بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{مدخل مرتبط | {{مدخل مرتبط | ||
| موضوع مرتبط = | | موضوع مرتبط = | ||
| عنوان مدخل = | | عنوان مدخل = کلام جدید | ||
| مداخل مرتبط = | | مداخل مرتبط = | ||
| پرسش مرتبط = | | پرسش مرتبط = | ||
}} | }} | ||
== مقدمه == | == مقدمه == | ||
«کلام جدید» از جمله مباحثی است که در سالیان گذشته مورد اقبال و توجه جدی اندیشمندان غربی و سپس [[اسلامی]] قرار گرفته است. در میان غربیها، برخی «شلایرماخر» را بنیانگذار کلام جدید یا پدر [[الهیات]] نوین میدانند<ref>سایکس، شلایر ماخر، ص۱۰۴.</ref>؛ که پس از او، اندیشمندان دیگر بر این راه رفتند. | |||
در [[جهان اسلام]]، به نظر میرسد این اصطلاح، اولبار از سوی [[شبلی نعمانی]] از [[کشور]] هندوستان، با نگارش تاریخ کلام جدید مطرح شد. او جلد دوم تاریخ علم کلام خود را تاریخ علم کلام جدید نامید، و در آن، برخی معضلات را که [[دین]] در دنیای جدید در آن درگیر است، مطرح نمود. | در [[جهان اسلام]]، به نظر میرسد این اصطلاح، اولبار از سوی [[شبلی نعمانی]] از [[کشور]] هندوستان، با نگارش تاریخ کلام جدید مطرح شد. او جلد دوم تاریخ علم کلام خود را تاریخ علم کلام جدید نامید، و در آن، برخی معضلات را که [[دین]] در دنیای جدید در آن درگیر است، مطرح نمود. | ||
| خط ۲۳: | خط ۲۳: | ||
=== رویکرد اول: تجدد ناظر به تحول زمانه === | === رویکرد اول: تجدد ناظر به تحول زمانه === | ||
[[مجتهد]] شبستری در کتاب [[هرمنوتیک]] کتاب و [[سنّت]]، در مقالهای با عنوان | [[مجتهد]] شبستری در کتاب [[هرمنوتیک]] کتاب و [[سنّت]]، در مقالهای با عنوان «نقد [[تفکر]] [[کلامی]] سنتی در [[اسلام]] معاصر»، این نظر را با توجه به تفاوت [[وظایف]] کلام جدید و قدیم طرح میکند. او میگوید: [[کلام]] قدیم، به [[وظیفه]] برعهده داشته است: | ||
# بیان و معرفی [[اصول اعتقادی]] و [[ایمانی]] [[اسلام]]؛ | # بیان و معرفی [[اصول اعتقادی]] و [[ایمانی]] [[اسلام]]؛ | ||
# [[اثبات]] این [[عقاید]]. برای [[متکلم]] مفروض بود که داشتن این عقاید [[حقیقی]]، تنها راه | # [[اثبات]] این [[عقاید]]. برای [[متکلم]] مفروض بود که داشتن این عقاید [[حقیقی]]، تنها راه «تجات [[اخروی]]» است و هر کس بخواهد «[[نجات]] اخروی» پیدا کند، باید دارای این عقاید حقیقی باشد. متکلم، این عقاید را [[کشف]] میکرد و راه اثبات آنها را نشان میداد. | ||
# پاسخ دادن به شبهههایی که از بیرون [[دین]] میآمد. | # پاسخ دادن به شبهههایی که از بیرون [[دین]] میآمد. | ||
[[علم کلام]] با این ساختار، دارای دو ویژگی بوده است: نخست آنکه پرسشهایی که در [[کلام اسلامی]] مطرح است، پرسشهایی ناظر به واقع است. کلام اسلامی هم به دنبال عقاید راستین و صددرصد مطابق با