فقه در فقه اسلامی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش
(←منابع) |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۹: | خط ۹: | ||
== معناشناسی == | == معناشناسی == | ||
[[فقه]] در لغت به معنای | [[فقه]] در لغت به معنای فهم، فطانت و [[درک]] دقیق و عمیق آمده است و [[حقیقت]] آن شکافتن و گشودن است و [[فقیه]] به کسی میگویند که [[احکام]] را میشکافد و بررسی میکند و معضلات و گرههای آن را میگشاید<ref>النهایة (ابن اثیر) و لسان العرب، واژه «فقه».</ref>. | ||
واژه فقه در [[قرآن]] و [[سنّت]] کاربرد گستردهای دارد و به همان معنای لغوی؛ یعنی فهم عمیق از | واژه فقه در [[قرآن]] و [[سنّت]] کاربرد گستردهای دارد و به همان معنای لغوی؛ یعنی فهم عمیق از معارف و آموزههای [[اسلامی]] به کار رفته و اختصاص به حوزه خاصی از [[دین]] ندارد؛ اما به تدریج در اصطلاح [[فقها]] به شاخهای خاص از [[علوم دینی]] ([[احکام شرعی]] فرعی) اختصاص یافته است؛ از اینرو، فقه در اصطلاح فقها عبارت است از [[علم به احکام شرعی]] فرعی از [[ادله]] تفصیلی آن<ref>"هو العلم بالاحکام الشرعیۀ الفرعیۀ عن أدلتها التفصیلیه"؛ ابوالقاسم میرزای قمی، قوانین الاصول، ص۵؛ ایضاح الفوائد، ج۲، ص۲۶۴.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۵، صفحه ۷۲۳-۷۳۰؛ [[محسن اراکی|اراکی، محسن]]، [[فقه نظام سیاسی اسلام ج۱ (کتاب)|فقه نظام سیاسی اسلام]]، ج۱، ص۱۲؛ [[محمد علی زکریایی|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)|فرهنگ مطهر]]، ص۶۱۳.</ref> | ||
مقصود از "فرعی" آن دسته از احکام شرعی است که به [[افعال]] و [[اعمال]] [[مکلف]] تعلق میگیرد. با این قید، [[مسائل اعتقادی]] که از [[اصول دین]] به شمار میرود از حوزه [[علم فقه]] خارج میشود. از اینگونه مسائل در [[علم کلام]] و مانند آن بحث میشود و مقصود از "ادله تفصیلی" منابع فقهاند که احکام شرعی فرعی از آنها به دست میآید و عبارتاند از کتاب، سنّت، [[اجماع]] و [[عقل]]. قید "ادلّه تفصیلی" [[علم]] مقلد به فتاوای [[مرجع]] تقلیدش را خارج میکند؛ زیرا علم مقلّد، فقه اصطلاحی نیست. بنابراین، علم فقه به [[علمی]] که از روی [[اجتهاد]] باشد، اختصاص دارد؛ چنان که بر فقیه عنوان [[مجتهد]] اطلاق میشود<ref>معالم الدین (قسم الفقه)، ج۱، | مقصود از "فرعی" آن دسته از احکام شرعی است که به [[افعال]] و [[اعمال]] [[مکلف]] تعلق میگیرد. با این قید، [[مسائل اعتقادی]] که از [[اصول دین]] به شمار میرود از حوزه [[علم فقه]] خارج میشود. از اینگونه مسائل در [[علم کلام]] و مانند آن بحث میشود و مقصود از "ادله تفصیلی" منابع فقهاند که احکام شرعی فرعی از آنها به دست میآید و عبارتاند از کتاب، سنّت، [[اجماع]] و [[عقل]]. قید "ادلّه تفصیلی" [[علم]] مقلد به فتاوای [[مرجع]] تقلیدش را خارج میکند؛ زیرا علم مقلّد، فقه اصطلاحی نیست. بنابراین، علم فقه به [[علمی]] که از روی [[اجتهاد]] باشد، اختصاص دارد؛ چنان که بر فقیه عنوان [[مجتهد]] اطلاق میشود<ref>معالم الدین (قسم الفقه)، ج۱، ص۹۰.</ref>. | ||
