‌شود تا به زمین برسد<ref>[[علامه طباطبایی]]، المیزان، ج۱۷، ص۳۶۷.</ref>. البته باید توجه داشت وحی به معنای خلق به قرینه نیاز دارد و اساسی‌ترین اشکال این است که از [[سیاق آیات]] و ضمیر {{متن قرآن|أَمْرَها}} استفاده می‌شود، سخن درباره حوادث آسمان است؛ نه زمین؛ بنابراین "وحی" می‌تواند به معنای القاء و "امر" به معنای ایجاد امور [[تکوینی]] باشد.

# '''وحی به زنبور عسل''': {{متن قرآن|وَ أَوْحى‏ رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً}}<ref> سورۀ نحل، آیه۶۸ </ref>. از [[امام باقر]]{{ع}} درباره معنای این [[آیه]] پرسیده شد فرمود: منظور الهام است.

# '''وحی به فرشتگان''': {{متن قرآن|إِذْ يُوحي‏ رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُم‏}}<ref>سورۀ انفال، آیه۱۲ </ref>. به معنای القاء معنا در نفس به‌ طور پنهانی است.

# '''[[وحی]] به [[شیاطین]]''': {{متن قرآن|وَ إِنَّ الشَّياطينَ لَيُوحُونَ إِلى‏ أَوْلِيائِهِم‏‏}}<ref>سورۀ انعام، آیه۱۲۱.</ref>. به معنای القای وسوسه‌های پنهانی است.

# '''[[وحی]] به مادر موسی''': {{متن قرآن|وَ أَوْحَيْنا إِلى‏ أُمِّ مُوسى‏‏‏}}<ref>سورۀ قصص، آیه۷.</ref>. وحی در این [[آیه]] یا [[الهام]] [[قلبی]] است و یا خوابی که مادر موسی{{س}} دید و یا خبر دادن [[فرشته]] یا انبیای گذشته به مادر موسی.

# '''وحی به [[حواریون]]''': {{متن قرآن|وَ إِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا}}<ref>سورۀ مائده، آیه۱۱۱.</ref>. [[امام باقر]]{{ع}} فرمود: به آنان "حواریون"[[الهام]] شده است.

# '''وحی به [[ائمه]]{{عم}}''': {{متن قرآن|وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ}}<ref> [[سورۀ انبیاء]]، آیه۷۳.</ref>. وحی در این آیه تسدیدی یا تأییدی است؛ بدین معنا که وحی، آنان را [[تأیید]] می‌کند.

# '''وحی به معنای اشاره''': {{متن قرآن|فَخَرَجَ عَلى‏ قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرابِ فَأَوْحى‏ إِلَيْهِمْ}}<ref>سورۀ مریم، آیه۱۱.</ref>.

# '''[[وحی رسالی]]''': از مهم‌ترین اقسام وحی است و منظور از آن، وحی به [[پیامبران الهی]] است. یعنی [[خداوند متعال]] به طریقی پنهانی، [[شریعت]] را به [[بندگان]] برگزیده خود القاء می‌کند. از ظاهر آیات استفاده می‌شود، بر همه پیامبران الهی وحی شده است. {{متن قرآن|إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى‏ نُوحٍ وَ النَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ}}<ref>سورۀ نساء، آیه۱۶۳.</ref>. [[حضرت عیسی]] بر ایوب، [[یونس]]، [[هارون]] و سلیمان مقدم داشته شده و "واو" در این آیه دلالت بر ترتیب نمی‌کند، بلکه اشاره می‌کند بر همه [[پیامبران]] وحی شده است<ref>[[حسین علوی مهر|علوی مهر، حسین]]، [[مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن (کتاب)|مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن]]، ص۸۰ ـ ۹۰.</ref>.

وحی در اصطلاح [[مفسران]] [[قرآن]] و دانشمندان علوم قرآنی، عبارت است از: "[[دانش]] و [[هدایتی]] که [[خداوند]] به شیوه‌ای سری و پنهانی و خلاف رسم معمول [[بشر]] در هر زمینه‌ای که بخواهد به [[بندگان]] برگزیده‌اش ارزانی دارد" و نیز: "[[کلامی]] که خداوند به یکی از پیامبرانش فرو می‌فرستد و به آن دلش را نیرو می‌بخشد، و آن [[پیامبر]] می‌تواند عین آن را بر زبان آورد یا بنویسد و به [[مردم]] [[ابلاغ]] کند".

هرگاه وحی به‌طور مطلق و بدون قرینه به کار رود، بر [[وحی رسالی]] دلالت دارد. [[عقل]] عادی [[انسان]] نمی‌تواند جزئیات وحی را [[درک]] کرده و از آن تعریفی دقیق ارائه دهد.

مفهوم اصطلاحی وحی، مکالمات و افاضات [[تشریعی]] [[خداوند]] بر [[انسان‌های برگزیده]] است: {{عربی|"وَ قَدْ عَرَفُوهُ شَرْعاً بِأَنَّهُ أَعْلَامِ اللَّهُ تَعَالَى لِنَبِيٍّ مِنْ أَنْبِيَائِهِ بِحُكْمِ شَرْعِيٍّ وَ نَحْوِهِ... بأنه عرفان یجده من نفسه مع الیقین بأنه من قبل الله بواسطه أو بغیر واسطة"}}<ref> شیخ محمد عبده.</ref>. و برخی وحی را اعلام نمودن [[شریعت]] دانسته است<ref>سیوطی</ref>.

وحی از لوازم [[نبوت]] و نوعی تکلیم [[الهی]] است که نبوت بر آن توقف دارد: {{عربی|" وَ قَدْ قُرِّرَ الادب الدیني فِي الْإِسْلَامِ أَنَّ لَا يُطَلِّقُ الْوَحْيُ عَلَى غیر مَا عِنْدَ الانبياء وَ الرُّسُلِ مِنْ تكليم الهي"}}<ref>علامه طباطبایی</ref>.

در مجموع می‌توان گفت: در [[وحی الهی]] به [[پیامبران]]، همان خصیصه اصلی "[[آگاهی بخشی]] رمزی و فوری" وجود دارد<ref>[[حسین علوی مهر|علوی مهر، حسین]]، [[مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن (کتاب)|مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن]]، ص۳۴-۳۶؛ [[رحمت‌الله احمدی|احمدی، رحمت‌الله]]، [[پدیده وحی از دیدگاه علامه طباطبائی (کتاب)|پدیده وحی از دیدگاه علامه طباطبائی]]، ص۲۳-۲۵.</ref>.