کلام جدید: تفاوت میان نسخه‌ها

کلام جدید (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۳۱ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۵۱

۲۴٬۳۶۱ بایت اضافه‌شده ، ‏۳۱ اوت ۲۰۲۵

←‏منابع

دیداریویکی‌متن

Jaafari

مدیران

۸۰٬۴۳۵

ویرایش

@@ خط ۸۹: / خط ۸۹: @@
 همان‌گونه که ملاحظه می‌‌شود، بسیاری از مسائل کلام جدید و [[فلسفه دین]] مشترک هستند. تنها تفاوت آنها در دو نوع نگاه به آنهاست: یکی نگاه توصیفی و فرادینی به یک مسئله است. در این صورت، آن مسئله را در گستره مباحث فلسفه دین باید قرار داد و دیگری رویکرد جانبدارانه و درون‌دینی به آن است که بالتبع به مباحث [[کلامی]] برمی‌گردد و در [[حقیقت]]، می‌‌توان ادعا کرد، بیشتر مسائل این دو حوزه را با این دو نگاه متفاوت می‌‌توان بررسی کرد<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۲۶۰-۲۶۱.</ref>.
+== کلام جدید<ref>New Theology</ref>==
+کلام جدید از شاخه‌های [[دین‌پژوهی]]<ref>Study of Religion.</ref> در دنیای معاصر<ref>ربانی گلپایگانی، علی، معنا و مبنای تجدد در علم کلام، مجله کلام اسلامی، ص۳۰.</ref> در غرب با عنوان [[الهیات]] نوین<ref>Modern Theology.</ref> مطرح شده است و برای آشنایی با این [[علم]] باید عناصر تشکیل‌دهنده آن یعنی «[[کلام]]» و «جدید» بررسی شوند.
+[[وظیفه]] اصلی [[علم کلام]] [[دفاع]] از [[عقاید]] و [[آموزه‌های دینی]] است، و البته [[وظایف]] دیگری مانند، تبیین و [[استنباط]] و تنظیم آموزه‌های دینی را هم بر عهده دارد. کلام، [[علمی]] چند روشی است و در آن از تمامی روش‌های [[استدلال]] برای [[اثبات]] مدعیات [[دینی]] استفاده می‌شود<ref>صادقی، هادی، درآمدی بر کلام جدید، ص۲۳.</ref>. او به همین خاطر در تعریف علم کلام گفته شده است: «علم کلام، دانشی است که به استنباط، تنظیم و [[تبیین معارف]] و مفاهیم دینی پرداخته و بر اساس شیوه‌های مختلف استدلال، اعم از [[برهان]]، [[جدل]]، [[خطابه]] و.... گزاره‌های [[اعتقادی]] را اثبات و توجیه می‌کند و به اعتراض‌ها و [[شبهات]] مخالفان دینی پاسخ می‌دهد»<ref>خسروپناه، عبدالحسین، کلام جدید، ص۱۱.</ref>.
+یکی دیگر از وظایف علم کلام، [[آسیب‌شناسی دینی]] است و [[متکلم]] با رویکرد آسیب‌شناسانه نه‌تنها به [[دفع شبهات]] می‌پردازد، شبهات محتمل را نیز بررسی می‌کند و به ریشه‌یابی و نشانه‌شناسی آسیب‌ها برای [[درمان]] [[قطعی]] و مؤثر آنها می‌پردازد<ref>مقدمه‌ای بر الهیات معاصر، ترجمه و تدوین: همایون همتی، ص۳۲.</ref>.
+تجدد در علم کلام هم در ناحیه عوارض، ممکن است و هم در ناحیه ذاتیات و در صورت [[تحول]] ذاتیات این علم کلام جدید ماهیت جدید می‌یابد و با کلام سنتی و قدیمی تنها در لفظ اشتراک خواهد داشت؛ ولی در صورت تحول عوارض آن، ماهیت این علم دگرگون نمی‌شود، بلکه به خاطر آن عوارض جدید به صفت «جدید» خواهد یافت. از این‌رو، دو نظریه کلی درباره کلام جدید مطرح شده است: نظریه یکسان‌انگاری هویتی کلام جدید و قدیم و نظریه [[تغییر]] ماهوی کلام. به هر حال، محورهای مختلفی برای تجدد در علم کلام بیان شده است که عبارت‌اند از: موضوع، مسائل، اهداف، روش‌ها، زبان، مبانی و مبادی<ref>ر.ک: مدخل ملاک تجدد در علم کلام.</ref>.
