آیه اکمال دین: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

آیه اکمال دین (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۱۸ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۵۲

۵٬۵۲۳ بایت حذف‌شده ، ‏۱۸ نوامبر ۲۰۲۵

بدون خلاصۀ ویرایش

دیداریویکی‌متن

فرقانی

مدیران

۱۳٬۸۵۶

ویرایش

@@ خط ۲۱: / خط ۲۱: @@
 }}
-'''آیه اکمال دین'''، [[آیه]]‌ای است که روز [[غدیرخم]] و پس از تعیین [[امام علی]] {{ع}} به عنوان [[وصی]] و [[جانشین پیامبر]] به امر [[پروردگار]]، نازل شد. [[آیه]] بیانگر [[یأس]] [[کفار]] به واسطۀ [[جانشینی]] [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} و [[اکمال دین]] و اتمام نعمت و [[اثبات]] کنندۀ [[امامت]] و [[ولایت]] [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} است: {{متن قرآن|الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا}}<ref>«امروز دینتان را کامل و نعمتم را بر شما تمام کردم و اسلام را (به عنوان) آیین شما پسندیدم» سوره مائده، آیه ۳.</ref>.
+'''[[آیه اکمال]]'''، {{متن قرآن|حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}}<ref>«مردار و خون و گوشت خوک و آنچه جز به نام خداوند ذبح شده باشد و مرده با خفگی و مرده با ضربه و مرده با افتادن از بلندی و مرده از شاخ زدن حیوان دیگر و آنچه درندگان نیم‌خور کرده باشند- جز آن را که (تا زنده است) ذبح کرده‌اید- و آنچه بر روی سنگ‌های مقدّس (برای بت‌ها) قربانی شود و آنچه با تیرهای بخت‌آزمایی قسمت کنید (خوردن گوشت همه اینها) بر شما حرام و آنها (همه) گناه است؛ امروز کافران از دین شما نومید شدند پس، از ایشان مهراسید و از من بهراسید! امروز دینتان را کامل و نعمتم را بر شما تمام کردم و اسلام را (به عنوان) آیین شما پسندیدم پس، هر که در قحطی و گرسنگی ناگزیر (از خوردن گوشت حرام) شود بی‌آنکه گراینده به گناه باشد بی‌گمان خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره مائده، آیه ۳.</ref> بخشی از [[آیه]] سوم [[سوره مائده]] است. این آیه یکی از [[دلایل]] [[شیعه]] برای [[اثبات امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} است. در این آیه از روزی [[سخن]] به میان آمده که چهار امر مهم در آن رخ داده است که عبارت‌اند از: [[مأیوس]] شدن [[کافران]]، کامل شدن [[دین]]، تکمیل [[نعمت الهی]] و پذیرش [[دین اسلام]] به عنوان آیین نهایی [[انسان‌ها]]. [[شیعیان]] بر اساس [[احادیث]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} معتقدند، با اعلام [[جانشینی امیرالمؤمنین]]{{ع}} برای [[پیامبر اکرم]]{{صل}} در این [[روز]]، این امور محقق گردید.
 == شأن نزول آیه ==
 {{اصلی|شأن نزول آیه اکمال}}
+از منظر شیعه این [[آیه]] بعد از اعلام [[ولایت امیرالمؤمنین]] علی{{ع}} در غدیر‌خم، نازل شده است. چنانچه [[امیرالمؤمنین علی]]{{ع}} در روایتی فرموده‌اند: برای پیامبر{{صل}} شبه منبری درست کردند و ایشان بالای آن قرار گرفت و من را خواند و بازویم را گرفت و بلند کرد و فرمود: هر کس که من مولای او هستم علی نیز مولای اوست.... خداوند نیز آیه {{متن قرآن|الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ}} را نازل نمود. پس ولایت من نهایت دین و [[رضایت پروردگار]] است<ref>کلینی، کافی، ج۸، ص۲۷.</ref>.<ref>صدوق، محمد بن علی، الامالی، ص۳۵۶، انتشارات کتابخانه اسلامیه، ۱۳۶۲ش.</ref>
-===[[شأن نزول آیه]] از منظر [[شیعه]]===
+با این حال [[اهل سنت]] در مورد [[شان نزول]] این [[آیه]] [[اختلاف]] دارند، برخی گفته‌اند: این آیه [[روز جمعه]]، بعد از ظهر [[روز عرفه]] در [[حجة الوداع]] [[سال دهم هجرت]] نازل شد و [[پیغمبر]]{{صل}} سوار بر ناقه عضباء (گوش شکافته) بود<ref>ر.ک: میلانی، سید علی، شرح منهاج الکرامة فی معرفة الامامة، ج۳، ص۳۵۷-۳۵۶.</ref>. در مقابل، جمع زیادی از علمای [[اهل سنت]] این [[آیه]] را در رابطه با اعلام [[ولایت امیرالمؤمنین]] علی{{ع}} ذکر کرده‌اند که برخی از ایشان از قرن چهارم تا قرن دهم عبارت‌اند از: ابوجعفر محمد بن جریر الطبری، ابوالحسن علی بن عمر الدارقطنی، [[ابوحفص]] [[ابن شاهین]]، [[ابوعبدالله]] الحاکم النیسابوری، [[ابوبکر]] [[ابن مردویه]] الاصفهانی و ...<ref>میلانی، سید علی، شرح منهاج الکرامة فی معرفة الامامة، ج۳، ص۳۵۸.</ref>.
-از منظر شیعه این [[آیه]] بعد از اعلام [[ولایت امیرالمؤمنین]] علی{{ع}} در غدیر‌خم، نازل شده است. از [[ائمه اطهار]]{{ع}} روایاتی در این‌باره به ما رسیده است که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم.
