کثرت‌گرایی فرهنگی: تفاوت میان نسخه‌ها

}}

{{همچنین|تسامح و تساهل}}

زمینه‌های اجتماعی تسامح هم‌زمان در شکل‌گیری [[کثرت‌گرایی]] فرهنگی نیز اثرگذار بود و این نظریه تقویت شد که از گونه‌های متفاوت [[حیات اجتماعی]] هیچ‌یک بر دیگری ترجیحی ندارد. پذیرش تنوع [[ادیان]] و آیین‌های متفاوت مذهبی، نقطه عزیمت به رسمیت شناختن و [[احترام]] به فرهنگ‌های مختلفی بود که هر یک تجلی نوعی [[حیات انسانی]] قلمداد می‌شد.

کثرت‌گرایی معرفتی در [[معرفت‌شناسی]] کانت جلوه‌ای جدید یافت. کانت با جداسازی حقیقت اشیا و آنچه با عنوان [[علم]] نزد ما حاضر می‌شود، معتقد شد که دستیابی به خارج برای انسان ممکن نیست و میان آنچه ما از [[جهان]] می‌دانیم و آنچه در خارج حقیقتاً موجود است، دیواری رفع‌ناشدنی قرار دارد<ref>کثرت‌گرایی معرفتی و نسبیت در شناخت تقریرها و اشکال مختلفی دارد. در جامعه ما نیز برخی نویسندگان با استناد به دخالت پیش‌فرض‌ها در فهم انسان، فهم هر کس را نسبی و غیر مطلق پنداشته و در نتیجه کثرت‌گرایی معرفتی و سایر نتایج آن را پذیرفته‌اند. (ر.ک: سروش، عبدالکریم، قبض و بسط تئوریک شریعت، ص۲۸۷ و ۴۸۵؛ همو، صراط‌های مستقیم، ص۴۹ و ص۲ و ص۱۷- ۱۸؛ همو، ماهنامه کیان، ش۴۰، ص۳ و ۱۶. همچنین، ر.ک: مجتهدشبستری، محمد، قرائت رسمی از دین، نشریه راه نو، ش ۱۹، ص۲۰؛ همو، نیازهای انسان و فهم وحی، نشریه اندیشه اسلامی، ش ۷ آبان ۱۳۵۸ ص۷ و ۹؛ همو، هرمنوتیک، کتاب و سنت، ص۳۱ و ۲۳۷).</ref>.

'''نقد و بررسی''': بطلان [[پلورالیسم]] [[معرفتی]] در جای خود به خوبی [[اثبات]] شده و [[علم حضوری]] [[انسان]]، مفاهیم و جملات بدیهی سنگ‌ بنای [[یقین]] در [[معرفت‌شناسی]] است و با کاربرد اصول روش‌شناختی مدون می‌توان به صدها گزاره [[یقینی]] دیگر دست یافت، ولی باید دانست، پلورالیسم فرهنگی تنها با اعتقاد به پلورالیسم معرفتی حاصل نمی‌شود؛ یعنی ممکن است کسی در حوزه [[اندیشه]] و [[صدق]] به [[انحصارگرایی]] [[معتقد]] باشد و بسیاری از [[مذاهب]] و [[آیین‌ها]] و [[اندیشه‌ها]] را [[باطل]] بداند، ولی در فضای تعاملات فرهنگی و هم‌زیستی‌های [[اجتماعی]] وجود [[اقوام]] مختلف با آرای متفاوت را پذیرفته، هر یک را به رسمیت بشناسد.

به دلیل ارتباط تنگاتنگ بحث [[پلورالیسم]] فرهنگی با تسامح و تساهل باید موضع اسلام در این‌باره حتی به صورت اجمالی بیان شود؛ از دیدگاه اسلام در موارد زیر مدارا یا تسامح و تساهل توصیه شده است:

# [[مدارا]] یا تسامح و تساهل در [[دعوت]] [[مردم]] به دین: در [[آیات]] متعدد [[قرآن]] به‌کارگیری [[زور]] و [[اجبار]] در دین‌دارکردن مردم نفی شده است<ref>{{متن قرآن|لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لَا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}} «در (کار) دین هیچ اکراهی نیست که رهیافت از گمراهی آشکار است پس، آنکه به طاغوت کفر ورزد و به خداوند ایمان آورد، بی‌گمان به دستاویز استوارتر چنگ زده است که هرگز گسستن ندارد و خداوند شنوای داناست» سوره بقره، آیه ۲۵۶؛ {{متن قرآن|وَإِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِلِينَ}} «و اگر رویگردانی آنان بر تو گران است چنانچه بتوانی سوراخی در زمین یا نردبانی بر آسمان بیابی تا نشانه‌ای (دیگر) برای آنان بیاوری (چنین کن، اما باز ایمان نمی‌آورند) و اگر خداوند می‌خواست همه آنان را بر رهنمود (خود) گرد می‌آورد پس، هرگز از نادانان مباش!» سوره انعام، آیه ۳۵؛ {{متن قرآن|قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ}} «بگو: ای مردم! حق از سوی پروردگارتان نزد شما آمده است، هر که رهیاب شد به سود خویش رهیاب می‌شود و هر که گمراه گشت بی‌گمان به زیان خویش گمراه می‌گردد و من کارگزار شما نیستم» سوره یونس، آیه ۱۰۸؛ {{متن قرآن|لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ}} «مبادا خود را از اینکه (مشرکان) ایمان نمی‌آورند به هلاکت افکنی» سوره شعراء، آیه ۳.</ref>، [[سیره]] [[پیامبر اسلام]] و [[ائمه]]{{عم}} نیز بر [[نفی]] [[اجبار]] در دین‌دارکردن مردم بوده است.

# مدارا یا تسامح و تساهل به‌مثابه یک [[فضیلت اخلاقی]]: در [[روایات]] فراوانی بر مدارا، [[نرم‌خویی]]، [[عفو و گذشت]] و [[کظم غیظ]] تأکید شده است.

# قاطعیت در [[مبارزه با باطل]]<ref>{{متن قرآن|قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنَا بِكُمْ وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَمَا أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ}} «بی‌گمان برای شما ابراهیم و همراهان وی نمونه‌ای نیکویند آنگاه که به قوم خود گفتند: ما از شما و آنچه به جای خداوند می‌پرستید بیزاریم، شما را انکار می‌کنیم و میان ما و شما جاودانه دشمنی و کینه پدید آمده است تا زمانی که به خداوند یگانه ایمان آورید؛ جز (این) گفتار ابراهیم که به پدرش گفت: برای تو از خداوند آمرزش خواهم خواست و من برای تو در برابر خداوند هیچ اختیاری ندارم؛ پروردگارا! ما بر تو توکل داریم و به سوی تو روی می‌آوریم و بازگشت (هر چیز) به سوی توست» سوره ممتحنه، آیه ۴.</ref>؛

# قاطعیت در [[بیان دین]] و [[مبارزه با انحرافات]] [[دینی]] یا [[کتمان]] دین<ref>{{متن قرآن|الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا}} «همان کسانی که پیام‌های خداوند را می‌رسانند و از او می‌ترسند و از هیچ کس جز خدا نمی‌ترسند و حسابرسی را خداوند بسنده است» سوره احزاب، آیه ۳۹.</ref>؛