در تفاوت "فقه" با "فهم" گفته شده تفاوت این دو آن است که " | در تفاوت "فقه" با "فهم" گفته شده تفاوت این دو آن است که "فهم" مطلق فهمیدن است اما به فهم عمیق "[[فقه]]" میگویند<ref>سیری در سیره نبوی، ص۴۲.</ref>.<ref>[[محمد علی زکریایی|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)|فرهنگ مطهر]]، ص۶۱۴.</ref> | ||
'''[[اجتهاد]] و [[تقلید]]:''' فرا گرفتن [[علم فقه]] در حدّ [[فقاهت]] و اجتهاد از جهت | '''[[اجتهاد]] و [[تقلید]]:''' فرا گرفتن [[علم فقه]] در حدّ [[فقاهت]] و اجتهاد از جهت پاسداشت [[احکام شرع]] [[مقدس]] و پاسخگویی به نیاز [[جامعه اسلامی]] واجب کفایی است. از برخی قدما قول به [[وجوب]] عینی آن نقل شده است؛ چنان که فراگیری علم [[فقه]] در حدّ [[آگاهی]] یافتن از [[احکام]] و مسائل مورد نیاز و [[مبتلا]] به بر هر [[مکلف]] [[واجب]] است تا از عهده [[وظایف]] و [[تکالیف شرعی]] خود برآید<ref>الاجتهاد و التقلید (صدر)، ص۳۲ ـ ۳۳؛ موسوعة الخوئی، ج۱، ص۴۶ ـ ۴۷.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۷۲۳-۷۳۰.</ref> | ||
== اقسام [[احکام شرعی]] == | == اقسام [[احکام شرعی]] == | ||
احکام شرعی به دو بخش کلی تکلیفی و وضعی تقسیم میشود: | احکام شرعی به دو بخش کلی تکلیفی و وضعی تقسیم میشود: | ||
# [[احکام تکلیفی]]: عبارت از بایدها و نبایدهای الزامی و غیر الزامی است که به طور مستقیم مرتبط با فعل مکلف است و به پنج نوع واجب، [[مستحب]]، [[حرام]]، [[مکروه]] و [[مباح]] تقسیم میگردد. | # [[احکام تکلیفی]]: عبارت از بایدها و نبایدهای الزامی و غیر الزامی است که به طور مستقیم مرتبط با فعل مکلف است و به پنج نوع واجب، [[مستحب]]، [[حرام]]، [[مکروه]] و [[مباح]] تقسیم میگردد. | ||
# [[احکام وضعی]]: به طور مستقیم مرتبط با فعل مکلف نیست و بیشتر موضوع [[حکم تکلیفی]] قرار میگیرد، مانند: [[طهارت]] و [[نجاست]] که وصف اعیان خارجی است و یا صحّت و [[فساد]] که وصف [[اعمال عبادی]] و یا [[عقود]] و ایقاعات قرار میگیرد<ref>دروس فی اصول فقه الامامیة، | # [[احکام وضعی]]: به طور مستقیم مرتبط با فعل مکلف نیست و بیشتر موضوع [[حکم تکلیفی]] قرار میگیرد، مانند: [[طهارت]] و [[نجاست]] که وصف اعیان خارجی است و یا صحّت و [[فساد]] که وصف [[اعمال عبادی]] و یا [[عقود]] و ایقاعات قرار میگیرد<ref>دروس فی اصول فقه الامامیة، ص۳۹۶ ـ ۳۹۷.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۷۲۳-۷۳۰.</ref> | ||
== موضوع علم فقه == | == موضوع علم فقه == | ||
موضوع علم فقه، فعل مکلف است؛ اعم از انجام و ترک و آنچه در ارتباط غیر مستقیم با آن است<ref>معالم الدین (قسم الفقه)، ج۱، | موضوع علم فقه، فعل مکلف است؛ اعم از انجام و ترک و آنچه در ارتباط غیر مستقیم با آن است<ref>معالم الدین (قسم الفقه)، ج۱، ص۹۴.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۷۲۳-۷۳۰.</ref> | ||