واقع میگردد. ویژگی دوم کلام اسلامی هم تصور قابل اثبات بودن این قضایای ایمانی از راه [[عقل]] است. | [[علم کلام]] با این ساختار، دارای دو ویژگی بوده است: نخست آنکه پرسشهایی که در [[کلام اسلامی]] مطرح است، پرسشهایی ناظر به واقع است. کلام اسلامی هم به دنبال عقاید راستین و صددرصد مطابق با واقع میگردد. ویژگی دوم کلام اسلامی هم تصور قابل اثبات بودن این قضایای ایمانی از راه [[عقل]] است. | ||
اما در عصر حاضر، فضای [[فکری]] عوض شده و آن دو ویژگی [[تفکر]] که به کلام اسلامی ما هم شکل بخشیده بود، جای خود را به ویژگیهای دیگر داده است. در فضای فکری جدید، جازمیت [[فلسفی]] و [[علمی]] از میان رفته و عدم جازمیت بر تفکر[[بشر]] چیره گشته است. ازاینرو، [[اثبات عقلی]] و [[یقینی]] عقاید صحیح که [[هدف]] [[کلام]] سنتی به شمار میرفت، ناممکن گشته است. به ناچار باید به شیوه دیگری از [[خدا]]، [[نبوت]]، [[انسان]] و [[معاد]] و [[وحی]] سخن گفت. در چنین فضایی آنچه درباره دین و [[دینداری]] برای [[انسان]] مطرح است، پرسشهای خاص با محوریت این [[پرسش]] است که | اما در عصر حاضر، فضای [[فکری]] عوض شده و آن دو ویژگی [[تفکر]] که به کلام اسلامی ما هم شکل بخشیده بود، جای خود را به ویژگیهای دیگر داده است. در فضای فکری جدید، جازمیت [[فلسفی]] و [[علمی]] از میان رفته و عدم جازمیت بر تفکر[[بشر]] چیره گشته است. ازاینرو، [[اثبات عقلی]] و [[یقینی]] عقاید صحیح که [[هدف]] [[کلام]] سنتی به شمار میرفت، ناممکن گشته است. به ناچار باید به شیوه دیگری از [[خدا]]، [[نبوت]]، [[انسان]] و [[معاد]] و [[وحی]] سخن گفت. در چنین فضایی آنچه درباره دین و [[دینداری]] برای [[انسان]] مطرح است، پرسشهای خاص با محوریت این [[پرسش]] است که «دین با من فاقد تصویر چه میکند؟»؛ «آیا دین به من و [[جهان]] تصویر و معنا میبخشد؟» مسئله، بیرون آمدن از سرگشتگیها و به جایی تکیه کردن است. امروز در درجه اول از «[[نقش دین]]» سؤال میشود، نه «مطابقت و عدم مطابقت گزارههای [[دینی]] با واقع»؛ زیرا دیگر امروز مسئله این نیست که انسان با داشتن [[عقاید حقه]] به نجات اخروی برسد؛ بلکه انسان خواستار نجات [[معنوی]] در همین [[زندگی دنیوی]] است. | ||
ایشان با تأکید بر این نکته که [[کلام]] قدیم در فضای رئالیستی پدید آمده و امروز [[کارایی]] ندارد، [[معتقد]] است باید کلام جدیدی پایهگذاری شود که با [[نسبیگرایی]] [[حاکم]] بر فضای [[فکری]] [[بشر]] جدید هماهنگ باشد<ref>مجتهد شبستری، هرمنوتیک کتاب و سنت، ص۱۹۲ - ۱۸۳.