+پیشینه اصطلاح کلام جدید را می‌توان در کلمات شلایر ماخر<ref>Schleiermacher، Friedrich Daniel Ernst (1768-1834).</ref> - که [[نظریه]] [[تجربه دینی]] را در [[جهان غرب]] مطرح کرد - دید. تغییرات گسترده‌ای که پس از قرون وسطی در جهان غرب پدید آمد، بر [[سرنوشت]] [[کلام]] [[مسیحی]] اثر گذاشت و دیگر، [[الهیات]] مبتنی بر [[کتاب مقدس]] پاسخ‌گوی چالش‌های جدید نبود و هر یک از [[متکلمان]] مسیحی به گونه‌ای کوشیدند تا از [[آیین مسیحیت]] مطابق با نظریه‌های عصر جدید [[دفاع]] کنند. به همین دلیل، نظریات مختلفی درباره [[دین‌پژوهی]] مطرح کردند. ویلیام جیمز<ref>James، William (1842-1910).</ref> در اوایل [[قرن]] بیستم با [[سخنرانی]] درباره تجربه دینی از [[علم]] کلام جدید نام برد<ref>پراودفوت، وین، تجربه دینی، ترجمه عباس یزدانی، ص۲۱۶.</ref> و [[جان]] هیک<ref>John Hick (1923).</ref>، از متکلمان بزرگ معاصر نیز الهیات مبتنی بر تجربه دینی را جایگزین [[الهیات عقلی]] و نقلی دانست<ref>هیک، جان، فلسفه دین، ترجمه بهزاد سالکی، ص۱۶۲-۱۶۳.</ref>.
+[[سید احمد خان هندی]] (۱۷۱۸-۱۸۹۸) از نخستین [[دانشمندان اسلامی]] است که از کلام جدید سخن گفته است. او بر این [[باور]] بود که باید کلام جدید و پاسخ‌گوی پرسش‌های [[نسل]] نو تأسیس شود. وی که می‌خواست با بهره‌گیری از [[ثروت]] [[علمی]] غرب به [[جهان اسلام]] نیز نیرو بخشد، کلام جدید را تحلیل اندیشه‌های [[دین]] طبق دست آوردهای [[دانش]] نویناروپا می‌دانست<ref>صاحبی، محمدجواد، سرچشمه‌های نواندیشی دینی درآمدی بر تاریخ کلام جدید، ص۲۱۸.</ref>. پس از او [[شبلی نعمانی]] (۱۲٧۴-۱۳۳۲ه. ق) کتاب «[[تاریخ]]» [[علم کلام]] را نوشت و بخش دوم آن را علم کلام جدید نامید<ref>نعمانی، شبلی، علم کلام جدید، ترجمه سید محمدتقی، فخر داعی گیلانی.</ref>.
+ریشه‌های [[تفکر]] [[کلامی]] جدید در [[ایران]] به اواخر دوره قاجار می‌رسد. در این دوران، اندیشه‌های [[لائیک]]، گرایش‌های [[سکولار]]، [[ماتریالیسم]]، اندیشه‌های مارکس [[و]]... به [[فرهنگ]] و [[ادبیات]] [[ایرانی]] وارد شد و [[شبهات]] فراوانی پدید آمد و تعدادی از [[اندیشمندان مسلمان]] در صدد [[پاسخگویی]] برآمدند، ولی هنوز کلام جدید مطرح نشده بود<ref>فرامرز قراملکی، احد، استاد مطهری و کلام جدید، ص۷۲.</ref>. استاد [[شهید مطهری]] (۱۲۹۸-۱۳۵۸ه. ش) نخستین کسی است که در [[ایران]] بر [[ضرورت]] تأسیس کلام جدید، تأکید و سازنده‌ترین بخش [[پژوهشی]] خود را در مبناسازی [[فلسفی]] برای حل مسائل نوین [[کلامی]] صرف کرد<ref>فرامرز قراملکی، احد، استاد مطهری و کلام جدید، ص۷۵.</ref>.<ref>[[محمد کاشی‌زاده|کاشی‌زاده، محمد]]، [[کلام جدید (مقاله)|مقاله «کلام جدید»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۵۴۳.</ref>
+===[[وظایف]] کلام جدید===
+[[کلام]] قدیم و جدید از جهت وظایف کلی تفاوتی با یکدیگر ندارند و همان‌گونه که در تعریف [[علم کلام]] بیان شد، این [[علم]] عهده‌دار پنج [[وظیفه]] اساسی است:
+#[[استنباط]] [[عقاید دینی]]: پایه‌ای‌ترین وظیفه [[متکلم]]، استنباط گزاره‌های [[اعتقادی]] از [[متون دینی]] است؛ زیرا گزاره‌های اعتقادی، پسینی هستند نه پیشینی؛ و بر همین اساس فقط باید از راه [[فهم]] متون دینی به دست بیایند.
