معراج در کلام اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

[[معراج]] به معنای بالا رفتن، نردبان و [[سفر آسمانی]] است و اصطلاحاً به سفر آسمانی [[حضرت محمد]]{{صل}} گفته می‌‌شود<ref>ر.ک: [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|فرهنگ‌نامه دینی]]، ص۲۱۸.</ref>. منظور از [[اسراء]] شب گردی و سیر معنوی اعم از معراج است؛ زیرا [[معراج پیامبر]] بارها انجام گرفته، که در [[آیات]] دیگر فرموده: {{متن قرآن|لَقَدْ رَأَى مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى}}<ref>«بی‌گمان برخی از نشانه‌های بزرگ پروردگارش را دیده است» سوره نجم، آیه ١٨.</ref>، در حالی که اسراء [[پیامبر]] تعبیر منحصر به فرد آن حضرت است که در [[قرآن]] یکبار ذکر شده است. کلمه "اسراء" و همچنین کلمه "سری" که ثلاثی مجرد آن است، به معنای [[سیر]] در شب است، وقتی گفته می‌شود «سری و اسری» معنایش این است که فلانی در شب راه پیمود، و وقتی گفته می‌شود «سَری به وَ اسری» به معنای این است که او را شبانه سیر داد و سیر مخصوص [[روز]] یا اعم از روز و شب است: {{متن قرآن|سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ}}<ref>«پاکا آن (خداوند) که شبی بنده خویش را از مسجد الحرام تا مسجد الاقصی - که پیرامون آن را خجسته گردانده‌ایم- برد تا از نشانه‌هایمان بدو نشان دهیم، بی‌گمان اوست که شنوای بیناست» سوره اسراء، آیه ١.</ref>.

در منابع اسلامی این رویداد از [[معجزات پیامبر]]<ref>مجلسی، محمد باقر، حق الیقین‌، ص۳۰؛ لاهیجی، عبدالرزاق، گوهر مراد، ۴۵۳؛ رفیعی قزوینی، رجعت و معراج‌، ص۶۲. .</ref> و از [[ضروریات دین]] به شمار می‌آید<ref>المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، ج ۱ ص۲۲۹.</ref>.<ref>ر.ک: [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|فرهنگ‌نامه دینی]]، ص۲۱۸.</ref>

روایاتی که به موضوع [[معراج]] پرداخته‌اند، به روشنی از [[عروج پیامبر]]{{صل}} [[سخن]] می‌گویند و تنها در بیان جزئیات با یکدیگر تفاوت دارند. از مجموعه این [[روایات]] استفاده می‌‌شود [[پیامبر اسلام]]{{صل}} در سفری آسمانی از [[مسجد الحرام]] به [[مسجد الاقصی]] رفته و میان راه، همراه [[جبرئیل]] به [[مدینه]] نزول کرده و در آنجا [[نماز]] گزارده است<ref>بحارالأنوار ج ۱۸ ص۳۱۹.</ref>. آنگاه به مسجد الاقصی رفته و در آنجا نیز همراه انبیای بزرگ همانند ابراهیم و [[موسی]]{{ع}} نماز گزارده و این نماز به [[امامت]] او بوده است. [[سفر]] به [[آسمان‌ها]] از مسجد الاقصی آغاز گشته و [[پیامبر]]{{صل}} آسمان‌ها را پیموده است و به هفتمین [[آسمان]] و سدرةالمنتهی و جنةالمأوی رسیده و حجاب‌ها را درنوردیده است و بدین‌سان، به اوج [[شهود]] [[باطنی]] و [[قرب]] [[خدای متعال]] نیل یافته و [[قرآن]] از این [[مقام]] با تعبیر «قاب قوسین او ادنی» یاد می‌کند. خدای متعال با پیامبر محبوب خویش در [[سفر]] معراج سخن گفت. برخی از احادیث قدسی دستاورد این سفر آسمانی‌اند<ref>طبرسی، مجمع البیان‌، ج ۶- ۵ ص۳۹۵؛ تفسیر نمونه‌، ج ۲۲ ص۵۰۵- ۵۰۳.</ref>.<ref>ر.ک: [[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص۴۲۲.</ref>