</ref>. در واقع، تفاوت در [[وظیفه]] دیروز و امروز [[علم کلام]] را موجب [[دگرگونی]] این [[علم]] در گذشته و امروز دانسته است؛ مانند [[طب]] سنتی و علم [[پزشکی]] پیشرفته در امروز، که این نگاه و دگردیسی جای [[تأمل]] فراوان دارد. | ایشان با تأکید بر این نکته که [[کلام]] قدیم در فضای رئالیستی پدید آمده و امروز [[کارایی]] ندارد، [[معتقد]] است باید کلام جدیدی پایهگذاری شود که با [[نسبیگرایی]] [[حاکم]] بر فضای [[فکری]] [[بشر]] جدید هماهنگ باشد<ref>مجتهد شبستری، هرمنوتیک کتاب و سنت، ص۱۹۲ - ۱۸۳.</ref>. در واقع، تفاوت در [[وظیفه]] دیروز و امروز [[علم کلام]] را موجب [[دگرگونی]] این [[علم]] در گذشته و امروز دانسته است؛ مانند [[طب]] سنتی و علم [[پزشکی]] پیشرفته در امروز، که این نگاه و دگردیسی جای [[تأمل]] فراوان دارد. | ||
| خط ۳۶: | خط ۳۶: | ||
نزدیک به این رویکرد، دیدگاهی است که تجدد را به گزارههای جدید نسبت میدهد و بر این [[باور]] است که [[کلام]] سنتی، تنها به برخی از گزارههای [[دینی]] ناظر به واقع پرداخته و به تبیین و دفع شبهههای آنها اقدام نموده و از گزارههای ناظر به [[ارزش]]، یعنی گزارههای [[اخلاقی]] و [[حقوقی]] و نیز پارهای از گزارههای ناظر به واقع، [[غفلت]] کرده است. به همین دلیل، تنها مسئله [[خداشناسی]] و صفات و [[افعال]] باری و [[نبوت]] و [[معاد]]، به حوزه کلام اختصاص داده میشود<ref>بنگرید به: ملکیان، نقد و نظر، س ۱، ش۲، ص۳۵.</ref>. | نزدیک به این رویکرد، دیدگاهی است که تجدد را به گزارههای جدید نسبت میدهد و بر این [[باور]] است که [[کلام]] سنتی، تنها به برخی از گزارههای [[دینی]] ناظر به واقع پرداخته و به تبیین و دفع شبهههای آنها اقدام نموده و از گزارههای ناظر به [[ارزش]]، یعنی گزارههای [[اخلاقی]] و [[حقوقی]] و نیز پارهای از گزارههای ناظر به واقع، [[غفلت]] کرده است. به همین دلیل، تنها مسئله [[خداشناسی]] و صفات و [[افعال]] باری و [[نبوت]] و [[معاد]]، به حوزه کلام اختصاص داده میشود<ref>بنگرید به: ملکیان، نقد و نظر، س ۱، ش۲، ص۳۵.</ref>. | ||
شاید بیربط نباشد که نظریه آقای سروش را هم نزدیک به دو نظریه مذکور بدانیم؛ به خصوص که زمینههای [[روشنفکری]] و نسبیگرایی در همه آنها کموبیش [[مشاهده]] میشود. ایشان [[معتقد]] است کلام جدید دنبال کلام قدیم است و با آن [[اختلاف]] جوهری ندارد. ما به سه جهت میتوانیم کلام جدید داشته باشیم: یکی این که، از اهم [[وظایف]] کلام، دفع [[شبههها]] است و چون شبههها نوشوندهاند، کلام هم نو میشود. البته نباید پنداشت که همیشه با همان سلاحهای قدیمی میتوان به شبههها پاسخ گفت. گاهی برای پاسخ به شبههها جدید، به سلاحهای جدید احتیاج است و بنابراین، [[متکلّم]]، به دانستن چیزهای تازه محتاج میشود. از اینرو علم کلام، هم از طریق [[معارف]] تازه و هم از طریق مسئلههای تازه [[تغذیه]] میشود. علم کلام وظیفهای تازه نیز پیدا میکند و بر سه وظیفه دفع شبههها، [[تبیین معارف]] و [[اثبات]] مبانی، وظیفه دیگری افزوده میشود به