عرش در کلام اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

۱. [[عرش]] به معنای فلک‌الافلاک: عده زیادی از [[فلاسفه]] بر اساس هیئت بطلمیوسی که در [[زمان]] قدیم رایج بوده است، عرش را [[فلک]] نهم یا فلک‌الافلاک (یا همان عرش [[جسمانی]]) نامیده‌اند؛ توضیح اینکه، [[فیلسوفان]] بعد از عالم مجردات در [[نظام خلقت]] عالم جسمانی را قرار داده‌اند و آن را مرکب از نه فلک تودرتو می‌دانند که محیط و محدود کننده همه را فلک‌الافلاک، فلک اقصی، فلک اطلس یا عرش نامیده‌اند<ref>سجادی، سید جعفر، فرهنگ معارف اسلامی، ج۳، ص۱۴۳۶.</ref>.

۲. عرش به معنای کل [[نظام هستی]]: [[خداوند]] می‌‌فرماید: {{متن قرآن|إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ}}<ref>«به راستی پروردگارتان همان خداوند است که آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید سپس بر اورنگ (فرمانفرمایی جهان) استیلا یافت» سوره اعراف، آیه ۵۴؛ سوره یونس، آیه ۳؛ و نیز: {{متن قرآن|اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ}} «خداوند همان است که آسمان‌ها را بی‌ستون‌هایی که آنها را ببینید برافراخت سپس بر اورنگ (فرمانفرمایی جهان) استیلا یافت» سوره رعد، آیه ۲؛ {{متن قرآن|الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ}} «آنکه آسمان‌ها و زمین و آنچه را میان آنهاست در شش روز آفرید سپس بر اورنگ (فرمانفرمایی جهان) استیلا یافت» سوره فرقان، آیه ۵۹؛ {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ}} «اوست که آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید سپس بر اورنگ (فرمانفرمایی جهان) استیلا یافت» سوره حدید، آیه ۴.</ref>. در این [[آیه عرش]] به معنای کل [[نظام هستی]]<ref>ر.ک: مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن، ج۵، ص۷۴؛ همچنین ر.ک: صدوق، علی بن بابویه، اعتقادات، ترجمه سید محمدعلی حسنی، ص۴۸؛ و نیز ر.ک: مفید، محمد بن محمد نعمان، تصحیح الاعتقاد، ص۷۵.</ref> است و [[استوای خداوند]] بر آن [[استیلا]] و [[چیرگی]] [[حق]] بر کل [[نظام]] مخلوقات دانسته شده است. [[علامه طباطبایی]] می‌‌فرماید: «{{متن قرآن|ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ}} کنایه از [[استیلاء]] و [[تسلط]] [[خداوند]] بر [[ملک]] خود و [[قیام]] به [[تدبیر امور]] آن است به‌طوری‌که هیچ موجود کوچک و بزرگی از قلمرو تدبیرش ساقط نمی‌شود و در تحت نظامی دقیق هر موجودی را به کمال واقعی‌اش رسانیده، [[حاجت]] هر صاحب حاجتی دهد، و لذا در [[سوره یونس]] [[آیه]] ۳ پس از ذکر [[استواء]]، [[تدبیر]] خود را ذکر می‌‌کند و می‌‌فرماید: {{متن قرآن|يُدَبِّرُ الْأَمْرَ}}»<ref>طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمه سید محمدباقر موسوی، ج۸، ص۱۸۷.</ref>.

۳. [[عرش]] به معنای محل صدور [[اوامر الهی]]: در این معنا، عرش محل صدور فرمان‌ها و اوامر الهی و [[ملائکه]] گردآمده حول آن، اجراکننده این [[اوامر]] هستند. [[علامه طباطبایی]] (ره) ذیل [[آیه]] ۷۵ [[سوره زمر]] می‌‌فرماید: «کلمه عرش عبارت است از آن مقامی که [[فرامین]] و اوامر الهی از آن [[مقام]] صادر می‌‌شود؛ فرامینی که با آن امر عالم را [[تدبیر]] می‌کند و ملائکه مجریان [[مشیت]] [[خدا]] و عاملان به اوامر او هستند و دیدن ملائکه به این حال کنایه است از اینکه بعد از درهم پیچیده شدن [[آسمان‌ها]]، ملائکه را به این صورت و حال می‌‌بینی و معنای آیه این است که: تو در آن [[روز]] ملائکه را می‌‌بینی درحالی‌که گرداگرد عرش‌اند و پیرامون آن [[طواف]] می‌کنند تا اوامر صادره را [[اجرا]] کنند و نیز می‌‌بینی که سرگرم [[تسبیح خدا]] با [[حمد]] اویند»<ref>طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، ج۱۷، ص۴۵۳.</ref>. همچنین، در برخی [[تفاسیر]]، عرش به معنای جایگاه [[فرشتگان]] مستقر در آن آمده است که برای اجرای اوامر [[حق تعالی]] آماده هستند<ref>قرائتی، محسن، تفسیر نور، ج۱۰، ص۲۰۶.</ref>.

۴. عرش به معنای احاطه [[پروردگار]]: حق تعالی در [[قرآن]] می‌فرماید: {{متن قرآن|وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ}}<ref>«و اورنگ (فرمانفرمایی) وی بر آب قرار داشت» سوره هود، آیه ۷.</ref>. تفسیر این آیه در میان مفسران مختلف است و برخی عرش را احاطه پروردگار و [[ماء]] را ماء وجود<ref>طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان، ج۷، ص١٢.</ref>، برخی دیگر عرش را مقام [[مالکیت خداوند]] و ماء را همین [[آب حیات]] دانسته‌اند<ref>طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، ج۱۰، ص۲۲۵.</ref>.