در شب هفدهم [[رمضان]] سال دوازدهم بعثت، [[حضرت رسول]]، با [[قدرت الهی]] در [[مکه]] و از مسجد الحرام تا مسجد الاقصی و سپس به آسمان‌ها پرواز کرده است. مَرکب پیامبر در این [[سفر آسمانی]] "بُراق" نام داشت و جبرئیل، آسمان‌ها و [[بهشت و جهنم]] و... را به پیامبر نشان می‌‌داد و آن حضرت، [[آیات]] و نشانه‌های [[خداوند]] را دید. این سفر شگفت که به [[قدرت]] بی‌پایان [[الهی]] انجام گرفت. [[رسول خدا]]{{صل}} برخی از مشاهدات خود را از این سفر بازگفته که به "[[احادیث]] معراج" مشهور است<ref>ر.ک: [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|فرهنگ‌نامه دینی]]، ص۲۱۸.</ref>.

[[روایات متواتر]] [[شیعه]] و [[سنی]] نیز رویداد معراج را نقل کرده‌اند که آن را انکارناپذیر می‌سازند<ref>اثبات الهداة، ج ۱ ص۴۲۱.</ref>. در این باره [[روایات]] زیادی وجود دارد مانند: از [[امام رضا]]{{ع}} نقل شده است: «هر کس معراج را [[دروغ]] پندارد، [[رسول خدا]]{{صل}} را [[انکار]] کرده است»<ref>{{متن حدیث|مَنْ کَذَّبَ بِالْمِعْرَاجِ فَقَدْ کَذَّبَ رَسُولَ اللَّهِ ص}}؛ شیخ صدوق، محمد بن علی، صفات الشیعه ص۵۰ .</ref>. [[امام صادق]]{{ع}} نیز در این باره فرموده است: «از ما نیست هر کس سه چیز را انکار کند: معراج و [[سؤال و جواب]] [[قبر]] و [[شفاعت]]»<ref>{{متن حدیث|مَنْ أَنْکَرَ ثَلَاثَةَ أَشْیَاءَ فَلَیْسَ مِنْ شِیعَتِنَا الْمِعْرَاجَ وَ الْمُسَاءَلَةَ فِی الْقَبْرِ وَ الشَّفَاعَة}}؛ مجلسی، محمد باقر، بحارالأنوار ج ۱۸ ص۳۴۰.</ref>.<ref>ر.ک: [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|فرهنگ‌نامه دینی]]، ص۲۱۸؛ [[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص۴۲۰.</ref>

معراج از [[معجزات پیامبر]]{{صل}} بوده و تقریباً در وقوع و نحوۀ آن، یعنی عروج [[رسول خدا]]{{صل}} از [[مسجد الاقصی]] به [[آسمان]]، چنانچه [[قرآن]] تصریح کرده، اختلافی وجود ندارد. اما آنچه محل [[اختلاف]] تاریخ‌نگاران و محدثان است، [[تاریخ]] این [[سیر]] [[تاریخی]] زمینی و عروج آسمانی است<ref>ر.ک: [[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص۴۲۰؛ [[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[معراج (مقاله)|معراج]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲ (کتاب)|فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲]]، ص۳۱۲.</ref>.