نام | شاید بیربط نباشد که نظریه آقای سروش را هم نزدیک به دو نظریه مذکور بدانیم؛ به خصوص که زمینههای [[روشنفکری]] و نسبیگرایی در همه آنها کموبیش [[مشاهده]] میشود. ایشان [[معتقد]] است کلام جدید دنبال کلام قدیم است و با آن [[اختلاف]] جوهری ندارد. ما به سه جهت میتوانیم کلام جدید داشته باشیم: یکی این که، از اهم [[وظایف]] کلام، دفع [[شبههها]] است و چون شبههها نوشوندهاند، کلام هم نو میشود. البته نباید پنداشت که همیشه با همان سلاحهای قدیمی میتوان به شبههها پاسخ گفت. گاهی برای پاسخ به شبههها جدید، به سلاحهای جدید احتیاج است و بنابراین، [[متکلّم]]، به دانستن چیزهای تازه محتاج میشود. از اینرو علم کلام، هم از طریق [[معارف]] تازه و هم از طریق مسئلههای تازه [[تغذیه]] میشود. علم کلام وظیفهای تازه نیز پیدا میکند و بر سه وظیفه دفع شبههها، [[تبیین معارف]] و [[اثبات]] مبانی، وظیفه دیگری افزوده میشود به نام «[[دینشناسی]]». دینشناسی، نگاهی است به [[دین]] از بیرون دین. به همین جهت، کلام جدید گاهی «[[فلسفه دین]]» نامیده میشود<ref>سروش، قبض و بسط تئوریک شریعت، ص۱۳ - ۱۲.</ref>. | ||
ایشان تجدد را در سه عنوان [[شبههها]]، سلاحها و [[وظایف]] جدید [[کلامی]] میداند؛ و در جای دیگر میگوید وجه تجدد [[علم کلام]] به تعیین مرزهای [[شریعت]] مربوط است. از نظر ایشان، شباهت [[کلام]] قدیم و جدید [[دفاع]] از شریعت است، ولی چون شریعت به صورت تدریجی [[کشف]] میشود، علم کلام نیز هویتی جاری به تناسب آن دارد<ref>سروش، قبض و بسط تئوریک شریعت، ص۱۹ - ۱۸.</ref>. | ایشان تجدد را در سه عنوان [[شبههها]]، سلاحها و [[وظایف]] جدید [[کلامی]] میداند؛ و در جای دیگر میگوید وجه تجدد [[علم کلام]] به تعیین مرزهای [[شریعت]] مربوط است. از نظر ایشان، شباهت [[کلام]] قدیم و جدید [[دفاع]] از شریعت است، ولی چون شریعت به صورت تدریجی [[کشف]] میشود، علم کلام نیز هویتی جاری به تناسب آن دارد<ref>سروش، قبض و بسط تئوریک شریعت، ص۱۹ - ۱۸.</ref>. | ||
| خط ۴۳: | خط ۴۳: | ||
=== رویکرد دوم: تجدد علم کلام با تجدد مخاطبان === | === رویکرد دوم: تجدد علم کلام با تجدد مخاطبان === | ||
«تجدد»، به معنای عرض خاص، مختص علم کلام است که ریشه در [[هویت]] این [[علم]] دارد. علم کلام بنا به تعریف، هویت واسطهای میان [[وحی]] و مخاطبان آن دارد و این هویت، به منزله جنس و جامع مشترک در همه تعریفهای علم کلام اخذ شده است. علم کلام به دلیل هویت واسطهای، به طرفین (وحی و مخاطبان آن) [[قائم]] بوده، از دو طرف نسبت، کسب تعین میکند. آنچه هویت کلام را به عنوان کلام، قوام میبخشد، وحی و [[تعالیم دینی]] است که امری بالذات ثابت است و آنچه ساختار و [[هندسه]] [[معرفتی]] [[دانش]] کلام را شکل میدهد و تعین [[فرهنگی]] آن