== جایگاه علم فقه در میان [[علوم]] == | == جایگاه علم فقه در میان [[علوم]] == | ||
پس از [[شناخت خداوند]] و [[رهبران الهی]] ([[پیامبران]] و [[جانشینان]] ایشان)، | پس از [[شناخت خداوند]] و [[رهبران الهی]] ([[پیامبران]] و [[جانشینان]] ایشان)، برترین علم، [[علم فقه]] است؛ زیرا سامان دهنده امور مربوط به معاش و [[معاد]] [[انسان]] است و در پرتو آن کمال نوع بشری و [[شناخت]] تمامی [[اوامر و نواهی الهی]] که سبب [[نجات]] [[ابدی]] است، حاصل میشود<ref>تحریرالاحکام، ج۱، ص۴۰.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۷۲۳-۷۳۰.</ref> | ||
== ویژگیهای | == ویژگیهای فقه شیعه == | ||
[[مذهب]] [[فقهی]] [[شیعه]] که بر گرفته از [[اهل بیت]]{{عم}} است از ویژگیها و شاخصههایی برخوردار است که مهمترین آنها عبارتاند از: | [[مذهب]] [[فقهی]] [[شیعه]] که بر گرفته از [[اهل بیت]]{{عم}} است از ویژگیها و شاخصههایی برخوردار است که مهمترین آنها عبارتاند از: | ||
# تکیه بر بیان [[شرعی]] که در کتاب و [[سنّت]] به عنوان دو منبع اساسی برای استخراج [[احکام شرعی]] در هر موضوع و رخدادی تجلی یافته است. این دو مصدر و منبع [[غنی]] پاسخ دهنده و برطرف کننده همه خواستهها و نیازهای فقهی [[انسان]] در انواع و اشکال مختلف [[حیات]] اوست. | # تکیه بر بیان [[شرعی]] که در کتاب و [[سنّت]] به عنوان دو منبع اساسی برای استخراج [[احکام شرعی]] در هر موضوع و رخدادی تجلی یافته است. این دو مصدر و منبع [[غنی]] پاسخ دهنده و برطرف کننده همه خواستهها و نیازهای فقهی [[انسان]] در انواع و اشکال مختلف [[حیات]] اوست. | ||
# سنّت زمانی [[حجّت]] است که از [[معصوم]]؛ یعنی وجود [[مبارک]] [[پیامبر]]{{صل}} و [[ائمّه]]{{عم}} صادر شده باشد. | # سنّت زمانی [[حجّت]] است که از [[معصوم]]؛ یعنی وجود [[مبارک]] [[پیامبر]]{{صل}} و [[ائمّه]]{{عم}} صادر شده باشد. | ||
# سنّت باید با قطع و [[یقین]] و یا حجّت معتبر شرعی ـ که حجّیت آن با قطع و یقین ثابت شده باشد ـ همچون خبر دادن فرد [[ثقه]] و مورد [[اطمینان]]، [[اثبات]] شود. | # سنّت باید با قطع و [[یقین]] و یا حجّت معتبر شرعی ـ که حجّیت آن با قطع و یقین ثابت شده باشد ـ همچون خبر دادن فرد [[ثقه]] و مورد [[اطمینان]]، [[اثبات]] شود. | ||
# [[سخن]] [[صحابه]] به صرف [[صحابی]] بودن | # [[سخن]] [[صحابه]] به صرف [[صحابی]] بودن حجّت شرعی نیست، مگر آنکه ثقه بوده و از معصوم{{ع}} نقل کرده باشد. | ||
# [[قرآن کریم]]، نخستین مصدر [[تشریع احکام]] [[الهی]] است و ظهوراتش حجّت است؛ لکن استناد به ظهورات [[قرآن]] جز با کامل کردن بحث و تحقیق در دو مرحله ممکن نیست: | # [[قرآن کریم]]، نخستین مصدر [[تشریع