+#تنظیم عقاید دینی: متون دینی، علم‌محور تنظیم نشده‌اند، بلکه به خاطر اغراض خاصی که [[شارع]] در نظر داشته است، گزاره‌های مختلف با حیثیات گوناگون در هم آمیخته‌اند؛ از این‌رو، متکلم باید پس از استنباط به تنظیم و دسته‌بندی [[علمی]] گزاره‌های اعتقادی بپردازد.
+#[[تبیین عقاید]] [[دینی]]: قبل از خواست متکلم برای [[اثبات]] گزاره‌ای اعتقادی یا [[دفاع]] از آن او باید بتواند از طریق [[نصوص دینی]] آن را تبیین کند؛ یعنی مثلاً، پیش از [[اثبات خدا]] یا دفع شبهاتی درباره وجود یا دیگر [[صفات خدا]]، باید مفهوم [[خدا]] در [[دین]] مورد نظر مشخص شود و این وظیفه اساسی علم کلام، جلوی بسیاری از مغالطات و کج‌فهمی‌ها را می‌گیرد و در بسیاری موارد باعث زوال [[نزاع]] و درگیری نیز می‌شود. در دوران معاصر این وظیفه با [[جدیت]] بیشتری پیگیری شده است.
+#اثبات عقاید دینی: برای اثبات عقاید دینی از همه راه‌های ممکن استفاده می‌شود. [[گزاره‌های دینی]] را می‌توان به شیوه برهانی، جدلی و خطابی اثبات کرد. همچنین، می‌توان از روش‌های [[عقلی]]، نقلی، [[تجربی]] و وجدانی در اثبات آنها کمک گرفت.
+#دفاع از عقاید دینی: موضوع علم کلام تمامی گزاره‌های دینی است، ولی حیثیت بحث از آنها در علم کلام با دیگر [[علوم دینی]] متفاوت و موضوع تمایز بخش [[کلام]] از سایر علوم دینی حیثیت [[دفاعی]] آن است. [[متکلم]]، خویشتن را پاسدار [[حریم]] [[دین]] می‌داند؛ از این‌رو، نه فقط [[دفاع از دین]] را هنگام ایجاد [[شبهات]] بر خود لازم می‌داند، می‌کوشد با روش‌های آسیب‌شناسانه به [[پیش‌بینی]] و [[پاسخ‌گویی به شبهات]] محتمل بپردازد؛ بنابراین، مهم‌ترین [[وظیفه]] [[علم کلام]] [[دفاع]] از [[گزاره‌های دینی]] است<ref>خسروپناه، عبدالحسین، کلام جدید، ص۱۵.</ref>.<ref>[[محمد کاشی‌زاده|کاشی‌زاده، محمد]]، [[کلام جدید (مقاله)|مقاله «کلام جدید»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۵۴۵.</ref>
+===کلام جدید و دیگر دانش‌های دین‌پژوهی===
+دانش‌های دین‌پژوهی در دو حوزه اصلی جای می‌گیرند؛ حوزه نخست، مربوط به علومی است که با [[حقانیت]] و [[صدق]] و [[کذب]] [[ادیان]] سروکار دارند و حوزه دوم مربوط به علومی است که کاری به صدق و کذب گزاره‌های دینی ندارند و در آنها دین از منظر دیگری غیر از حقانیت آن بررسی می‌شود؛ مثلاً، نگاه [[تاریخی]] و یا کارکردگرا به دین دارند.