را تأمین میکند، مخاطبان وحی است که امری دائماً متحول میباشد. کلام به دنبال عرضه وحی، که امر ثابت [[مقدس]] آسمانی است، به [[ذهن]] و زبان مخاطبان است که هویت جمعی و [[تاریخی]] متحول دارند. از اینرو [[متکلم]]، متناسب با ذهن و زبان مخاطب، [[نظام]] کلامی خود را شکل میبخشد و با تحول ذهنیت مخاطبان، نظام کلامی نیز متحول میگردد؛ به خصوص که در حد فاصل بین [[قرن]] شانزده تا نوزده میلادی، پارادایمهای جدید [[معرفتشناختی]] و فلسفههای جدیدی شکل گرفتند و فضای جدید [[علوم انسانی]] و [[اجتماعی]]، [[الهیات]] [[مسیحی]] را با پرسشهای نوین الهیاتی و [[اعتقادی]] مواجه نمود. این فضای [[فکری]] و [[فرهنگی]] جدید با چالشهای [[علوم انسانی]] و [[اجتماعی]] جدید در برابر تلقی سنتی از [[دین]] مواجه شد و پیدایش رهیافتی جدید به دین و نقش آن و بررسی گزارههای [[دینی]] و معنای آنها سبب گردید که در پهنه [[اندیشه]] [[الهیات]] [[مسیحی]]، الهیاتی نوین، به معنای [[واقعی]] کلمه، پا به عرصه وجود گذارد. | |||
این داستان به [[مسیحیت]] و هیچ دین خاص دیگری هیچ انحصاری ندارد؛ بلکه هرجا عناصر پدیدآورنده الهیات نوین مسیحی حضور یابند، همان چالش را برای دین موجود در آن فضا در پی خواهند داشت. ازاینرو، زمانی که عناصر [[سیراب]] گشته از مکاتب [[علمی]] و [[فلسفی]] غرب، در حوزه اندیشه [[اسلامی]] مطرح گردیدند، سؤالهایی را با خود به سوغات آوردند که اندیشه دینی را با چالشی ژرف مواجه کردند و برای پاسخ به این سؤالهای باید طرحی نو درانداخت و "[[کلامی]] جدید" پی ریخت<ref>خسروپناه و عبداللهی، «پژوهشی در ماهیت کلام جدید»، اندیشه نوین دینی، ش۱۵، زمستان ۱۳۸۷، ص۳۳ - ۱۹.</ref>. | این داستان به [[مسیحیت]] و هیچ دین خاص دیگری هیچ انحصاری ندارد؛ بلکه هرجا عناصر پدیدآورنده الهیات نوین مسیحی حضور یابند، همان چالش را برای دین موجود در آن فضا در پی خواهند داشت. ازاینرو، زمانی که عناصر [[سیراب]] گشته از مکاتب [[علمی]] و [[فلسفی]] غرب، در حوزه اندیشه [[اسلامی]] مطرح گردیدند، سؤالهایی را با خود به سوغات آوردند که اندیشه دینی را با چالشی ژرف مواجه کردند و برای پاسخ به این سؤالهای باید طرحی نو درانداخت و "[[کلامی]] جدید" پی ریخت<ref>خسروپناه و عبداللهی، «پژوهشی در ماهیت کلام جدید»، اندیشه نوین دینی، ش۱۵، زمستان ۱۳۸۷، ص۳۳ - ۱۹.</ref>. | ||
| خط ۵۷: | خط ۵۷: | ||