-#[[امام رضا]]{{ع}} فرمودند که [[خداوند]] در [[حجة الوداع]] آیه {{متن قرآن|الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ}} را نازل نمود.[[ امر]] [[امامت]] از امور نهائی [[دین]] است. [[پیامبر]]{{صل}} [[مردم]] را ترک نکرد مگر بعد از اینکه نشانه‌های دین را بیان نمود و راه را برای مردم روشن نمود و علی{{ع}} را به عنوان نشانه و [[امام]] برای مردم تعیین نمود.<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۶۵ ه ش، ج۱، ص۱۹۹.</ref>.
-#[[امام باقر]]{{ع}} فرمودند: [[فرائض الهی]] یکی بعد از دیگری نازل می‌شد. [[ولایت]] آخرین [[فریضه]] بود که خداوند آن را با آیه {{متن قرآن|الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ}} نازل نمود. خداوند با این آیه بیان می‌کند که [[فرائض]] را کامل نمودم و بعد از [[فریضه ولایت]]، فریضه‌ای نازل نمی‌کنم. <ref>کلینی، کافی، ج۱، ص۲۸۹.</ref>.
-#[[امیرالمؤمنین علی]]{{ع}} فرمودند: برای پیامبر{{صل}} شبه منبری درست کردند و ایشان بالای آن قرار گرفت و من را خواند و بازویم را گرفت و بلند کرد و فرمود: هر کس که من مولای او هستم علی نیز مولای اوست.... خداوند نیز آیه {{متن قرآن|الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ}} را نازل نمود. پس ولایت من نهایت دین و [[رضایت پروردگار]] است. <ref>کلینی، کافی، ج۸، ص۲۷.</ref>.
-#پیامبر{{صل}} قبل از [[وفات]] خویش خبر [[ارتحال]] خود را به مردم داده بود و [[منافقین]] در نقشه تخریب[[ دین]] بعد از رسول‌ [[خدا]]{{صل}} بودند (که [[خلافت]] را بدون دردسر به نام خود تمام کنند) اما بعد از واقعه غدیر‌خم گفتند که [[حیله]] و نقشه ما [[باطل]] شد که خداوند آیه {{متن قرآن|الیوم یئس الذین کفروا من دینکم}} را نازل نمود. <ref>کوفی، محمد بن سلیمان، مناقب أمیر‌المؤمنین، ج۲، ص۲۴۱.</ref>. اما به فرموده [[امام صادق]]{{ع}} [[کفر]] پیشگان [[مایوس]] شدند ولی [[ظالمین]] [[طمع]] کردند. <ref>ابن طاوس، سید رضی الدین علی، الاقبال، ج۲، ص۲۴۸..</ref>. (و بعد از [[رحلت پیامبر]]{{صل}} حوادث [[غصب خلافت]] پیش آمد)
-#بعد از اعلام [[ولایت امام علی]]{{ع}}[[ شک]] کنندگان و [[منافقین]] و صاحبان دل‌های مریض از فرمایش [[پیامبر]]{{صل}} [[بیزاری]] جستند و به آن [[راضی]] نشدند و آن را [[حکم قطعی]] ندانستند که [[آیه]] نازل شد و پیامبر{{صل}} فرمود: قطعا نهایت [[دین]] و [[نعمت]] و [[رضایت پروردگار]] به [[رسالت]] من به سبب [[ولایت]] [[علی‌بن‌ابی‌طالب]] بعد از من است. <ref>صدوق، محمد بن علی، الامالی، ص۳۵۶، انتشارات کتابخانه اسلامیه، ۱۳۶۲ش..</ref>.
-===[[شأن نزول آیه]] از منظر [[اهل سنت]]===
-[[اهل سنت]] در مورد [[شان نزول]] این [[آیه]] [[اختلاف]] دارند، برخی گفته‌اند: این آیه [[روز جمعه]]، بعد از [[ظهر ]][[روز عرفه]] در [[حجة الوداع]] [[سال دهم هجرت]] نازل شد و [[پیغمبر]]{{صل}} سوار بر [[ناقه عضباء]] (گوش شکافته) بود. به عنوان نمونه:
-#عبدالرحمن بن حمدان با اسناد از [[طارق بن شهاب]] [[روایت]] می‌کند که مردی [[یهودی]] نزد عمر آمد و گفت یا [[امیرالمؤمنین]] شما [[مسلمانان]] آیه‌ای در کتابتان می‌خوانید که اگر بر ما نازل شده بود آن [[روز]] را [[عید]] می‌گرفتیم. عمر پرسید آن آیه کدام است؟ گفت: {{متن قرآن|الیوم اکملت لکم دینکم}} عمر پاسخ داد: به [[خدا]] من روز و [[ساعت]] [[نزول]] آن را هم می‌دانم. [[غروب ]]روز عرفه بود، آن روز که [[عرفه]] به [[جمعه]] افتاد.
-#[[حاکم]] [[ابو عبدالرحمن]] شادیاخی با اسناد از عباد بن [[عمار]] روایت می‌کند که [[ابن عباس]] آیه بالا را قرائت کرد، و یک یهودی که آنجا بود گفت: اگر این آیه بر ما نازل شده بود روز نزول آن را عید قرار می‌دادیم. ابن عباس پاسخ داد: اتفاقا این آیه در دو عید توامان نازل شد، جمعه و عرفه با هم. <ref>واحدی، علی بن احمد، اسباب النزول، بیروت، دار الکتب العلمیه، اول، ۱۴۱۱ه ق، ص۱۹۲.</ref>.
