عهد در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

== معناشناسی ==

 

 

 

 

 

 

 

[[قرآن]] از واژه‌هایی چون [[میثاق]]، [[عهد]]، [[یمین]] و [[ذمه]] در مورد معاهدات و [[لزوم]] پای‌بندی به آن استفاده می‌کند. و پای‌بندی به آن را [[واجب]] و لازم میشمارد: {{متن قرآن|وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ}}<ref>«حرمت سوگندهای خود را بدارید» سوره مائده، آیه ۸۹.</ref>، {{متن قرآن|وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَلَا تَنْقُضُوا الْأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ}}<ref>«و چون با خداوند پیمان بستید وفا کنید و سوگندهای خود را چون استوار کردید در حالی که خداوند را بر خود گواه گرفته‌اید مشکنید؛ بی‌گمان خداوند از آنچه انجام می‌دهید آگاه است» سوره نحل، آیه ۹۱.</ref>، {{متن قرآن|لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ}}<ref>«درباره هیچ مؤمنی نه پیوندی را پاس می‌دارند و نه پیمانی را و آنانند که تجاوزگرند» سوره توبه، آیه ۱۰.</ref>. این در حالی است که یکی از اصول مهم [[اخلاقی]] [[انسان]] و [[اسلام]] رعایت [[عهد]] و [[پیمان]] و از برجسته‌ترین اصول تتمیم مکارم [[پیامبر]] است، که در [[قرآن]] بارها به آن تأکید و [[ارشاد]] شده است: {{متن قرآن|وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا}}<ref>«و به پیمان وفا کنید که از پیمان خواهند پرسید» سوره اسراء، آیه ۳۴.</ref>. حتی گفته شده معیار خوبی به این نیست که به سمت [[مکه]] بروید و به سمت [[خدا]] روی بگردانید، بلکه معیار [[ایمان به خدا]] و [[وفای به عهد]] است: {{متن قرآن|لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}}<ref>«نیکی آن نیست که روی را سوی خاور و باختر بگردانید، بلکه نیکی (از آن) کسی است که به خداوند و روز بازپسین و فرشتگان و کتاب (آسمانی) و پیامبران ایمان آورد و دارایی را با دوست داشتنش به نزدیکان و یتیمان و بیچارگان و به راه‌ماندگان و کمک‌خواهان و در راه (آزادی) بردگان ببخشد و نماز برپا دارد و زکات پردازد و (نیکی از آن) آنان (است) که چون پیمان بندند وفا کنند؛ و به ویژه شکیبایان در سختی و رنج و در هنگامه کارزار، آنها راستگویند و آنانند که به راستی پرهیزگارند» سوره بقره، آیه ۱۷۷.</ref> و حتی [[پیمان‌شکنان]] ملامت و [[تهدید]] شده: {{متن قرآن|وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَلَا تَنْقُضُوا الْأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا}}<ref>«و چون با خداوند پیمان بستید وفا کنید و سوگندهای خود را چون استوار کردید در حالی که خداوند را بر خود گواه گرفته‌اید مشکنید» سوره نحل، آیه ۹۱.</ref> تا جایی که با تعبیرهایی چون [[ضرورت]] رعایت: {{متن قرآن|وَالَّذِينَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ}}<ref>«و آنان که سپرده‌های نزد خویش و پیمان خود را پاس می‌دارند» سوره مؤمنون، آیه ۸ و سوره معارج، آیه۳۲.</ref> و ایجاد [[خسران]] در ترک آن را مطرح می‌کند: {{متن قرآن|الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ}}<ref>«همان کسان که پیمان با خداوند را پس از بستن آن می‌شکنند و چیزی را که خداوند فرمان به پیوند آن داده است می‌گسلند و در زمین تباهی می‌ورزند، آنانند که زیانکارند» سوره بقره، آیه ۲۷.</ref>. یا رابطه‌ای میان رعایت [[عهد]] و [[تقوا]] قائل می‌شود: {{متن قرآن|بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ}}<ref>«چرا، (بازخواست خواهند شد ولی) آن کس که به پیمان خود وفا کند و پرهیزگاری ورزد (بداند) بی‌گمان خداوند پرهیزگاران را دوست می‌دارد» سوره آل عمران، آیه ۷۶.</ref> یا می‌گوید کسانی که نقض [[عهد]] می‌کنند، [[تقوا]] ندارند: {{متن قرآن|الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ}}<ref>«همان کسانی از ایشان که با آنان پیمان بستی سپس هر بار پیمان خود را می‌شکنند و پرهیزگاری نمی‌ورزند» سوره انفال، آیه ۵۶.</ref>. البته [[عهد]] جنبه‌های فردی و [[اجتماعی]] و [[سیاسی]] دارد. عهدی که [[انسان]] با خود می‌گذارد، یا با خدای خود دارد: {{متن قرآن|الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلَا يَنْقُضُونَ الْمِيثَاقَ}}<ref>«آنان که به عهد خداوند وفا می‌کنند و پیمان را نمی‌شکنند؛» سوره رعد، آیه ۲۰.</ref>. و یا [[خانواده]] و یا [[جامعه]]. اما شاید مهم‌ترین آنها [[عهد]] با [[پیامبران]] در پس [[ایمان به خدا]] و [[رسول]] است. فهم بسیاری از رفتارهای پیامبر در [[شناخت]] [[جایگاه]] [[عهد]] در [[اسلام]] و معاهدات ایشان در [[غزوات]] و در تعامل با [[مردم]] [[مکه]] و [[مدینه]] در همین اصل [[اخلاقی]] است. نمونه روشن آن در [[آیات]] آغازین [[سوره توبه]] تا [[آیه]] ۱۲ است که نشان می‌دهد که [[اعلام برائت]] و [[جنگ]] با [[مشرکین]]، جنبه [[عقیدتی]] و به [[دلیل]] [[شرک]] آنان نبوده، و جنبه [[اخلاقی]] و نقض [[عهد]] آنان داشته که بارها آن را یادآور شده و آنان [[نظام]] [[امنیت جامعه]] را [[تهدید]] نموده‌اند.