استاد [[جعفر سبحانی]] [[معتقد]] است، آنچه در [[گستره علم]] [[کلام]] رخ داده است، افزوده شدن مسائل جدیدی به مسائل قبلی کلامی و تحقق مرحلهای از [[تکامل]] در این [[علم]] است. علم جدید، موضوع و هدف جداگانه لازم دارد؛ در حالیکه هیچکدام از اینها در اینگونه مسائل موجود نیست. تنها چیزی که میتوان درباره این مسائل اظهار کرد، این است که روش تحلیل این مسائل نمیتواند [[عقلی]] باشد؛ بلکه باید متناسب با خود [[شبهه]] یا سؤال، روشی برای تحلیل آن برگزید<ref>بنگرید به: سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ص۱۰.</ref>. | استاد [[جعفر سبحانی]] [[معتقد]] است، آنچه در [[گستره علم]] [[کلام]] رخ داده است، افزوده شدن مسائل جدیدی به مسائل قبلی کلامی و تحقق مرحلهای از [[تکامل]] در این [[علم]] است. علم جدید، موضوع و هدف جداگانه لازم دارد؛ در حالیکه هیچکدام از اینها در اینگونه مسائل موجود نیست. تنها چیزی که میتوان درباره این مسائل اظهار کرد، این است که روش تحلیل این مسائل نمیتواند [[عقلی]] باشد؛ بلکه باید متناسب با خود [[شبهه]] یا سؤال، روشی برای تحلیل آن برگزید<ref>بنگرید به: سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ص۱۰.</ref>. | ||
[[استاد جوادی آملی]]، با تقریر و تبیینی دیگر میگوید: اگر معیار تجدد در قبال تقدم یا تجدد در مقابل سنتی و مانند آن، به | [[استاد جوادی آملی]]، با تقریر و تبیینی دیگر میگوید: اگر معیار تجدد در قبال تقدم یا تجدد در مقابل سنتی و مانند آن، به «[[زمان]] است»، ممکن است در [[آینده]] نزدیک یا دور، یک کلام اجدّی هم پیدا شود. [[تاریخ]] تا کِی، تا چه فصلی، تا چه سالی؟ اگر ملاک جدید بودن، پدید آمدن سه محور اصلی، یعنی محتوای تازه، مبنای تازه، و روش جدید باشد، در این صورت، چه کسی تضمین میکند که در آینده نزدیک یا دور، مسائل تازه، مبانی تازه، روش تازه عرضه نشود. [[شاهد]] زنده این مدعا [[علم فقه]] است؛ چراکه [[فقه]] آشنایان، به خوبی واقفند که [[فقها]] در تحقیقات [[فقهی]] خویش، نه تنها در مسائل و محتوا، بلکه در مبانی و [[روش استنباط]] و حتی در منابع [[فقه]] با یکدیگر [[اختلاف]] دارند، اما این اختلاف باعث تقسیم فقه به قدیم و جدید نمیشود؛ بلکه [[فقها]] را به اقدمین و قدما و متأخرین و متأخرین المتأخرین تقسیم مینمایند. بر این اساس، بهتر است به جای آنکه [[علم کلام]] را به قدیم و جدید تقسیم کنیم، [[متکلمان]] را به قدیم و جدید تقسیم نماییم<ref>جوادی آملی، «علم کلام»، قبسات، ش۲، ص۶۳؛ اوجبی، کلام جدید در گذر اندیشهها، ص۳۵ - ۱۷.</ref>.<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۲۵۸.</ref> | ||
== نظریه پایانی == | == نظریه پایانی == | ||
| خط ۶۶: | خط ۶۶: | ||
نظر دیگر نیز نهایت حرفی که مطرح کرد این بود که اولاً، با [[تحول]] ذهنیت مخاطبان، [[نظام]] [[کلامی]] نیز متحول میگردد؛ و ثانیاً، در حد فاصل بین [[قرن]] شانزده تا نوزده میلادی، پارادایمهای جدیدی شکل گرفتند و فضای جدید [[علوم انسانی]] و [[اجتماعی]]، [[الهیات]] [[مسیحی]] را با پرسشهای نوین الهیاتی و [[اعتقادی]] مواجه نمود و سبب گردید در [[اندیشه]] الهیات