-#اما در [[تفسیر]] [[درالمنثور]] از [[ابی هریره]] و [[ابی سعید خدری]] نقل شده که: وقتی [[رسول خدا]]{{صل}} علی{{ع}} را به [[امامت]] در [[روز غدیر]] [[نصب]] کرد و او را به [[ولایت]] خواند،[[ جبرئیل]] با این آیه نازل شد. <ref>حاکم حسکانی، عبید الله بن احمد، شواهد‌التنزیل، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، اول، ۱۴۱۱ه ق، ج۱، ص۲۰۰ الی ص۲۰۸.</ref>.
-#همچنین در شواهد التنزیل نیز از ابی هریره و ابی سعید خدری و ابن عباس روایت شده که این آیه مربوط به علی{{ع}} می‌شود. چنانکه گفته شده وقتی این آیه نازل شد [[پیامبر]]{{صل}} فرمود: [[الله اکبر]] که [[دین کامل]] شد و [[نعمت]] به نهایت رسید و [[پروردگار]] به [[رسالت]] من و به [[ولایت علی]]{{ع}} بعد از من [[نعمت]] را به نهایت [[رضایت]] داد. سپس دست [[امیرالمؤمنین علی]]{{ع}} را بلند نمود و فرمود: {{متن حدیث|من کنت مولاه فعلی مولاه}}. در این هنگام عمر گفت: آفرین بر تو‌ ای [[پسر ابی‌طالب]]، در حالی [[روز]] بر تو گذشت که مولای من و مولای هر [[زن]] و [[مرد ]][[مؤمن]] هستی. <ref>خوارزمی، موفق بن احمد، المناقب، قم، مؤسسه النشرالاسلامی، ص۱۳۵.</ref>.
-#در [[مناقب]] خوارزمی به این مطلب تصریح شده و شرح آن را با [[واقعه غدیر]] آورده است. <ref>میلانی، سید علی، شرح منهاج الکرامة فی معرفة الامامة، ج۳، ص۳۵۷-۳۵۶.</ref>.
-همچنین جمع زیادی از [[علمای اهل سنت]] این [[آیه]] را در رابطه با اعلام [[ولایت امیرالمؤمنین]] علی{{ع}} ذکر کرده‌اند که برخی از ایشان از [[قرن چهارم]] تا [[قرن دهم]] عبارتند از:
-#ابوجعفر[[ محمد]] بن جریر الطبری.
-#[[ابوالحسن علی]] بن عمر الدارقطنی.
-#[[ابوحفص]] [[ابن شاهین]].
-#[[ابوعبدالله]] الحاکم النیسابوری.
-#[[ابوبکر]] [[ابن مردویه]] [[الاصفهانی]].
-#[[ابونعیم الاصفهانی]].
-#ابوبکر [[احمد بن الحسین]] البیهقی.
-#ابوبکر الخطیب البغدادی.
-#[[ابوالحسین]] ابن النقور.
-#[[ابوسعید]] السجستانی.
-#[[ابوالحسن]] ابو المغازلی الواسطی.
-#ابوالقاسم الحاکم الحسکانی.
-#[[الحسن بن احمد]] الحداد الاصفهانی.
-#ابوبکر ابن المزرفی.
-#ابوالحسن ابن قبیس.
-#ابوالقاسم ابن السمرقندی.
-#ابوالفتح النطنزی.
-#ابومنصور شهردار بن [[شیرویه]] الدیلمی.
-#الموفق بن احمد المکی الخوارزمی.
-#ابوالقاسم [[ابن عساکر]] الدمشقی.
-#ابوحامد سعد الدین الصالحانی.
-#ابوالمظفر [[سبط ابن الجوزی]].
-#عبدالرزاق الرسعنی.
-#[[شیخ الاسلام]] الحموینی الجوینی.
-#عمادالدین [[ابن کثیر]] الدمشقی.
-#[[جلال الدین سیوطی]].<ref>میلانی، سید علی، شرح منهاج الکرامة فی معرفة الامامة، ج۳، ص۳۵۸.</ref>.
-علاوه بر اینها [[علامه امینی]]" در "[[الغدیر]]" و "[[میر حامد حسین]]" در "[[عبقات الانوار]]" با تتبع در کتاب‌هاى [[اهل سنت]]، شواهد بسیارى از آنان در [[تأیید]] و [[اثبات]] [[نزول]] این آیه در [[شأن]] على ({{ع}}) آورده‌اند.
 == زمان و مکان نزول [[آیه]] ==
 [[شیعیان]] معتقدند [[آیۀ اکمال دین]] در روز هجده ذی الحجه [[سال دهم هجری]] در محلی به نام [[غدیر خم]] نازل شده است، اما [[اهل سنت]] نزول این [[آیه]] را در نهم ذی الحجه (روز [[عرفه]]) سال ده هجری می‌دانند.
-تمامی روایاتی که بیانگر نزول [[آیه]] در نهم ذی الحجه است به قولی از [[عمر]] ابن خطاب برمی گردد زیرا او تنها کسی بود که در زمان خودش [[معتقد]] بود آیه اکمال دین در روز عرفۀ نازل شده است، اما [[علامه امینی]] در [[کتاب الغدیر]]، ۱۶ نفر از بزرگان [[اهل سنت]]، مانند: [[محمد بن جریر طبری]]، [[حاکم نیشابوری]]، [[حاکم حسکانی]]، [[سبط ابن جوزی]]، [[ابن کثیر دمشقی]]، [[خطیب بغدادی]]، [[ابن عساکر]] و جلال‌الدین [[سیوطی]] یاد می‌کند که در کتاب‌هایشان، نزول [[آیۀ اکمال]] را در روز ۱۸ ذی‌الحجه می‌دانند و تمام [[روایات]] این عده به چهار نفر از [[صحابه]] که مورد [[تأیید]] [[اهل سنت]] است برمی گردد، [[صحابه]] ای مانند: [[ابوسعید خدری]]، [[ابوهریره]]، [[زید بن ارقم]] و [[جابر بن عبدالله انصاری]]<ref>ر.ک: [[مهدی مقامی|مقامی، مهدی]]، [[درسنامه امام‌شناسی (کتاب)|درسنامه امام‌شناسی]]، ص۱۲۴. </ref>.