۵. عرش به معنای [[علم خداوند]]: در تعریف دیگر، عرش [[مرتبه علم]] فعلی [[حق]] که [[حق تعالی]] از آن [[مقام]] بر همه [[عوالم]] و ممکنات [[احاطه علمی]] دارد و احکامی که از آن صادر می‌کند، ناشی از [[علم]] او در همین مرتبه است. مؤید این قول روایاتی است که از [[ائمه]]{{عم}} نقل شده؛ مثلاً از [[عبدالله بن سنان]] در [[تفسیر]] قول [[خداوند]] که می‌فرماید: {{متن قرآن|وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ}}<ref>«اریکه او گستره آسمان‌ها و زمین است» سوره بقره، آیه ۲۵۵.</ref>، از [[امام صادق]]{{ع}} [[روایت]] کرده که فرموده است: «[[آسمان‌ها]] و [[زمین]] و آنچه بین آنهاست، در [[کرسی]] است و اما [[عرش]] [[علمی]] است که احدی اندازه آن را نمی‌داند<ref>حر عاملی، محمد بن حسن، الفصول المهمة فی أصول الائمه، ج۱، ص۲۲۸.</ref>.

۶. عرش به معنای هر یک از [[صفات الهی]]: [[علامه مجلسی]] یکی از معانی عرش را، اطلاق آن بر هر یک از [[صفات کمال]] و جلال خداوند می‌داند و می‌گوید: هر یک از صفات، محل ظهور [[عظمت]] و جلال [[حق تعالی]] بوده و خداوند با آنها بر [[خلق]] خود به اندازه قابلیت و ظرفیتشان تجلی می‌کند. پس او صاحب عرش علم، عرش [[قدرت]]، عرش رحمانیت، عرش رحیمیت، عرش [[وحدانیت]] و عرش [[تنزه]] و... است؛ چنان‌که در [[تفسیر آیه]] {{متن قرآن|الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى}}<ref>«(خداوند) [[بخشنده]] بر اورنگ (فرمانفرمایی [[جهان]]) [[استیلا]] دارد» [[سوره طه]]، [[آیه]] ۵.</ref> آمده، معنی استوی آن است که هیچ چیزی از چیز دیگر به او نزدیک‌تر نیست<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۱۲۸.</ref> (همه پیش او به‌طور یکسان حاضرند) و مراد از عرش، عرش رحمانیت است<ref>مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۵۵، ص۳۷.</ref>. [[محیی الدین]] [[عربی]] اسم [[الرحمن]] را عرش [[ذات]] دانسته، [[قلب]] [[انسان کامل]] را عرش الرحمن معرفی می‌کند<ref>ر.ک: عربی، محیی‌الدین، الفتوحات المکیه، (۴ جلدی)، ج۱، ص۲۱۵.</ref>. پس به این تعبیر، عرش محل تجلی و استیلای اسم الرحمن است<ref>قولوی، صدرالدین، النفحات الإهیه، ترجمه محمد خواجوی، ص۱۶۱.</ref>. مؤید این قول [[حدیثی]] از [[امام]] [[رضاء]]{{ع}} که فرمود: عرش، [[الله]] نیست؛ بلکه اسم علم و قدرت است و عرش همه چیز و هر چیزی در عرش است<ref>مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۵۸، ص۱۴.</ref>. به این معنا که عرش [[مظهر]] دو اسم علم و [[قدرت]] است؛ یعنی [[عرش]] [[علم]] و [[عرش]] [[قدرت]] و به‌طور کلی، عرش همه چیز است؛ زیرا هر شیئی در عالم، [[مظهر]] اسمی از [[اسماءالله]] است؛ پس، هر یک از اشیا مظاهر و مصادیق عرش‌اند.

۷. عرش به معنای [[قلب]] [[انسان]] [[مؤمن]]: برخی از حکمای متأله و عرفای بزرگ<ref>دوانی، محمد بن اسعد (محقق دوانی)، رساله الزوراء، ص۸۹. مرحوم دوانی نفس انسان کامل را عرش الرحمن معرفی می‌کند که در معنا یا قول عرفا مبنی بر اینکه عرش، قلب انسان کامل است ندارد.</ref> مانند [[ابن عربی]]، قلب [[انسان کامل]] را عرش [[الرحمن]] معرفی می‌کنند<ref>ر.ک: عربی، محیی‌الدین، الفتوحات المکیه، (۴ جلدی)، ج۱، ص۲۱۵.</ref>. او می‌گوید: در [[حدیث قدسی]] آمده است که [[خداوند]] فرمود: {{متن حدیث|مَا وَسِعَنِي أَرْضِي وَ لَا سَمَائِي وَ وَسِعَنِي قَلْبُ عَبْدِي الْمُؤْمِنِ}}؛ [[آسمان]] و زمینم گنجایش مرا ندارند، ولی قلب [[بنده]] مؤمنم گنجایش مرا دارد<ref>عربی، محیی‌الدین، الفتوحات المکیه، (۴ جلدی)، ج۱، ص۲۱۶.</ref> (به این معنا که قلب بنده مؤمن، گنجایش و ظرفیت پذیرش همه [[اسمای الهی]] را دارد).