+بر اساس این تقسیم‌بندی، کلام جدید را می‌توان جزء گروه نخست دانست. در ادامه به رابطه کلام جدید با هر دو دسته از [[علوم]] مجموعه دین‌پژوهی خواهیم پرداخت.
+===کلام جدید و علوم نامرتبط با صدق و کذب گزاره‌های دینی===
+کلام جدید همچون [[فلسفه دین]] یکی از دانش‌های دین‌پژوهی است که در آن، حقانیت دین مهم است، ولی در دیگر دانش‌های دین‌پژوهی مثل [[جامعه‌شناسی دین]]، [[انسان‌شناسی]] دین، [[روان‌شناسی دین]] و... با صدق و کذب دین کاری نیست، بلکه فرد نگاهی کارکردگرا به دین دارد. همچنین، [[رسالت]] کلام جدید دفاع از تمام ابعاد دین است، ولی در دیگر شاخه‌های یادشده از منظری خاص، تنها بعدی از ابعاد دین بررسی می‌شود؛ مثلاً، در روان‌شناسی دین، دین تنها از منظر [[رفتار فردی]] بررسی می‌شود و در جامعه‌شناسی دین، تنها بعد [[اجتماعی]] دین اهمیت دارد.
+در دانش‌هایی نظیر [[تاریخ]] ادیان و دین‌پژوهی تطبیقی نیز که در آنها مجموعه دین بررسی می‌شود، دین در بستر تاریخی و مطالعه تطبیقی و مقایسه‌ای بررسی می‌شود و حقانیت گزاره‌های دینی مطرح نیست<ref>خسروپناه، عبدالحسین، کلام جدید، ص۲۲.</ref>.
+رابطه کلام جدید با علوم دین‌پژوهی از این دست، بدین صورت است که متکلم می‌تواند مسائل دیگر شاخه‌های دین‌پژوهی را به منزله مبانی و مقدمات در تحلیل‌های [[کلامی]] خود به کار گیرد. همچنین، گاهی ره‌آورد دانش‌های [[دین‌پژوهی]] به نحوی دربرگیرنده شبهاتی است که [[متکلم]] ناچار از [[پاسخ‌گویی]] و موضع‌گیری در برابر آنهاست. بنابراین، کلام جدید و آن [[دانش‌ها]] بدین‌گونه با هم تداخل پیدا می‌کنند<ref>فرامرز قراملکی، احد، استاد مطهری و کلام جدید، ص۸۷.</ref>.<ref>[[محمد کاشی‌زاده|کاشی‌زاده، محمد]]، [[کلام جدید (مقاله)|مقاله «کلام جدید»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۵۴۶.</ref>
+===کلام جدید و علوم مرتبط با صدق و کذب گزاره‌های دینی===
+#کلام جدید و [[الهیات]] [[مسیحی]]: ممکن است [[گمان]] شود که کلام جدید و [[کلام]] مسیحی دو عنوان برای [[علمی]] واحد هستند، ولی چنین نیست؛ هر چند کلام جدید و الهیات مسیحی با داشتن [[هویت]] واسطه‌ای میان [[وحی]] و مخاطبان آن، [[وظیفه]] [[دفاع از دین]] را دارند؛ میان وحی [[اسلامی]] و وحی مسیحی هم تفاوت هست و همین تفاوت سبب تمایز ساختاری کلام جدید و الهیات نوین مسیحی می‌شود<ref>فرامرز قراملکی، احد، استاد مطهری و کلام جدید، ص۸۷.</ref>.
+#کلام جدید و [[فلسفه دین]]: کلام جدید با فلسفه دین اشتراکات زیادی دارد و همین امر سبب شده است که برخی این دو را [[علم]] واحدی قلمداد کنند<ref>سروش، عبدالکریم، علامه طباطبایی در جامه یک متکلم و نسبت ایشان با کلام جدید، ص۸۲.</ref>، که البته این پندار خلط میان دو علم محسوب می‌شود. مهم‌ترین وجه اشتراک کلام جدید و فلسفه دین را می‌توان موضوع این دو علم دانست، ولی کلام جدید و فلسفه دین از جهات مختلفی با یکدیگر تفاوت دارند که این تفاوت‌ها را می‌توان در محورهای زیر برشمرد:
+##از نظر روش: در فلسفه دین فقط از روش [[عقلی]] استفاده می‌شود، ولی متکلم تنها به روش عقلی متکی نیست، بلکه از روش‌های مختلف عقلی، نقلی، [[تجربی]] و [[شهودی]] و نیز هرمنوتیکی و [[پدیدارشناسی]] در دفاع از دین مدد می‌گیرد. در نتیجه، فلسفه دین را می‌توان علم «تک‌روشی» و کلام جدید را علم «چندروشی» دانست<ref>فنایی، ابوالقاسم، درآمدی بر فلسفه دین و کلام جدید، ص۷۸.</ref>.