مسیحی، الهیاتی نوین پا به عرصه وجود گذارد و این داستان به [[دین]] خاصی [[انحصار]] ندارد. علاوه بر توضیحات پیش گفته، در جواب نکته اول باید گفت موضوع علم کلام ذات و [[صفات الهی]] است، نه بررسی ذهنیت مخاطبان، که آن به مباحث روششناسی مربوط است. | نظر دیگر نیز نهایت حرفی که مطرح کرد این بود که اولاً، با [[تحول]] ذهنیت مخاطبان، [[نظام]] [[کلامی]] نیز متحول میگردد؛ و ثانیاً، در حد فاصل بین [[قرن]] شانزده تا نوزده میلادی، پارادایمهای جدیدی شکل گرفتند و فضای جدید [[علوم انسانی]] و [[اجتماعی]]، [[الهیات]] [[مسیحی]] را با پرسشهای نوین الهیاتی و [[اعتقادی]] مواجه نمود و سبب گردید در [[اندیشه]] الهیات مسیحی، الهیاتی نوین پا به عرصه وجود گذارد و این داستان به [[دین]] خاصی [[انحصار]] ندارد. علاوه بر توضیحات پیش گفته، در جواب نکته اول باید گفت موضوع علم کلام ذات و [[صفات الهی]] است، نه بررسی ذهنیت مخاطبان، که آن به مباحث روششناسی مربوط است. | ||
در مورد نکته دوم باید فحص و بحث دقیق نمود که آیا وضعیت [[تحول]] [[کلام]] [[اسلام]] و [[مسیحیت]] به یک گونه و اندازه است که آن قاعده و نتیجه را در اینجا هم جاری و ساری دانست. به نظر میرسد [[التزام]] به این حرف، خود پیامدهای [[سوء]] متعددی خواهد داشت؛ زیرا مشکل اصلی [[مسیحیان]]، همانگونه که در بحث [[علم و دین]] و [[تجربه دینی]] مطرح میشود، نگاه متفاوت آنها به دو واژه کلیدی | در مورد نکته دوم باید فحص و بحث دقیق نمود که آیا وضعیت [[تحول]] [[کلام]] [[اسلام]] و [[مسیحیت]] به یک گونه و اندازه است که آن قاعده و نتیجه را در اینجا هم جاری و ساری دانست. به نظر میرسد [[التزام]] به این حرف، خود پیامدهای [[سوء]] متعددی خواهد داشت؛ زیرا مشکل اصلی [[مسیحیان]]، همانگونه که در بحث [[علم و دین]] و [[تجربه دینی]] مطرح میشود، نگاه متفاوت آنها به دو واژه کلیدی «[[علم]]» و «[[دین]]» است که در گفتمان [[اسلامی]] چنین دیدگاهی مقبول و مورد [[تأیید]] نیست. | ||
نتیجه آنکه مطالعه و دقتنظر فراونی در دیدگاههای [[معتقدان]] به تفاوت ماهوی [[علم کلام]] صورت گرفت؛ اما توجیه [[علمی]] و منطقی دقیقی دراینباره به نظر نمیرسد، و نکته جالب توجه آنکه با این همه [[مجادله]] و [[گفتگو]] درباره کلام جدید و قدیم، و تأکید بر تجدد و پیدایش علمی جدید، هیچگاه این بحث مطرح نشده که دقیقاً موضوع و مسائل این علم جدید کدام است؟ ازاینرو میبینیم نوع کتابهایی که با این عنوان تدوین شدهاند، نه به این بحث پرداختهاند و نه محدوده مسائل آن را [[تبین]] کردهاند، و این، شاید حداقل تبیین و تشریح یک علم نوپا باشد. | نتیجه آنکه مطالعه و دقتنظر فراونی در دیدگاههای [[معتقدان]] به تفاوت ماهوی [[علم کلام]] صورت گرفت؛ اما توجیه [[علمی]] و منطقی دقیقی دراینباره به نظر نمیرسد، و نکته جالب توجه آنکه با این همه [[مجادله]] و [[گفتگو]] درباره کلام جدید و قدیم، و تأکید بر تجدد و پیدایش علمی جدید، هیچگاه این بحث مطرح نشده که دقیقاً موضوع و مسائل این علم جدید کدام است؟ ازاینرو میبینیم نوع کتابهایی که با این عنوان تدوین شدهاند، نه به این بحث پرداختهاند و نه محدوده مسائل آن را [[تبین]] کردهاند، و این، شاید حداقل تبیین و تشریح یک علم نوپا باشد. | ||
| خط ۷۳: | خط ۷۳: | ||
== [[فلسفه دین]] == | == [[فلسفه دین]] == | ||
یکی از مباحث مهم و متقارن با کلام جدید، | یکی از مباحث مهم و متقارن با کلام جدید، «فلسفه دین» است که آن نیز مورد توجه جدی قرار گرفته و در سطح تحصیلات تکمیلی دانشگاها به عنوان یک [[گرایش]]، در حال فراگیری است. | ||
وجه شاخص متمایزکننده فلسفه دین از [[کلام]] هنجاری به ترتیب جنبههای هنجاری و توصیفی آن دو است؛ زیرا [[فلسفه دین]] رویکرد [[دفاعی]]، مانند [[کلام]] را ندارد. | وجه شاخص متمایزکننده فلسفه دین از [[کلام]] هنجاری به ترتیب جنبههای هنجاری و توصیفی آن دو است؛ زیرا [[فلسفه دین]] رویکرد [[دفاعی]]، مانند [[کلام]] را ندارد. | ||
[[جان]] هیک، فلسفه دین را با توجه به فضای موجود در دنیای غرب به [[تفکر]] [[فلسفی]] درباره [[دین]] معنا کرده است. از نظر او، فلسفه دین با این تعریف، اعم است؛ به این معنا که لاادری و [[متدین]] میتوانند به تفکر فلسفی درباره دین بپردازند؛ و دیگر آنکه فلسفه دین شاخهای از [[الهیات]] نیست؛ بلکه شعبهای از [[فلسفه]] (فلسفه مضاف) است. و آخر اینکه فلسفه دین از موضوع تحقیق خود، یعنی | [[جان]] هیک، فلسفه دین را با توجه به فضای موجود در دنیای غرب به [[تفکر]] [[فلسفی]] درباره [[دین]] معنا کرده است. از نظر او، فلسفه دین با این تعریف، اعم است؛ به این معنا که لاادری و [[متدین]] میتوانند به تفکر فلسفی درباره دین بپردازند؛ و دیگر آنکه فلسفه دین شاخهای از [[الهیات]] نیست؛ بلکه شعبهای از [[فلسفه]] (فلسفه مضاف) است. و آخر اینکه فلسفه دین از موضوع تحقیق خود، یعنی «دین»، [[استقلال]] دارد و در گستره مباحث [[دینی]] قرار نمیگیرد<ref>هیک، فلسفه دین، ص۱۵-۱۶.</ref>. | ||
البته تعریفی از فلسفه دین که با [[آموزههای اسلامی]] متناسب باشد، این است که فلسفه دین در جهت معقولیت و توجیه دین و آموزههای اساسی آن و سازواری آنها با یکدیگر یا در جهت عدم معقولیت و توجیه و سازواری آنها میکوشد<ref>رضایی، کلام تطبیقی، ص۳۵.</ref>. | البته تعریفی از فلسفه دین که با [[آموزههای اسلامی]] متناسب باشد، این است که فلسفه دین در جهت معقولیت و توجیه دین و آموزههای اساسی آن و سازواری آنها با یکدیگر یا در جهت عدم معقولیت و توجیه و سازواری آنها میکوشد<ref>رضایی، کلام تطبیقی، ص۳۵.</ref>. | ||