+تمامی روایاتی که بیانگر نزول [[آیه]] در نهم ذی الحجه است به قولی از [[عمر]] ابن خطاب برمی گردد زیرا او تنها کسی بود که در زمان خودش [[معتقد]] بود آیه اکمال دین در روز عرفۀ نازل شده است، اما [[علامه امینی]] در [[کتاب الغدیر]]، ۱۶ نفر از بزرگان [[اهل سنت]]، مانند: [[محمد بن جریر طبری]]، [[حاکم نیشابوری]]، [[حاکم حسکانی]]، [[سبط ابن جوزی]]، [[ابن کثیر دمشقی]]، [[خطیب بغدادی]]، [[ابن عساکر]] و جلال‌الدین [[سیوطی]] یاد می‌کند که در کتاب‌هایشان، نزول [[آیۀ اکمال]] را در روز ۱۸ ذی‌الحجه می‌دانند و تمام [[روایات]] این عده به چهار نفر از [[صحابه]] که مورد [[تأیید]] [[اهل سنت]] است برمی گردد، صحابه‌ای مانند: [[ابوسعید خدری]]، [[ابوهریره]]، [[زید بن ارقم]] و [[جابر بن عبدالله انصاری]]<ref>ر.ک: [[مهدی مقامی|مقامی، مهدی]]، [[درسنامه امام‌شناسی (کتاب)|درسنامه امام‌شناسی]]، ص۱۲۴. </ref>.
 از طرفی مصداق الیوم در [[آیۀ اکمال]] هم به هیچ وجه نمی‌تواند روز [[عرفه]] باشد، چراکه این روز تناسب زیادی با [[اکمال دین]] ندارد، زیرا اگر منظور از [[اکمال دین]] در روز [[عرفه]] [[تعلیم]] [[مناسک]] [[حج]] و یا بیان تفصیل انواع [[محرمات]] گوشتی باشد، در بردارندۀ معنی [[اکمال دین]] نیست، چراکه کامل نمودن فرعی از [[فروع دین]] (مانند [[حج]] و بیان تفصیلی [[محرمات]]) نمی‌تواند به معنی [[اکمال دین]] باشد. همچنین با توجه به اینکه پس از نزول [[آیه]] هنوز پروندۀ [[تشریع]] باز بوده و [[احکام]] جدیدی از طرف [[پیامبر]] بیان می‌‌شد، [[اعتقاد]] به کامل شدن [[دین]] در روز [[عرفه]] منطقی نبوده است، چراکه پس از [[اکمال دین]]، بیان [[تشریع]] از طرف [[پیامبر اسلام]] معنایی ندارد<ref>ر.ک: [[مهدی مقامی|مقامی، مهدی]]، [[ولایت و امامت در قرآن (کتاب)|ولایت و امامت در قرآن]]، ص۱۴۶-۱۴۸. </ref>.
-در مجموع، بررسی احتمالات گوناگون بیانگر آن است که مصداق {{متن قرآن|الْيَوْمَ}} در آیه فقط می‌تواند [[روز غدیر خم]] باشد و [[اثبات]] اینکه سایر احتمالات ذکر شده، با سیاق آیه و امر مهمی چون تکمیل کل [[دین]] [[سازش]] ندارد. با بررسی فضای [[حاکم]] بر نزول آیه، روشن می‌شود که پس از [[واقعه غدیر خم]]، به تصریح [[الهی]]، [[کفار]] از ضربه زدن به [[اسلام]] [[مأیوس]] شدند؛ در حالی که پیش از آن لحظه‌ای از نابود کردن [[دین توحید]] مأیوس نبودند. تصور آنان چنین بود که با از بین رفتن محوریت دین، یعنی شخص [[پیامبر]] {{صل}}، می‌توانند نیات خود را عملی سازند؛ لذا [[منتظر]] فرصت بودند تا با [[رحلت رسول خدا]] {{صل}}، اسلام را از مسیر خود به گونه‌ای خارج سازند که دیگر با مطامع آنان ناسازگار نباشد. راهکار الهی در [[ناامید]] ساختن چنین پروای خامی، [[تغییر]] [[رهبری دینی]] از جنبه شخصی به جنبه نوعی و ساختارین بود؛ یعنی از شخص [[رسول الله]] {{صل}} به [[شجره طیبه]] [[امامت]] و [[ولایت]] {{عم}} منتقل گردد. بدین ترتیب، در روز غدیر خم [[اکمال دین]] تحقق یافت<ref>[[محمد تقی فیاض‌بخش|فیاض‌بخش]] و [[فرید محسنی|محسنی]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۴ (کتاب)| ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۴]]، ص ۳۰۱.</ref>.
+== شرح مفردات آیه ==
+=== یاس کفار ===
-==معناشناسی [[اکمال دین]]==
+طبق آیه همه [[امید]] [[کفار]] و [[منافقین]] به روزی بود که [[رهبری]] اسلام ـ یعنی شخص رسول اکرم {{صل}} ـ در میان نباشد تا بتوانند با به دست گرفتن زمام امور، بر موج اسلام‌خواهی توده تازه [[مسلمان]] و سطحی‌نگر سوار شوند و حرکت [[اسلامی]] را به سمتی که با منافع آنان سازگار است [[هدایت]] کنند.