احکام]] [[الهی]] است و ظهوراتش حجّت است؛ لکن استناد به ظهورات [[قرآن]] جز با کامل کردن بحث و تحقیق در دو مرحله ممکن نیست: | ||
## ظهور دلالت [[آیات]] بر احکام شرعی باید احراز شود | ## ظهور دلالت [[آیات]] بر احکام شرعی باید احراز شود | ||
## شناخت آیات | ## شناخت آیات عام و خاص، [[ناسخ و منسوخ]] و [[محکم و متشابه]] از راه سنّت. | ||
# نظریه و | # نظریه و اجتهاد مبتنی بر قیاس، [[استحسان]] و یا مصالح مرسله فاقد [[ارزش]] است؛ چنان که نظریه صحابی یا [[تابعی]] [[حجت]] نیست. [[اجتهاد]] تنها بهکارگیری همه توان برای [[استنباط]] [[حکم شرعی]] از [[کتاب و سنت]] است. | ||
# در [[استنباط احکام]] از مدرکات [[عقلی]]؛ اعم از [[عقل نظری]] و عملی در صورت [[قطعی]] و [[یقینی]] بودن، استفاده میشود؛ لکن این مدرکات هیچ گاه در تشخیص ملاکات و | # در [[استنباط احکام]] از مدرکات [[عقلی]]؛ اعم از [[عقل نظری]] و عملی در صورت [[قطعی]] و [[یقینی]] بودن، استفاده میشود؛ لکن این مدرکات هیچ گاه در تشخیص ملاکات و علل احکام و [[اثبات]] [[حکم شرعی]] با آن، کاربرد ندارد؛ بلکه کاربرد آن یا برای تشخیص رابطه میان [[احکام]]، همچون رابطه تضاد و تقابل یا استلزام و تقارن و آنچه که بر آن مترتب میگردد است، و مدرک [[عقلی]] در این نوع، به تشخیص صغرای دلالت در خطاب [[شرعی]] بر میگردد، و یا کاربرد آن برای تشخیص [[وظیفه]] و راهکار عملی هنگام [[شک]] در [[حکم شرعی]] است، نه تعیین خود حکم شرعی. این نوع در اصطلاح، اصول عملی عقلی ([[احتیاط]]، [[برائت]] یا تخییر) نامیده میشود. | ||
# [[اجتهاد]] و [[استنباط]] حکم شرعی در [[فقه]] [[اهل بیت]]{{عم}} دارای دو مرحله طولی است؛ زیرا بیان شرعی دو نوع است: | # [[اجتهاد]] و [[استنباط]] حکم شرعی در [[فقه]] [[اهل بیت]]{{عم}} دارای دو مرحله طولی است؛ زیرا بیان شرعی دو نوع است: | ||
## بیانی که حکم شرعی | ## بیانی که حکم شرعی واقعی با آن [[اثبات]] میشود و از آن به دلیل [[اجتهادی]] تعبیر میگردد. این بیان یا حکم شرعی را به صورت [[قطعی]] اثبات میکند، مانند [[احکام شرعی]] ای که از صریح [[آیه]] و یا [[سنّت]] قطعی به دست میآید و یا به صورت شرعی تعبدی، مانند احکامی که با [[خبر واحد]] اثبات میگردد. | ||
## بیانی که حکم شرعی واقعی را اثبات نمیکند؛ بلکه | ## بیانی که حکم شرعی واقعی را اثبات نمیکند؛ بلکه وظیفه عملی [[مکلف]] را در حالت [[شک و تردید]] و فقدان دلیل، مشخص میکند. این نوع، دلیل فقاهتی یا اصل عملی نامیده میشود. نوع دوم باید با ادله شرعی نوع نخست و یا [[حکم عقل]] اثبات شود و در امتداد و طول نوع نخست قرار دارد؛ زیرا زمانی نوبت به نوع دوم میرسد که نوع اول وجود نداشته باشد. | ||
# در [[مذهب]] [[فقهی]] [[شیعه]]، باب اجتهاد باز است و | # در [[مذهب]] [[فقهی]] [[شیعه]]، باب اجتهاد باز است و حرکت آن به سمت [[رشد]] و کمال و پویایی ادامه