+##از نظر [[غایت]]: [[هدف]] [[علم کلام]] نظام‌مندکردن [[اصول اعتقادی]] و [[دفاع از دین]] است، ولی فرد در [[فلسفه دین]] با نگاهی [[آزاد]] در پی کسب [[حقیقت]] است. همچنین [[متکلم]] می‌کوشد مبانی و مسائل [[دینی]] از گزند [[شبهات]] مصون بمانند، ولی [[فیلسوف]] [[دین]] چنین دغدغه‌ای ندارد و ممکن است نتیجه کار فیلسوف دین به ایجاد شبهه‌ای در مقابل [[عقاید دینی]] بینجامد<ref>ر.ک: پترسون، مایکل، و دیگران، عقل و اعتقاد دینی: درآمدی بر فلسفه دین، ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، ص۲۸.</ref>.
+##از نظر محتوا: فیلسوف دین نگاهی عام به [[ادیان]] دارد و نقاط مشترک میان ادیان را بررسی می‌کند و حتی نگاه [[فلسفه دین]] فراتر از [[ادیان توحیدی]] و [[الحادی]] است، ولی [[علم کلام]] ویژه یک دین و حتی یک [[مذهب]] خاص است<ref>ر.ک: پترسون، مایکل، و دیگران، عقل و اعتقاد دینی: درآمدی بر فلسفه دین، ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، ص۲۸؛ جبرئیلی، محمدصفر، فلسفه دین و کلام جدید (درآمدی به فلسفه دین)، ص۱۸.</ref>.
+##از نظر تقید و تعلق: فیلسوف دین خود را به دین خاصی ملتزم نمی‌داند، و سعی دارد بدون در نظر داشتن [[تعهد]] خویش به دین خاصی، دین را از نظر [[عقلانی]] تحلیل کند. چنین رویکردی در فلسفه دین سبب شده است تا حتی افراد منکر دین و کسانی که خود را لاادریون می‌نامند، به فلسفه دین روی آورند<ref>هیک، جان، فلسفه دین، ص۱۶.</ref>؛ در صورتی که [[متکلم]]، مباحث [[الهیات]] و [[کلام]] را با [[هدف]] تبیین، [[اثبات]] و [[دفاع]] از [[عقاید]] خود سامان می‌دهد<ref>ر.ک: پترسون، مایکل، و دیگران، عقل و اعتقاد دینی: درآمدی بر فلسفه دین، ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، ص۲۸؛ رشاد، علی‌اکبر، فلسفه دین، ص۲۳؛ جبرئیلی، محمدصفر، فلسفه دین و کلام جدید (درآمدی ب ه فلسفه دین)، ص۱۹.</ref>.