-[[مفسران شیعه]] و [[سنی]] درباره عبارت «أَکمَلْتُ لَکمْ دینَکمْ» (دینتان را برایتان کامل کردم) دیدگاه‌های متفاوتی دارند. <ref>برای نمونه نگاه کنید به طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۲۴۵و۲۴۶؛ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۲۳۳و۲۳۴.</ref>. مفسران شیعه با استناد به [[روایات اهل‌بیت]]، منظور از کامل‌شدن [[دین]] و [[نعمت]] را اعلام [[ولایت]] و [[جانشینی حضرت علی]]{{ع}} پس از [[پیامبر]]{{صل}} می‌دانند.<ref>برای نمونه نگاه کنید به: طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۵، ص۱۷۴-۱۸۱؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۲۴۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش،‌ ج۴، ص۲۶۳-۲۶۵.</ref>. مفسرانی همچون [[علامه طباطبایی]] با رد دیدگاه‌های مختلف در [[تفسیر آیه]]، معتقدند بهترین [[تفسیر]] این است که [[ناامیدی]] [[کفار]] از [[نابودی اسلام]] پس از [[رحلت پیامبر]]{{صل}}، اکمال دین و [[اتمام نعمت]] به اعلام [[جانشینی]] و [[ولایت امام علی]]{{ع}} تفسیر شود. <ref>برای نمونه نگاه کنید به: طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۵، ص۱۷۴-۱۸۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش،‌ ج۴، ص۲۶۳-۲۶۵.</ref>. [[ناصر مکارم شیرازی]] در [[تفسیر نمونه]] این تفسیر را نظر تمام مفسران شیعه دانسته است. <ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش،‌ ج۴، ص۲۶۴.</ref>.
+[[یأس]] و [[ناامیدی]] کامل کفار هنگامی محقق می‌شود که رهبریِ [[دینی]] از سوی پروردگار از فرد به نوع و [[مقام ولایت]] دینی از شخص به وصف منتقل شود؛ بدین ترتیب در ازمنه بعد، کسی نازل‌منزله رسول اکرم {{صل}} در [[هدایت امت]] و [[حفظ دین]] از خطر کفار است که متصف به اوصافی خاص باشد. تعیین چنین فردی، اکمال [[حقیقی]] [[دین]]، به معنای ضمانت بقای آن است.
-[[شیعیان]] باتوجه به آنکه در [[آیه]]، از ناامیدی [[کافران]][[ سخن]] گفته است، معتقدند [[احکام شرعی]] به [[تنهایی]] نمی‌تواند موجب [[حفظ دین]] و مأیوس‌شدن کافران از [[اسلام]] شود؛ زیرا ناامیدی کامل کافران زمانی رخ می‌دهد که [[خداوند]] برای [[سرپرستی]]، [[نگهبانی]] و [[تدبیر امور]][[ دین]] و [[ارشاد]] [[امت]] کسی را [[نصب]] کند که بتواند [[جانشین پیامبر]] بوده و دین را تداوم بخشد. در نتیجه [[آیه اکمال دین]] مرتبط به [[واقعه غدیر]] (۱۸ [[ذی‌الحجه]] [[سال ۱۰ق]]) و اعلام ولایت امام علی{{ع}} است. <ref>نگاه کنید به طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۱۷۶.</ref>. همچنین با اعلام احکام شرعی که در این آیه آمده، [[احکام اسلام]] کامل نگردید؛ زیرا پس از آن نیز آیاتی دیگر نازل شد که بیان‌گر احکامی از اسلام بود. <ref>نگاه کنید به طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۱۷۴.</ref>.
+بدین ترتیب باید گفت که آیه در مقام «[[تهدید]] و ارعاب» است و نه فقط ذکر واقع؛ یعنی: «ای [[مردم]]، اگر نعمت ولایت را، که اکمال دینتان و اتمام نعمت بر شماست، پاس داشتید، درباره دینتان ترسی از کفار خارجی و داخلی (یعنی [[منافقین]]) نداشته باشید و اگر پاسدار آن نباشید، بدانید که نعمت از دست می‌رود و کفار و منافقین بر شما مسلط می‌شوند<ref>[[محمد تقی فیاض‌بخش|فیاض‌بخش]] و [[فرید محسنی|محسنی]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۴ (کتاب)| ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۴]]، ص۳۲۳.</ref>.
-نویسنده تفسیر روان جاوید براین [[باور]] است که مانعی نيست [[معتقد]] باشیم فراز نخستین آيه ۳ [[سوره مائده]] هم در همان [[روز ۱۸ ذی حجه]] نازل شده باشد و این جمله {{متن قرآن|الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا}} در میان اول و پایان [[آیه]] که مربوط به [[فروع دین]] و [[احکام]] است مانند جمله معترضه است كه به سبب آن [[اثبات]] كمال دين در اصول و [[فروع]] می‌شود به گونه‌ای كه ديگر [[نسخ]] در آن راه ندارد و مزيدى بر آن متصور نيست و اين دين باقى است تا [[روز قیامت]]. <ref>ثقفی، روان جاوید، ۱۳۹۸ق، ج۲، ص۱۸۴.</ref>.
+=== [[اکمال دین]] ===
+[[مفسران شیعه]] و [[سنی]] درباره عبارت «أَکمَلْتُ لَکمْ دینَکمْ» (دینتان را برایتان کامل کردم) دیدگاه‌های متفاوتی دارند<ref>برای نمونه نگاه کنید به طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۲۴۵ ـ ۲۴۶؛ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۲۳۳ ـ ۲۳۴.</ref>. مفسران شیعه با استناد به روایات [[اهل‌بیت]]، منظور از کامل‌شدن [[دین]] و [[نعمت]] را اعلام [[ولایت]] و [[جانشینی حضرت علی]]{{ع}} پس از [[پیامبر]]{{صل}} می‌دانند<ref>برای نمونه نگاه کنید به: طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۵، ص۱۷۴-۱۸۱؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۲۴۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش،‌ ج۴، ص۲۶۳-۲۶۵.</ref>. مفسرانی همچون [[علامه طباطبایی]] با رد دیدگاه‌های مختلف در [[تفسیر آیه]]، معتقدند بهترین [[تفسیر]] این است که [[ناامیدی]] [[کفار]] از نابودی اسلام پس از [[رحلت پیامبر]]{{صل}}، اکمال دین و اتمام نعمت به اعلام [[جانشینی]] و [[ولایت امام علی]]{{ع}} تفسیر شود<ref>برای نمونه نگاه کنید به: طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۵، ص۱۷۴-۱۸۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش،‌ ج۴، ص۲۶۳-۲۶۵.</ref>.
