محاسبه در اخلاق اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

| عنوان مدخل  = محاسبه

| مداخل مرتبط = [[محاسبه در اخلاق اسلامی]] - [[محاسبه در معارف و سیره علوی]] - [[محاسبه در فقه سیاسی]]

پس از [[مراقبت]] در طول روز، وقت [[محاسبه]] فرا می‌رسد. [[انسان]] همان‌گونه که صبحگاهان [[نیازمند]] فرصتی است تا [[راستی]] و درست‌کاری را به خویش سفارش کند، شامگاهان نیز مجال می‌خواهد که کارهای روزانه‌اش را حساب‌رسی کند، تا اگر در طول روز شرط [[بندگی]] به جا آورده و از حدود [[جان]] خویش [[مراقبت]] کرده، [[خدا]] را شکد کنند و اگر دچار [[سستی]] و [[قصور]] شده و [[شیطان]] به [[جان]] او دست‌اندازی کرده، گناهی مرتکب شده، واجبی را ترک کرده یا در حین عمل از تکلیفی کاسته است با [[توبه]] و [[استغفار]] آن را جبران کند. [[رسول خدا]] می‌فرماید: "بر [[انسان]] عاقلی که [[اختیار]] خود را دارد و تحت [[سلطه]] دیگری نیست، لام است اوقات خویش را تقسیم کند. بخشی را به [[مناجات]] با [[پروردگار]] اختصاص دهد، در بخش دیگر نفس خود را حساب‌رسی کند"<ref>{{متن حدیث|عَلَى اَلْعَاقِلِ مَا لَمْ يَكُنْ مَغْلُوباً أَنْ تَكُونَ لَهُ سَاعَاتٌ سَاعَةٌ يُنَاجِي فِيهَا رَبَّهُ وَ سَاعَةٌ يُحَاسِبُ فِيهَا نَفْسَهُ}}؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۳۷۸؛ سیوطی، الدر المنثور، ج۴، ص۱۸۹.</ref>.

 

[[محاسبه]] نفس، [[سنت]] [[پیشوایان دین]] است. [[امام کاظم]] {{ع}} فرمود: "از ما نیست کسی که هر روز خود را [[محاسبه]] نکند تا اگر عملی [[نیک]] انجام داده، از [[خدا]] زیادت بخواهد و اگر عملی بد مرتکب شده، طلب [[بخشش]] کرده، [[توبه]] نماید"<ref>{{متن حدیث|لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يُحَاسِبْ نَفْسَهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ فَإِنْ عَمِلَ حَسَناً اِسْتَزَادَ اَللَّهَ وَ إِنْ عَمِلَ سَيِّئاً اِسْتَغْفَرَ اَللَّهَ مِنْهُ وَ تَابَ إِلَيْهِ}}؛ محمد بن یعقوب کلینی، کافی، ج۲، ص۴۵۳؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۶، ص۹۵.</ref>.

 

فایده این [[محاسبه]] این است که [[انسان]] از کمبودها و زیان‌های خود باخبر می‌شود و در [[دنیا]] به فایده این [[محاسبه]] این است که [[انسان]] از کمبودها و زیان‌های خود باخبر می‌شود و در [[دنیا]] به جبران آنها میپردازد تا حساب [[روز قیامت]] بر او آسان شود. این نتیجه در صورتی به دست می‌آید که در [[حسابرسی]] نفس، دقیق و هوشیار باشیم؛ چون نفس سخت مکار است، اندکی [[مسامحه]] کافی است که او بتواند حقایق را برعکس نشان دهد، بر [[باطل]] [[لباس]] [[حق]] بپوشد و [[حق]] را [[باطل]] جلوه دهد و تمامی زحمت‌ها و تلاش‌ها را به هدر دهد. [[امام صادق]] {{ع}} فرمود: "نفس خود را [[حسابرسی]] کنید، پیش از آنکه به خاطر آن شما را [[حسابرسی]] کنند، زیرا [[قیامت]] پنجاه ایستگاه دارد که هر یک هزار سال طول می‌کشد"<ref>{{متن حدیث|فَحَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا عَلَيْهَا فَإِنَّ لِلْقِيَامَةِ خَمْسِينَ مَوْقِفاً كُلُّ مَوْقِفٍ مِقْدَارُهُ أَلْفُ سَنَةٍ ثُمَّ تَلاَ «فِي يَوْمٍ كٰانَ مِقْدٰارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ}}؛ محمد بن یعقوب کلینی، کافی، ج۸، ص۱۴۳.</ref>.

 

بنابراین باید درباره هر سخنی که در طول روز گفته شده، از نفس جواب صحیح خواست، سپس درباره نگاه‌ها، خطورات [[ذهنی]] و [[افکار]] پرسید. یا از نشست و برخاست و خورد و خوابش و حتی از سکوتش سؤال کرد که چرا [[سکوت]] کرده و از سکونش که چرا حرکتی نکرده، [[مهرورزی]]‌هاو و کینه‌توزی‌ها، دادودهش و منع وبخل، خرید و فروش و هر معامله که در طول روز انجام گرفته، همه را باید [[حسابرسی]] کرد. تا معلوم شود در هر باب چه مقدار از [[وظیفه]] خویش را به جا آورده و چه مقدار بر عهده او باقی است. وقتی حساب پایان گرفت باید آنچه را به خوبی انجام گرفته، پذیرفت و بقیه را به حساب [[قصور]] و [[تقصیر]] نفس [[ثبت]] کرد<ref>[[مجتبی تهرانی|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱ (کتاب)|اخلاق الاهی، ج۱]]، ص۱۵۴-۱۵۵.</ref>.

 

«[[مراقبه]]»<ref>هر چند در دو کتاب اوصاف الاشراف و مراحل اخلاق در قرآن، مراقبه و محاسبه، از لحاظ ترتیب، پیش از مرحله تقوا آمده و ما نیز از همین الگو تبعیت کرده‌ایم، در کتاب شرح المنظومه بعد از تقوا ذکر شده است و این نکته‌ای است قابل تأمل.</ref> آن است که [[انسان]]، رقیب احوال و [[افعال]] خویش باشد و رقیب، کسی را گویند که رقبه (= گردن) می‌کشد تا اوضاع [[نفسانی]] خویش را زیر نظر داشته باشد<ref>جوادی آملی، عبدالله، مراحل اخلاق در قرآن، ص۱۹۵.</ref>. «[[محاسبه]]» آن است که انسان، [[طاعات]] و [[معاصی]] خود را برشمارد تا بداند که کدام بیش‌تر است؛ اگر معاصی از طاعات بیش‌تر است، جبران کند و اگر کم‌تر است، آن را با [[نعمت‌های الهی]] مقایسه کند تا کوچکی و ناچیزی‌اش را دریابد<ref>اوصاف الاشراف، ص۲۷؛ سبزواری، ملاهادی، شرح المنظومه، ص۳۵۵ - ۳۵۶؛ معراج السعاده، ص۶۹۴.</ref>. علمای [[اخلاق]] بر این باورند که چون نفس اماره انسان، [[مطیع]] [[عقل]] عملی‌اش شود و دیگر امر به [[سوء]] نکند، او فراغتی برای مراقبه و محاسبه پیدا می‌کند<ref>جوادی آملی، عبدالله، مراحل اخلاق در قرآن، ص۱۹۵.</ref>.<ref>[[سعید بهشتی|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۴]]، ص ۲۱۳.</ref>

[[رده:محاسبه]]