دارد و [[تقلید]] مجتهدی از [[مجتهد]] دیگر [[حرام]] و بر هر مکلفی اجتهاد یا تقلید [[واجب]] است. گشوده بودن باب اجتهاد منشأ تحول و تطور شگرف فقه در طول حیات خود از آغاز تاکنون شده است؛ هم از لحاظ گستره مباحث و مسائل متناسب با شرایط و [[مقتضیات زمان]] و هم از بعد ژرف نگری و عمق بخشی به [[دانش]] فقه. | ||
# فتوای | # فتوای فقیه جامع شرایط، هرچند برای خود و مقلدانش [[حجّت]] و قابل استناد است؛ لکن این بدان معنا نیست که فتوای او حکم واقعی [[خدای تعالی]] است؛ بلکه از نوع حکم ظاهری میباشد که گاه با حکم شرعی واقعی مطابقت ندارد. بنابراین، در [[فقه]] [[امامیه]]، تصویب (مطابق با واقع بودن همه آرا و نظرات [[مجتهد]]) مردود و غیر قابل پذیرش است و حجیت فتوای مجتهد برای خود و مقلدانش چیزی فراتر از مُعَذِّر بودن در مقام عمل نیست<ref>موسوعة الفقه الاسلامی، ج۱، ص۳۰-۳۳.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۷۲۳-۷۳۰.</ref> | ||
== تطورات [[علم فقه]] == | == تطورات [[علم فقه]] == | ||
فقه شیعه از آغاز تاکنون مراحل مختلفی را پشت سر گذاشته و در طول حیات خود دستخوش تحولات و تطوراتی شده است. صاحبنظران و [[فقه]] پژوهان، هریک به اعتباری برای فقه مراحلی را بیان کردهاند، برخی برای آن چهار دوره بر شمردهاند. دوره پیش از [[شیخ طوسی]]؛ از [[زمان]] شیخ طوسی تا قرن دهم هجری (عصر [[شهید ثانی]])؛ از زمان شهید ثانی تا یک [[قرن]] اخیر و یک قرن اخیر<ref>مجموعه آثار شهید مطهری، ج۲۰، ص۱۴۹ ـ ۱۵۰.</ref>. برخی هم هشت دوره ذکر کردهاند: عصر حضور [[معصومان]]{{عم}}؛ قرن نخست پس از [[غیبت]]؛ عصر [[متکلمان]]؛ [[مکتب]] شیخ طوسی؛ مکتب شهید اول؛ فقه دوره صفوی؛ مکتب وحید بهبهانی و مکتب [[شیخ انصاری]]<ref>مقدمهای بر فقه شیعه، ص۲۹ ـ ۶۱.</ref>. | |||
در نگرشی دیگر برای فقه شیعه نه مرحله ذکر شده که عبارتاند از: عصر تبیین و [[تفسیر]] یا عصر معصومان{{عم}}؛ عصر | در نگرشی دیگر برای فقه شیعه نه مرحله ذکر شده که عبارتاند از: عصر تبیین و [[تفسیر]] یا عصر معصومان{{عم}}؛ عصر محدثان؛ عصر آغاز اجتهاد؛ عصر کمال [[اجتهاد]]؛ عصر [[تقلید]]؛ عصر [[نهضت]] دوباره [[مجتهدان]]؛ عصر پیدایی مسلک اخباریان؛ عصر جدید [[استنباط]] و عصر کنونی<ref>تاریخ فقه و فقها، ص۱۱۷ ـ ۲۶۴.</ref> و سرانجام برخی، تطورات فقه شیعه را در شش مرحله خلاصه کردهاند: تأسیس؛ شکوفایی و [[رشد]]؛ [[استقلال]]؛ افراط و تفریط؛ [[اعتدال]] و کمال<ref>موسوعة الفقه الاسلامی، ج۱، ص۴۷ ـ ۷۶.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۷۲۳-۷۳۰.</ref> | ||
== تقسیم مباحث == | == تقسیم مباحث == | ||