-[[مفسران اهل‌سنت]] به این دلیل که در آغاز و پایان آیه، [[احکام شرعی]] بیان شده است، می‌گویند مراد از کامل‌شدن [[دین]]، کامل شدن همه احکام شرعی [[اسلام]] با [[نزول]] این آیه است. <ref>برای نمونه نگاه کنید به آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۲۳۳و۲۳۴؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۲۶۳و۲۶۴.</ref>.
+[[شیعیان]] باتوجه به آنکه در [[آیه]]، از ناامیدی [[کافران]] [[سخن]] گفته است، معتقدند [[احکام شرعی]] به تنهایی نمی‌تواند موجب [[حفظ دین]] و مأیوس‌شدن کافران از [[اسلام]] شود؛ زیرا ناامیدی کامل کافران زمانی رخ می‌دهد که [[خداوند]] برای [[سرپرستی]]، نگهبانی و [[تدبیر امور]] [[دین]] و [[ارشاد]] [[امت]] کسی را [[نصب]] کند که بتواند [[جانشین پیامبر]] بوده و دین را تداوم بخشد. در نتیجه [[آیه اکمال دین]] مرتبط به [[واقعه غدیر]] (۱۸ [[ذی‌الحجه]] سال ۱۰ق) و اعلام ولایت امام علی{{ع}} است<ref>نگاه کنید به طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۱۷۶.</ref>. همچنین با اعلام احکام شرعی که در این آیه آمده، [[احکام اسلام]] کامل نگردید؛ زیرا پس از آن نیز آیاتی دیگر نازل شد که بیان‌گر احکامی از اسلام بود<ref>نگاه کنید به طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۱۷۴.</ref>.
-===تفاوت اکمال و اتمام===
+نویسنده تفسیر روان جاوید براین [[باور]] است که مانعی نيست [[معتقد]] باشیم فراز نخستین آيه ۳ [[سوره مائده]] هم در همان [[روز ۱۸ ذی حجه]] نازل شده باشد و این جمله {{متن قرآن|الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا}} در میان اول و پایان [[آیه]] که مربوط به [[فروع دین]] و [[احکام]] است مانند جمله معترضه است كه به سبب آن [[اثبات]] كمال دين در اصول و فروع می‌شود به گونه‌ای كه ديگر [[نسخ]] در آن راه ندارد و مزيدى بر آن متصور نيست و اين دين باقى است تا [[روز قیامت]]<ref>ثقفی، روان جاوید، ۱۳۹۸ق، ج۲، ص۱۸۴.</ref>.
-[[مرتضی مطهری]] متفکر [[شیعی]] درباره فرق بین «اکمال» و «اتمام» که در این آیه آمده، می‌نویسد:
+[[مفسران اهل‌سنت]] به این دلیل که در آغاز و پایان آیه، [[احکام شرعی]] بیان شده است، می‌گویند مراد از کامل شدن [[دین]]، کامل شدن همه احکام شرعی [[اسلام]] با نزول این آیه است<ref>برای نمونه نگاه کنید به آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۲۳۳ ـ ۲۳۴؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۲۶۳ ـ ۲۶۴.</ref>.
-«اتمام» در جایی گفته می‌شود که؛ سازه‌ای قبلا ناقص باشد؛ مانند ساختمان قبل از آنکه همه کارهایش تمام شود، آن را «ناتمام» می‌گویند. اما اکمال زمانی است که چیزی شاید پیکره‌اش درست و تمام باشد، ولی از باب اینکه [[روح]] ندارد و آن آثاری که [[انتظار]] است، بر آن مترتب نمی‌شود می‌گویند کامل نیست. در [[آیه اکمال]]، این دستور (یعنی [[نصب امام علی]] به امامت‏) به اعتبار اینکه [[دستوری]] از دستورهای دین و جزئی از اجزای آن است، موجب تمام شدن دین شد. باز همین دستور به اعتبار اینکه اگر نمی‌بود همه دستورهای دیگر ناکامل بود، کمال همه آنها بشمار می‌رود؛ زیرا روح دین [[ولایت]] و [[امامت]] است و اگر [[انسان]] ولایت و امامت نداشته باشد اعمالش [[حکم]] یک پیکر بدون روح را پیدا می‌کند. <ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج‏۲۵، ص۱۸۸-۱۸۹</ref>.
+==== تفاوت اکمال و اتمام ====
+[[مرتضی مطهری]] متفکر [[شیعی]] درباره فرق بین «اکمال» و «اتمام» که در این آیه آمده، می‌نویسد: «اتمام» در جایی گفته می‌شود که؛ سازه‌ای قبلا ناقص باشد؛ مانند ساختمان قبل از آنکه همه کارهایش تمام شود، آن را «ناتمام» می‌گویند. اما اکمال زمانی است که چیزی شاید پیکره‌اش درست و تمام باشد، ولی از باب اینکه [[روح]] ندارد و آن آثاری که [[انتظار]] است، بر آن مترتب نمی‌شود می‌گویند کامل نیست. در [[آیه اکمال]]، این دستور (یعنی [[نصب امام علی]] به امامت‏) به اعتبار اینکه دستوری از دستورهای دین و جزئی از اجزای آن است، موجب تمام شدن دین شد. باز همین دستور به اعتبار اینکه اگر نمی‌بود همه دستورهای دیگر ناکامل بود، کمال همه آنها به‌شمار می‌رود؛ زیرا روح دین [[ولایت]] و [[امامت]] است و اگر [[انسان]] ولایت و امامت نداشته باشد اعمالش [[حکم]] یک پیکر بدون روح را پیدا می‌کند<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج‏۲۵، ص۱۸۸-۱۸۹</ref>.