# [[ایمان به پیامبر]] [[اسلام]] و [[یاری]] کردن او، [[عهد]] و [[میثاق الهی]] از [[انبیای گذشته]] و امت‌های آنان: {{متن قرآن|إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ}} عامل: {{متن قرآن|وَإِذْ}} از (اُذکر) محذوف است یعنی به یاد آور وقتی را که... و گفته شده که (اذ) عطف بر گذشته یعنی {{متن قرآن|إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ}} است. و از [[امیرمؤمنان]] [[روایت]] شده که [[خداوند]] [[میثاق]] و پیمانی از [[انبیاء]] پیشین گرفت که به [[امت]] خود از [[بعثت]] و صفات و خصوصیات وی خبر و [[بشارت]] دهند و آنها را به تصدیق [[پیغمبری]] وی امر نمایند<ref>ترجمه مجمع البیان، ج۴، ص۱۴۴.</ref>.

# [[خداوند]] این نکته را مطرح می‌کند که [[پیامبری]] - [[نبوت]] - امتیازی ذاتی نیست که [[خداوند]] با تشریفات به اشخاصی ویژه بخشیده باشد بلکه پیمانی معهود میان [[خدا]] و [[پیامبران]] که [[مسئولیت]] [[دعوت به توحید]] را بپذیرند و در تحمل [[مشکلات]] و اذیت‌ها در این راه [[صبر]] داشته باشند و با رویی گشاده و [[اخلاقی]] [[نیکو]] و موعظه‌ای [[زیبا]] با [[مردم]] روبه‌رو شوند و از میان [[پیامبران]] [[خداوند]] نام [[نوح]] و [[ابراهیم]] و [[موسی]] و [[عیسی]] و [[محمد]] {{صل}} [[درود]] [[خدا]] بر همه آنها باد را برده است {{متن قرآن|وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ}} به [[دلیل]] [[رسالت]] آنان از نظر امتداد زمانی و وسعت جغرافیایی از [[پیامبران]] دیگر متفاوت بوده است و از آنها [[پیمان]] محکمی گرفتم این [[دعوت]] [[توحیدی]] عام را در امتداد زمان و در پهنای عالم با تلاش و کوشش مستمر بگسترانند {{متن قرآن|وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}}<ref>من وحی القرآن، ج۱۸، ص۲۶۵.</ref>.