در کتب تاریخی از سال‌های دوم<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۱، ص۱۷۷؛ علی بن یوسف حلی، العدد القویه، ص۲۳۴.</ref>، سوم<ref>قطب راوندی، الخرائج و الجرائح، ج۱، ص۱۴۱.</ref>، هفتم<ref>تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و امتاع، ج۸، ص۱۹۹.</ref> و دهم [[بعثت]]<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۲، ص۵۱؛ شیخ حسین دیار بکری، تاریخ الخمیس فی أحوال انفس النفیس، ج۱، ص۳۰۷.</ref>، و نیز شانزده ماه پیش از [[هجرت]]<ref>ابوبکر بیهقی، دلائل النبوه و معرفة و معرفة احوال صاحب الشریعه، ج۲، ص۳۵۵؛ تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و امتاع، ج۸، ص۲۰۰-۲۰۱؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۵، ص۱۰۹.</ref> و هجده ماه قبل از هجرت<ref>ر.ک: ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۲۶؛ عزالدین ابن اثیر، اسدالغابه فی معرفة الصحابه، ج۱، ص۲۷.</ref> و همچنین ماه‌های [[رجب]]<ref>عز الدین ابن اثیر، اسدالغابه فی معرفة الصحابه، ج۱، ص۲۷؛ ابوالفرج حلبی شافعی، السیرة الحلبیه، ج۱، ص۵۵۱؛ ابن جوزی المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۲۶.</ref>، [[رمضان]]<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۱۶۶؛ ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۲۵-۲۶؛ شیخ حسین دیار بکری، تاریخ الخمیس فی أحوال انفس النفیس، ج۱، ص۳۰۶؛ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۷۷.</ref>، [[شوال]]<ref>ابوالفرج حلبی شافعی، السیرة الحلبیه، ج۱، ص۵۵۱.</ref>، [[ربیع‌الاول]]<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۱۶۶؛ شیخ حسین دیار بکری، تاریخ الخمیس فی أحوال انفس النفیس، ج۱، ص۳۰۶: تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال والأموال و الحفدة و امتاع، ج۱، ص۴۸؛ ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۲۶؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۳، ص۱۰۸.</ref>، ربیع الثانی<ref>تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و امتاع، ج۱، ص۴۷؛ ابوالفرج حلبی شافعی، السیرة الحلبیه، ج۱، ص۵۵۱.</ref> و [[ذی الحجه]]<ref>ابوالفرج حلیی شافعی، السیرة الحلبیه، ج۱، ص۵۵۱.</ref> به عنوان [[زمان]] [[معراج]] یاد شده است. در کل، می‌توان این زمان‌ها را به سه گروه قبل از [[مرگ ابوطالب]]، قبل از هجرت و بعد از [[هجرت]]، طبقه‌بندی کرد<ref>ر ک: [[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[معراج (مقاله)|معراج]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲ (کتاب)|فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲]]، ص۳۱۰-۳۱۱.</ref>.  

بسیاری از [[عالمان]] و دانشمندان، زمان معراج را پس از [[سال دهم بعثت]] دانسته‌اند<ref>مانند ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۲۵-۲۶: ابوبکر بیهقی، دلائل النبوه و معرفة و معرفة احوال صاحب الشریعه، ج۲، ص۳۵۵؛ عزالدین ابن اثیر، اسدالغابه فی تمییز الصحابه، ج۱، ص۲۷؛ احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۲۵۵؛ جعفر سبحانی، فروغ ابدیت، ص۳۷۳ به بعد.</ref>. دلیلی که این گروه ارائه کرده‌اند، [[وجوب]] [[نماز]] پنج‌گانه بر [[مسلمانان]] در [[شب معراج]] است. آنان [[استدلال]] کرده‌اند که تا [[رمضان]] سال دهم بعثت، مقارن با وفات حضرت خدیجه{{س}} نمازهای پنج‌گانه، [[واجب]] نشده بود<ref>ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۳، ص۲۷؛ محمد بن یوسف صالحی، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، ج۳، ص۶۵؛ تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و امتاع، ج۱، ص۴۷.</ref>.

عده‌ای دیگر از مؤرخان و سیره‌نگاران نیز بر این باورند که [[اسراء]] و معراج در سال‌های نخست [[بعثت]] صورت گرفته است. آنان علاوه بر نقل اقوال برخی دانشمندان گذشته در [[تأیید]] دیدگاه خود، به موارد زیر اشاره کرده‌اند:  

# از [[ابن‌عباس]] [[روایت]] شده است که [[اسراء]] و [[معراج]] در سال دوم، پس از [[بعثت]] صورت گرفته است. از آنجا که [[ابن‌عباس]] نسبت به دیگر محدثان و مورخان از لحاظ زمانی به [[رسول خدا]]{{صل}} نزدیک‌تر است، نظر او هم می‌تواند بر دیگر مورخان و محدثان، مقدم باشد.