 == دلالت [[آیه]] ==
@@ خط ۱۰۹: / خط ۶۶: @@
 این دلالت از نگاه [[روایات]] هم [[تأیید]] شده است چنانکه [[رسول خدا]] {{صل}} دربارۀ [[روز غدیر]] [[خم]] فرمود: «[[غدیر خم]] [[برترین]] عیدهای [[امّت]] من است، روزی است که [[خداوند]] به من [[فرمان]] داد برادرم [[علی بن ابی طالب]] را به عنوان [[علم]] و نشانه‌ای برای امّتم [[نصب]] کنم تا به وسیلۀ او پس از من [[هدایت]] شوند و این روزی است که [[خداوند]]، [[دین]] را در آن کامل ساخت و [[نعمت]] را بر امّتم به اتمام رسانید و [[اسلام]] را به عنوان [[دینی]] [[برتر]] برای آنان پسندید»<ref>{{متن حدیث|یَوْمُ غَدِیرِ خُمٍّ أَفْضَلُ أَعْیَادِ أُمَّتِی وَ هُوَ الْیَوْمُ الَّذِی أَمَرَنِیَ اللَّهُ تَعَالَی ذِکْرُهُ فِیهِ بِنَصْبِ أَخِی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَلَماً لِأُمَّتِی یَهْتَدُونَ بِهِ مِنْ بَعْدِی وَ هُوَ الْیَوْمُ الَّذِی أَکْمَلَ اللَّهُ فِیهِ الدِّینَ وَ أَتَمَّ عَلَی أُمَّتِی فِیهِ النِّعْمَةَ وَ رَضِیَ لَهُمُ الْإِسْلَامَ دِیناً}}؛ بحار الانوار، ج ۳۷ ص ۱۰۹.</ref>.<ref>ر.ک: [[مهوش السادات علوی|علوی، مهوش السادات]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص ۷۱ - ۷۲.</ref>
-=== الهی بودن نصب امام و حضور دائمی امام در جامعه ===
+=== دلالت بر کامل شدن [[دین]] به واسطه [[ولایت]] ===
+بر اساس [[نص]] [[آیه]] مذکور در شریفه {{متن قرآن|الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ}}، و با عنایت به اینکه این آیه بنا به روایات صحیحه فراوان از [[شیعه]] و [[سنی]]، در [[روز غدیر]] یعنی [[روز]] معرفی [[امام امیرالمؤمنین]]{{ع}} توسط [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[خلافت]]، ولایت و [[جانشینی]] آن حضرت نازل شده و با توجه به شواهد فراوان مبنی بر اینکه [[پیامبراکرم]]{{صل}} تا آن روز همه [[احکام اسلام]] را بیان نکرده و برخی [[احکام]] پس از آن روز نازل شدند  <ref>ن.ک: طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۱۷۴</ref> می‌توان به طور قطع دریافت که [[دین مبین اسلام]] به واسطه ولایت و [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} کامل شد و به تعبیر دیگر ولایت به منزله اکمال [[دینی]] است که [[خدای متعال]] از ابتدای [[خلقت]] آن را به تدریج و با برانگیختن انبیای خود بر [[مردم]] نازل نمود.
+=== دلالت بر الهی بودن نصب امام و حضور دائمی امام در جامعه ===
 {{اصلی|نصب الهی امام}}
-با عنایت به نزول آیه اکمال در روز غدیر می‌گوییم: نصب مقام امامت (در روز غدیر) موجب اکمال و اتمام دین است و اکمال و اتمام دین نیز منحصراً از طریق [[خداوند]] ممکن است؛ در نتیجه: نصب مقام امامت منحصراًاز جانب خداوند است.
+با عنایت به نزول آیه اکمال در روز غدیر می‌گوییم: نصب مقام امامت (در روز غدیر) موجب اکمال و اتمام دین است و اکمال و اتمام دین نیز منحصراً از طریق [[خداوند]] ممکن است؛ در نتیجه: نصب مقام امامت منحصرا از جانب خداوند است.
 به تعبیر دیگر می‌توان با استفاده از نتیجه حاصل از قیاس فوق و نیز ذیل [[آیه شریفه]] {{متن قرآن|وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا}} با قیاس دیگری گفت: اگر [[دین]] مرضی [[الهی]] با [[تولی]] به ولایت امام حاضر تحصیل می‌گردد، بنابراین همیشه باید مقام امامت در [[جامعه]] حضور داشته باشد. حال با توجه به ذیل آیه اکمال، مقدمل قضیه ذکر شده ثابت می‌گردد؛ بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که همیشه باید [[امام]] [[منصوب]] خداوند در جامعه حضور داشته باشد<ref>[[محمد تقی فیاض‌بخش|فیاض‌بخش]] و [[فرید محسنی|محسنی]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۴ (کتاب)| ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۴]]، ص ۳۴۴.</ref>.