+#کلام جدید و [[فلسفه]] [[معرفت دینی]]: فلسفه معرفت دینی از [[علوم]] دیگری است که در آن، دین از منظر [[صدق]] و [[کذب]] گزاره‌ها بررسی می‌شود و تفاوت آن با کلام جدید در این است که فلسفه معرفت دینی از علوم درجه دوم به [[حساب]] می‌آید، ولی کلام جدید از علوم درجه اول. توضیح آنکه، موضوع کلام جدید [[گزاره‌های دینی]]، ولی موضوع فلسفه [[معرفت دینی]]، [[علم دینی]] است؛ در نتیجه، [[کلام]] در [[جایگاه علمی]] [[دینی]] موضوع این [[علم]] قرار می‌گیرد.<ref>[[محمد کاشی‌زاده|کاشی‌زاده، محمد]]، [[کلام جدید (مقاله)|مقاله «کلام جدید»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۵۴۷.</ref>
+===کلام جدید و سایر معارف بشری===
+کلام جدید با سایر [[معارف بشری]] نیز ارتباط دارد و این ارتباط ممکن است از دو جهت باشد؛ یکی از جهت یافته‌های [[علوم]] و دیگری از جهت مطالبی که در [[متون مقدس]] [[ادیان]] به علوم مختلف مربوط می‌شود. [[متکلم]] باید با دانش‌های [[زمان]] خود آشنایی داشته باشد تا هم بتواند در طرح مسائل، روش‌های [[استدلال]]، مقدمات برهانها و دیگر موارد نیاز، از آنها بهره ببرد و هم به به [[دفاع]] از ساحت [[دین]] و [[دفع شبهات]] برآمده از آن [[دانش‌ها]]، بپردازد و هم بتواند [[تفسیر]] صحیحی درباره [[آموزه‌ها]] و متون مقدس مطرح کند<ref>مقدمه‌ای بر الهیات معاصر، ترجمه و تدوین: همایون همتی، ص۳۵-۳۶.</ref>.<ref>[[محمد کاشی‌زاده|کاشی‌زاده، محمد]]، [[کلام جدید (مقاله)|مقاله «کلام جدید»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۵۴۸.</ref>
+===مسائل کلام جدید===
+با گستردگی [[شبهه‌ها]] و تازگی آنها و با [[تحول]] روش‌ها و مبانی، مسائل کلام جدید بسط عجیبی پیدا کرد و مسائل کلام جدید نه‌تنها گزاره‌های [[اعتقادی]]، بلکه گزاره‌های [[اخلاقی]]، [[اجتماعی]]، [[فرهنگی]] و [[سیاسی]] را نیز دربرگرفته است<ref>جبرئیلی، محمدصفر، فلسفه دین و کلام جدید، ص۱۷۴.</ref>. بعضی از مسائلی که در کلام جدید بررسی می‌شوند:
+«[[تعریف دین]]»، «[[منشأ دین]]»، «[[انتظار]] [[بشر]] از دین»، «[[قلمرو دین]]»، «[[تعارض]] [[علم و دین]]»، «[[سکولاریسم]]»، «گوهر و صدف دین»، «[[کارکردهای دین]]»، «[[پلورالیسم دینی]]»، «[[زبان دین]]»، «ماهیت [[ایمان]]»، «[[تجربه دینی]]»، «[[ادله]] [[اعتقاد به خدا]]»، «مسئله [[خاتمیت]]»، «بحث [[امامت]] و [[رهبری]] و مسئله [[ولایت فقیه]]»، «[[معرفت‌شناسی دینی]]»، «روش‌های [[دین‌پژوهی]]»، «روش‌های [[تفسیر متون دینی]] ([[هرمنوتیک]])» توضیح و نتقیح نسبت دین با مقولاتی مانند [[توسعه]]، [[سیاست]]، [[آزادی]]، [[جنگ]]، [[صلح]]، [[حقوق بشر]]، [[هنر]]، [[فلسفه]]، [[فرهنگ]]، [[سنت]]، [[مدرنیسم]] و...<ref>ر.ک: مطهری، مرتضی، پیرامون جمهوری اسلامی، ص۳۸؛ ربانی گلپایگانی، علی، درآمدی بر علم کلام، ص۱۵۲؛ خسروپناه، عبدالحسین، کلام جدید، ص۲۰؛ سبحانی، جعفر، مدخل مسائل جدید در علم کلام، ج۱، ص۷-۸.</ref>.
+مسایلی مثل «[[هوش]] مصنوعی»، «سقط جنین»، «[[عرفان]] دارویی» و «[[ادراکات]] فراحسی» را نیز می‌توان از مباحثی دانست که در [[علوم تجربی]] جدید پیش روی کلام جدید نهاده شده است<ref>مقدمه، ص۳۸-۳۹.</ref>.<ref>[[محمد کاشی‌زاده|کاشی‌زاده، محمد]]، [[کلام جدید (مقاله)|مقاله «کلام جدید»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۵۴۸.</ref>
 == منابع ==
 {{منابع}}
 # [[پرونده:10119661.jpg|22px]] [[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|'''فرهنگ اصطلاحات علم کلام''']]
+# [[پرونده:IM010879.jpg|22px]] [[محمد کاشی‌زاده|کاشی‌زاده، محمد]]، [[کلام جدید (مقاله)|مقاله «کلام جدید»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|'''فرهنگنامه کلام جدید''']]
 {{پایان منابع}}