[[فقها]] مباحث [[فقهی]] را به شیوههای گوناگون عرضه کردهاند. معروفترین روشها که پس از | [[فقها]] مباحث [[فقهی]] را به شیوههای گوناگون عرضه کردهاند. معروفترین روشها که پس از قرن پنجم توسط محقق حلّی در "شرائع الاسلام" صورت گرفته، عبارت از تقسیم مباحث فقهی به [[عبادات]]، [[عقود]]، ایقاعات و [[احکام]] است. مبنای این تقسیم ـ بنابر گفته برخی ـ این است که مسائل فقهی یا درباره امور [[آخرتی]] است یا امور [[دنیایی]]. دسته نخست "[[عبادات]]"اند، مانند [[نماز]] و [[روزه]]. دسته دوم یا نیازمند لفظ و عبارتاند و یا چنین نیست. بخش دوم "[[احکام]]"اند، مانند [[قصاص]] و دیات. | ||
مسائلی که نیازمند لفظ و عبارتاند یا قوامشان به دو طرف است و یا به یک طرف. نوع اول "[[عقود]]" است، مانند [[بیع]]، [[اجاره]] و [[نکاح]] و نوع دوم "ایقاعات"، مانند [[طلاق]] و [[عتق]]. | مسائلی که نیازمند لفظ و عبارتاند یا قوامشان به دو طرف است و یا به یک طرف. نوع اول "[[عقود]]" است، مانند [[بیع]]، [[اجاره]] و [[نکاح]] و نوع دوم "ایقاعات"، مانند [[طلاق]] و [[عتق]]. | ||
[[فیض کاشانی]] در مفاتیح الشرائع مباحث [[فقهی]] را به دو بخش "فن [[عبادات]] و [[سیاسات]]" و "فنّ | [[فیض کاشانی]] در مفاتیح الشرائع مباحث [[فقهی]] را به دو بخش "فن [[عبادات]] و [[سیاسات]]" و "فنّ عادات و معاملات" تقسیم کرده است. برخی معاصران با نقد تقسیمبندی معروف و متداول، ابواب فقهی را ضمن چهار بخش عبادات، [[اموال]]، [[سلوک]] و رفتار شخصی و [[آداب]] عمومی آوردهاند<ref>مقدمهای بر فقه شیعه، ص۲۰ ـ ۲۳.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۷۲۳-۷۳۰.</ref> | ||
== ترتیب مباحث == | == ترتیب مباحث == | ||
ترتیب مباحث فقهی در همه متون یکسان نیست؛ اما در بیشتر آنها، نخست ابواب مربوط به عبادات، سپس عقود و ایقاعات و در بخش پایانی مباحث [[ارث]] و | ترتیب مباحث فقهی در همه متون یکسان نیست؛ اما در بیشتر آنها، نخست ابواب مربوط به عبادات، سپس عقود و ایقاعات و در بخش پایانی مباحث [[ارث]] و احکام جزایی از قبیل حدود، قصاص و دیات مطرح شده است. برخی، مبنای چنین چینشی را عمومیت احکام به لحاظ مورد [[ابتلا]] بودن برای [[مکلفان]] دانستهاند<ref>مقدمهای بر فقه شیعه، ص۲۴.</ref>؛ از اینرو، عبادات ـ که بر همه مکلفان [[واجب]] است ـ و از عبادات، نماز ـ که [[تکلیف]] روزانه است ـ و [[طهارت]] ـ که شرط [[عبادت]] است ـ بر دیگر مباحث مقدم داشته شده است. | ||
ترتیب مباحث فقهی، بر اساس "شرائع الاسلام" که مبنای عمل بسیاری از متأخران قرار گرفته، بدین شرح است: | ترتیب مباحث فقهی، بر اساس "شرائع الاسلام" که مبنای عمل بسیاری از متأخران قرار گرفته، بدین شرح است: | ||