بدون [[شک]] یکی از [[اصول اخلاقی]] [[قرآن]] [[احترام]] به [[پیمان‌ها]] نسبت به هرکسی است، اعم از [[مسلمان]] و [[کافر]] موافق و [[مخالف]]. این اصل از بسیاری از [[آیات قرآن]] استفاده می‌شود و در [[سنت]] و [[احادیث نبوی]] و کلمات [[اهل بیت]] {{عم}} آن حضرت نیز تأکید شده است و هیچ چیزی به جز نقض مقابل آن را منتفی نمی‌کند. اما در این مدخل تنها آن دسته از آیاتی است که ناظر به [[پیامبر]] و حساسیت‌های آن حضرت است تا موضع ایشان را نشان دهد.

#{{متن قرآن|وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَلَا تَنْقُضُوا الْأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ}}<ref>«و چون با خداوند پیمان بستید وفا کنید و سوگندهای خود را چون استوار کردید در حالی که خداوند را بر خود گواه گرفته‌اید مشکنید؛ بی‌گمان خداوند از آنچه انجام می‌دهید آگاه است» سوره نحل، آیه ۹۱.</ref>. '''نکته''': {{متن قرآن|وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ}} برای پیمانی که [[انسان]] به آن [[متعهد]] می‌شود در پیشگاه [[خداوند]] حرمتی است که پاس داشتن آن [[حرمت]] [[واجب]] است و [[خداوند]] [[اراده]] کرده که [[انسان]] باید به تعهدات خود [[وفا]] کند و به آن ملتزم باشد تفاوتی نمی‌کند که این تعهدات عملی یا رابطه‌ای یا [[مالی]] باشد. طرف [[تعهد]] [[انسان]] دیگر و یا [[خداوند]] یا خود [[انسان]] و یا جهات دیگر باشد زیرا این [[التزام]] شخصی به [[التزام]] [[شرعی]] تبدیل می‌شود و [[خداوند]] [[اراده]] کرده [[حرمت]] او در [[قانون]] [[پیمان‌ها]] پاس داشته شود و همانند یک [[قانون]] [[شرعی]] [[انسان‌ها]] خود را ملزم به رعایت آن بدانند و شاید [[ارزش]] این [[التزام]] [[شرعی]] این باشد که روابط [[انسانی]] را در همه [[پیمان‌ها]] و [[قوانین]] و سوگندها به یک قاعده ثابتی تبدیل می‌کند و به آن قداستی میدهد که [[زندگی]] [[انسان‌ها]] را در [[صراط مستقیم]] قرار میدهد و پای‌بند نبودن و لزران بودن تعهدات و [[پیمان‌ها]] همه [[قوانین اجتماعی]] [[سیاسی]] [[اقتصادی]] را متزلزل می‌کند و [[انسان‌ها]] فاقد [[جایگاه]] محکمی برای [[زندگی]] حال وآینده میشوند {{متن قرآن|وَلَا تَنْقُضُوا الْأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا}}<ref>من وحی القرآن، ج۱۳، ص۲۸۴.</ref>.

# [[خداوند]] به تمام [[مشرکان]] – [[بت‌پرستان]] - اعلام می‌کند که: هرگونه پیمانی با [[مسلمانان]] داشته‌اند، لغو خواهد شد، {{متن قرآن|بَرَاءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}} با اینکه [[اسلام]] به وفای [[عهد]] بسیار اهمیت می‌دهد، از این [[آیه]] استفاده می‌شود که هرگاه نشانه‌هایی از [[توطئه]] و [[نقض پیمان]] مشاهده شد، [[مسلمانان]] [[حق]] دارند، [[پیمان]] را یک‌جانبه لغو کنند، ولی باید جوانمردانه لغو [[پیمان]] را اعلام نمایند و [[خدا]] و [[رسول]] نسبت به [[مشرکان]] [[پیمان‌شکن]] تعهّدی ندارند؛

# الغای یک‌جانبه پیمان‌های [[مشرکان]]، مخصوص کسانی بوده که نشانه‌هایی از آمادگی آنان برای [[پیمان‌شکنی]] ظاهر شده بود؛ اما کسانی که بر [[پیمان]] خود [[استوار]] بودند {{متن قرآن|إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}} و هیچ‌گاه بر خلاف شرایط [[پیمان]] گام برنداشتند و کم و کسری در آن ایجاد نکردند {{متن قرآن|ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا}} و نه احدی را بر ضد شما تقویت نمودند {{متن قرآن|وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَدًا}} پیمانشان محترم شمرده می‌شود؛