# روایتی از [[امام صادق]]{{ع}} که فرمودند: «زمانی که [[عایشه]] به [[رسول اکرم]]{{صل}} برای بوسیدن مکرر حضرت [[فاطمه]]{{س}} [[اعتراض]] کرد، [[پیامبر]]{{صل}} علت این امر را استشمام بوی [[بهشت]] از [[حضرت زهرا]]{{س}} دانست. ایشان نطفه حضرت فاطمه{{س}} را از سیبی عنوان فرمود که در [[شب معراج]] تناول کرد»<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۵، ص۲۹۳؛ شیخ صدوق، علل الشرایع، ج۱، ص۱۸۴؛ شیخ صدوق، امالی، ص۴۶۰؛ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۳۳۴-۳۳۵.</ref>. از آنجا که حضرت زهرا{{س}} در سال پنجم بعثت به [[دنیا]] آمد، بنابراین می‌بایست اسراء و [[معراج]]، حداقل نه ماه و چه بسا دو سال پیش از تولد ایشان باشد.

# نزول [[سوره اسراء]] در اوایل بعثت: [[بخاری]] روایت کرده است که نزول آیۀ {{متن قرآن|وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}}<ref>«و به نمازت نه بانگ بردار و نه آن را بی‌آوا بخوان» سوره اسراء، آیه ۱۱۰.</ref> در [[مکه]] و زمانی صورت گرفته است که رسول خدا{{صل}} در خانه ارقم پنهان بود. می‌دانیم که این جریان در سال‌های نخست بعثت و در مرحله [[دعوت پنهانی]] بوده است. به علاوه، عده‌ای نیز گفته‌اند سوره اسراء، سومین سوره‌ای است که پس از [[حجرات]] در مرحله دعوت پنهانی نازل شد.

علاوه بر [[اختلاف]] در [[تاریخ]] این رویداد، مکان‌های متعددی همچون خانه ام‌هانی<ref>احمد بن ابی یعقوب یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۲۶؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۱۶۷ به بعد.</ref>، [[شعب ابی‌طالب]]<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۱۶۶؛ تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و امتاع، ج۸، ص۱۹۶.</ref> و [[مسجدالحرام]] را نقطه آغاز این [[سفر]] دانسته‌اند. البته اطلاق واژه مسجدالحرام بر [[مکه]] می‌تواند برای [[احترام]] به این مکان [[مقدس]] باشد<ref>عزالدین ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۲، ص۵۱؛ شیخ حسین دیار بکری، تاریخ الخمیس فی أحوال انفس النفیس، ج۱، ص۳۰۷.</ref>.

== معراج جسمانی و [[روحانی]] ==

صحبت از کیفیت [[معراج پیامبر]]{{صل}}، همیشه محل بحث و‌ گفتگوی دانشمندان بوده است و در جسمانی و روحانی بودن آن نظرهای فراوانی وجود دارد. برخی بر این باورند که پیامبر{{صل}} در عالم رؤیا به معراج رفته است. استناد آنها [[حدیثی]] از "[[عایشه]]" و "معاویة بن [[ابوسفیان]]" است<ref>ابن هشام، السیره النبویه، ج۱، ص۳۹۹؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۳، ص۱۱۴.</ref>. سخنان این گروه به قدری از واقعیت به دور است که اصلاً نباید در شمار اقوال و نظریات آورد؛ چراکه اگر [[اسراء]]، فقط یک [[رؤیای صادقه]] باشد، دیگر اعجازی در آن نخواهد بود؛ چنانکه [[مشرکان]] و معاندان نیز آن را انکار نخواهند کرد. حال آنکه [[قریشیان]] پس از شنیدن اینکه محمد{{صل}} مدعی است ظرف یک شب، همه این اماکن را [[سیر]] کرده است سخت برآشفته شدند و به [[تکذیب]] او پرداختند<ref>ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۳، ص۱۱۰؛ قطب الدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ج۱، ص۱۴۱.</ref>. [[عائشه]] در آن هنگام کودک بوده و معاویه در [[کفر]] به سر می‌برده است لذا نمی‌توان به خبر آن دو اعتماد کرد<ref>روح المعانی ج ۱۵ ص۷.</ref>. اگر [[سیر]] این [[عوالم]] به صورت یک [[رؤیا]] بود، معنا نداشت [[قریش]] به [[تکذیب]] [[پیامبر]]{{صل}} برخیزند و [[ابوطالب]] و [[بنی‌هاشم]] در پی یافتن حضرت، [[شهر مکه]] را زیر پا بگذارند<ref>احمد بن ابی یعقوب یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۲۶.</ref>.