# '''عبادات:''' طهارت، [[صلات]]، [[زکات]]، [[خمس]]، [[صوم]]، [[اعتکاف]]، [[حج]]، [[عمره]]، [[جهاد]]، [[امر به معروف و نهی از منکر]]. | # '''عبادات:''' طهارت، [[صلات]]، [[زکات]]، [[خمس]]، [[صوم]]، [[اعتکاف]]، [[حج]]، [[عمره]]، [[جهاد]]، [[امر به معروف و نهی از منکر]]. | ||
# '''عقود:'''[[تجارت]]، | # '''عقود:'''[[تجارت]]، رهن، مفلس، [[حجر]]، ضمان، [[صلح]]، شرکت، [[مضاربه]]، مزارعه، مساقات، ودیعه، عاریه، اجاره، [[وکالت]]، [[وقف]]، [[صدقات]]، سکنی و تحبیس، هبه، [[سبق و رمایه]]، [[وصیت]] و نکاح. | ||
# '''ایقاعات:''' طلاق، | # '''ایقاعات:''' طلاق، خلع و مبارات، ظهار، ایلاء، لعان، عتق، [[تدبیر]] و مکاتبه و استیلاد، [[اقرار]]، جعاله، [[ایمان]] و [[نذر]]. | ||
# '''[[احکام]]:''' صید و | # '''[[احکام]]:''' صید و ذباحه، اطعمه و اشربه، [[غصب]]، شفعه، [[احیاء موات]]، لقطه، [[فرائض]]، [[قضاء]]، شهادات، [[حدود و تعزیرات]]، [[قصاص]] و دیات<ref>مقدمهای بر فقه شیعه، ص۲۵ ـ ۲۸.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۷۲۳-۷۳۰.</ref> | ||
== | == شیوه ارائه مباحث == | ||
متون | متون فقه شیعه از آغاز تاکنون به لحاظ نوع مباحث [[فقهی]] و خواست و نیاز مخاطبان در قالبهای مختلف و رویکردهای متفاوت، از جمله شیوههای زیر عرضه شده است. | ||
# متونی که در آنها غالباً [[نصوص]] | # متونی که در آنها غالباً [[نصوص]] روایات فقهی با حذف سند آمده است، مانند "المقنع" و "الهدایة" [[شیخ صدوق]] و "النهایة" [[شیخ طوسی]]. | ||
# متونی که با رویکرد | # متونی که با رویکرد فقه مقارن نگاشته شده و در آنها به دیدگاههای فقهی [[شیعه]] و مذاهب فقهی [[اهل]] [[سنّت]] در مسائل اختلافی اشاره شده است، مانند "الخلاف" شیخ طوسی و "تذکرة الفقهاء" [[علامه حلّی]]. | ||
# متونی که در بردارنده [[اختلاف]] نظر [[فقیهان]] شیعه در مسائل مختلف، همراه [[ادله]] آن است، مانند "مختلف الشیعة" علامه حلّی. "مفتاح الکرامة" | # متونی که در بردارنده [[اختلاف]] نظر [[فقیهان]] شیعه در مسائل مختلف، همراه [[ادله]] آن است، مانند "مختلف الشیعة" علامه حلّی. "مفتاح الکرامة" سید جواد عاملی را نیز به دلیل [[جامعیت]] در نقل اقوال [[فقها]] میتوان در زمره این متون به شمار آورد. | ||
# متونی که دربردارنده دیدگاههای اختصاصی | # متونی که دربردارنده دیدگاههای اختصاصی فقهای شیعه در برابر [[عامه]] در مسائل مختلف فقهی است، مانند "الانتصار" [[سید مرتضی]]. | ||
# متون فتوایی و غیر [[استدلالی]] که احکام و مسائل فقهی بدون [[استدلال]] و بیان مستند فقهی در آنها آمده است، مانند "النهایة" شیخ طوسی، "شرائع الاسلام" محقق، "تحریر الاحکام" علامه حلّی و "العروة الوثقی" [[سید محمد کاظم طباطبایی یزدی]]. | # متون فتوایی و غیر [[استدلالی]] که احکام و مسائل فقهی بدون [[استدلال]] و بیان مستند فقهی در آنها آمده است، مانند "النهایة" شیخ طوسی، "شرائع الاسلام" محقق، "تحریر الاحکام" علامه حلّی و "العروة الوثقی" [[سید محمد کاظم طباطبایی یزدی]]. | ||
# متون تفریعی و استدلالی که مسائل و | # متون تفریعی و استدلالی که مسائل و فروع متعدد فقهی همراه با استدلال در آنها بیان شده است، از قبیل "المبسوط" شیخ طوسی، "الحدائق الناضرة" شیخ یوسف [[بحرانی]] و "المکاسب" [[شیخ انصاری]]. | ||