-== هشدار به مسلمانان برای حفظ دین ==
+=== دلالت بر اصل بودن امامت در نظام اعتقادی ===
-# [[سوره مائده]] جزء آخرین سوری است که بر [[پیامبر]] {{صل}} نازل شد؛ بنابراین، [[زمان]] نزول [[آیه اکمال]]، سال‌های آخر [[عمر]] پیامبر {{صل}} بود؛ چنان‌که قوی‌ترین احتمالات ارائه شده از سوی [[اهل]] [[عامه]] در مصداق {{متن قرآن|الْيَوْمَ}} نیز، روزهایی مثل [[عرفه]] یا [[اعلام برائت]] و یا [[فتح مکه]] می‌باشد که همگی در سال‌های آخر عمر [[رسول اکرم]] {{صل}} قرار داشت.
+بر اساس این [[آیه]] [[خدای متعال]] می‌فرماید: امروز به واسطه [[ولایت]] و [[امامت]] [[دین]] شما را کامل و نعمتم را بر شما تمام کردم و [[راضی]] شدم که [[اسلام]] [[ دین]] شما باشد. روشن است که تا قبل از نزول آیه مذکور، خدای متعال هنوز دین خود را که به واسطه انبیای قبل به تدریج بر [[مردم]] نازل کرده بود، کامل نکرده و [[نعمت]] را نیز بر ایشان تمام ننموده بود و اگر چه [[دین اسلام]] نسخه کامل شده [[ادیان]] قبل و به عنوان [[ناسخ]] آنها به شمار می‌رفت اما هنوز هم دین مورد [[رضایت خدای متعال]] نبود تا اینکه به [[دستور الهی]] در [[روز غدیر]] [[امام امیرالمؤمنین]]{{ع}} به عنوان [[خلیفه]] و [[جانشین پیامبر]] اسلام{{صل}} معرفی شده و بر ولایت و امامت آن حضرت [[بیعت]] گرفته شد. این در حالی است که بسیاری از [[احکام الهی]] تا [[زمان]] نزول آیه که آخرین سال [[حیات]] [[زندگی]] [[رسول خدا]]{{صل}} بود، بر مردم بیان شده بود.
-# قوی‌ترین و صحیح‌ترین احتمال درباره مراد از {{متن قرآن|الْيَوْمَ}} در آیه [[روز غدیر]] است که [[پیامبر اکرم]] {{صل}} و طی آن، با اعلام [[جانشین]] خود از سوی [[پروردگار]]، [[دین]] را از خطر [[تحریف]] و [[انحراف]] و در نتیجه اضمحلال [[نجات]] دادند.
-# همه [[امید]] [[کفار]] و [[منافقین]] به روزی بود که [[رهبری]] اسلام ـ یعنی شخص رسول اکرم {{صل}} ـ در میان نباشد تا بتوانند با به دست گرفتن زمام امور، بر موج اسلام‌خواهی توده تازه [[مسلمان]] و سطحی‌نگر سوار شوند و حرکت [[اسلامی]] را به سمتی که با منافع آنان سازگار است [[هدایت]] کنند.
+حال اگر اکمال دین اسلام با آن هم [[جامعیت]] در [[احکام]]،[[ اخلاق]] و [[عقائد]]، تنها به واسطه مسأله امامت و ولایت است و بدون آن خدای متعال از آن دین [[رضایت]] ندارد، می‌توان به این نتیجه دست یافت که [[امامت اصلی]] از اصول آن دین است و مسأله‌ای در این درجه از اهمیت نمی‌تواند از جمله [[فروع دین]] باش<ref>مکاتبه اختصاصی دانشنامه مجازی امامت و ولایت با [[محمد هادی فرقانی]].</ref>.
-# [[یأس]] و [[ناامیدی]] کامل کفار هنگامی محقق می‌شود که رهبریِ [[دینی]] از سوی پروردگار از فرد به نوع و [[مقام ولایت]] دینی از شخص به وصف منتقل شود؛ بدین ترتیب در ازمنه بعد، کسی نازل‌منزله رسول اکرم {{صل}} در [[هدایت امت]] و [[حفظ دین]] از خطر کفار است که متصف به اوصافی خاص باشد. تعیین چنین فردی، اکمال [[حقیقی]] [[دین]]، به معنای ضمانت بقای آن است.
-# بدین ترتیب باید گفت که آیه در مقام «[[تهدید]] و ارعاب» است و نه فقط ذکر واقع؛ یعنی: «ای [[مردم]]، اگر نعمت ولایت را، که اکمال دینتان و اتمام نعمت بر شماست، پاس داشتید، درباره دینتان ترسی از کفار خارجی و داخلی (یعنی [[منافقین]]) نداشته باشید و اگر پاسدار آن نباشید، بدانید که نعمت از دست می‌رود و کفار و منافقین بر شما مسلط می‌شوند<ref>[[محمد تقی فیاض‌بخش|فیاض‌بخش]] و [[فرید محسنی|محسنی]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۴ (کتاب)| ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۴]]، ص۳۲۳.</ref>.
 == جستارهای وابسته ==
@@ خط ۱۴۲: / خط ۱۰۰: @@
 == منابع ==
 {{منابع}}
-# [[پرونده:4670311.jpg|22px]] [[رضا محمدی|محمدی، رضا]]، [[امام‌شناسی ۵ (کتاب)|'''امام‌شناسی ۵''']]
 # [[پرونده:136871.jpg|22px]] [[مهدی مقامی|مقامی، مهدی]]، [[ولایت و امامت در قرآن (کتاب)|'''ولایت و امامت در قرآن''']]
 # [[پرونده:1368142.jpg|22px]] [[مهدی مقامی|مقامی، مهدی]]، [[درسنامه امام‌شناسی (کتاب)|'''درسنامه امام‌شناسی''']]
-# [[پرونده:1368987.jpg|22px]] [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ غدیر (کتاب)|'''فرهنگ غدیر''']]
 # [[پرونده:10524027.jpg|22px]] [[مهوش السادات علوی|علوی، مهوش السادات]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']]
 # [[پرونده:978964298273.jpg|22px]] [[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[امامت ۲ (کتاب)|'''امامت''']]