# متونی که به | # متونی که به شیوه استدلالی به شرح دیگر متون فقهی پرداختهاند. بسیاری از متون فقهی این گونهاند، مانند "الروضة البهیة"[[شهید ثانی]] در شرح "اللمعة الدمشقیة" شهید اول، مسالک الافهام"[[شهید ثانی]] در شرح "شرائع الاسلام" محقق، "[[جواهر الکلام]]" شیخ [[محمد حسن نجفی]] در شرح "شرائع الاسلام" که از جامعترین، گستردهترین و معروفترین متون از این نوع است و "مستمسک العروة الوثقی" [[سید محسن حکیم]] در شرح "العروة الوثقی" سید محمدکاظم طباطبایی یزدی. | ||
# متونی که به بیان، شرح و مستندات [[قواعد فقهی]] پرداختهاند، مانند "القواعد و الفوائد"[[شهید]] اول، "[[عوائد الایام]]" [[ملااحمد نراقی]] و "القواعد الفقهیة" بجنوردی و [[ناصر مکارم شیرازی]]. | # متونی که به بیان، شرح و مستندات [[قواعد فقهی]] پرداختهاند، مانند "القواعد و الفوائد"[[شهید]] اول، "[[عوائد الایام]]" [[ملااحمد نراقی]] و "القواعد الفقهیة" بجنوردی و [[ناصر مکارم شیرازی]]. | ||
# متونی که در شرح آیاتِ در بردارنده [[احکام]] ([[آیات الاحکام]]) | # متونی که در شرح آیاتِ در بردارنده [[احکام]] ([[آیات الاحکام]]) نگارش یافتهاند، مانند "[[فقه]] القرآن" راوندی، "[[کنز العرفان]]" [[فاضل مقداد]] و "زبدة البیان" [[محقق اردبیلی]]. | ||
# متون در بردارنده [[پرسشها]] و پاسخهای [[فقهی]]. این متون که امروزه به " | # متون در بردارنده [[پرسشها]] و پاسخهای [[فقهی]]. این متون که امروزه به "استفتائات" [[شهرت]] یافتهاند، در گذشته با عنوان "مسائل" و اغلب به نام منطقه و محل سکونت سؤال کنندگان تهیه میشد، مانند "جوابات المسائل الموصلیة" نگاشته [[سید مرتضی]]. | ||
# متونی که فقه پژوهان، محتوای آنها را با بهرهگیری از درس خارج استاد خویش تهیه و منتشر کردهاند. این متون به "تقریرات" معروفاند، مانند تقریرات [[شیخ انصاری]] در [[طهارت]] و "التنقیح" تقریرات درس [[سید ابوالقاسم خویی]]. | # متونی که فقه پژوهان، محتوای آنها را با بهرهگیری از درس خارج استاد خویش تهیه و منتشر کردهاند. این متون به "تقریرات" معروفاند، مانند تقریرات [[شیخ انصاری]] در [[طهارت]] و "التنقیح" تقریرات درس [[سید ابوالقاسم خویی]]. | ||
# متونی که دربردارنده فتاوای [[مجتهدان]] در مسائل گوناگون فقهی، و اغلب مبتلابه برای استفاده مقلدان است. امروزه این متون به "توضیح المسائل" یا «"[[رساله عملیه]]" شهرت دارند. نخستین متن | # متونی که دربردارنده فتاوای [[مجتهدان]] در مسائل گوناگون فقهی، و اغلب مبتلابه برای استفاده مقلدان است. امروزه این متون به "توضیح المسائل" یا «"[[رساله عملیه]]" شهرت دارند. نخستین متن فارسی نگارش یافته با این شیوه "جامع عباسی" [[شیخ بهایی]] است<ref>ادوار علم الفقه و اطواره، ص۱۰۸ ـ ۱۱۳.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵]]، ص۷۲۳-۷۳۰.</ref> | ||
== منابع == | == منابع == | ||