برخی از دانشمندان اهل سنت معتقدند [[معراج پیامبر]]{{صل}} از [[مکه]] تا [[بیت المقدس]] با [[روح]] و جسم بوده است؛ ولی تنها با روح خویش به [[آسمان‌ها]] عروج کرده است<ref>ر.ک: [[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص۴۲۱؛ [[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[معراج (مقاله)|معراج]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲ (کتاب)|فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲]]، ص۳۱۲.</ref>.  

برخی معراج روحانی پیامبر{{صل}} را پذیرفتند<ref>شیخ حسین دیار بکری، تاریخ الخمیس فی أحوال انفس النفیس، ج۱، ص۳۰۸؛ محمد بن یوسف صالحی، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، ج۳، ص۷۱.</ref>، استناد آنها به فراز [[دعای ندبه]] {{متن حدیث|وَ عَرَجْتَ بِرُوحِهِ}} است که در نقد آن گفته شده "با" در "بِرُوحِهِ" باء سببیت است؛ یعنی به سبب روح و قوه روح، مشایعت بدن با روح بوده است، نه اینکه فقط روح عروج کند؛ بلکه قوت [[روحانیت]] [[خاتمیت]]، سبب [[معراج]] به تمام معنا شده است<ref>ر.ک: محسن ادیب بهروز، معراج از دیدگاه قرآن و روایات، ص۱۰۹.</ref>.

برخی از اندیشمندان به [[دلایل]] [[فلسفی]] و [[علمی]] معراج جسمانی را نپذیرفته‌اند و گفته‌اند معراج پیامبر{{صل}}، [[روحانی]] و در حالی همانند [[خواب]] بوده است<ref>دانشنامه قرآن‌، ج ۲ ص۲۱۲۰؛ معراج‌نامه ابوعلی سینا، ص۹۹.</ref>. از ظاهر [[سوره اسراء]] و [[روایات]] برمی‌آید پیامبر{{صل}} تا [[مسجد الاقصی]] با روح و جسم سیر کرده است و ظاهر آیات [[سوره نجم]] و صریح روایات نشان می‌دهند که آن حضرت به آسمان‌ها عروج یافته است. ممکن است که عروج به [[آسمان‌ها]] با [[روح]] بوده باشد؛ ولی نه به صورت رؤیای [[صادقانه]] و در حال [[خواب]]؛ زیرا در این صورت شایسته نبود [[قرآن]] تا بدین پایه به [[معراج]] اهمیت دهد و آن را کرامتی والا برای [[پیامبر]] بشمارد و از [[معجزات]] محسوب کند. همچنین اگر معراج به صورت [[رؤیا]] بود، محل بحث و [[انکار]] قرار نمی‌گرفت و با آنچه پیامبر{{صل}} از راه [[مکه]] و [[بیت المقدس]]، باز گفته است، سازگار نمی‌افتاد<ref>طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان ج ۱۳ ص۳۲.</ref>.<ref>ر.ک: [[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص۴۲۱.</ref>

نظر اکثر [[عالمان]]، محدثان و [[مفسران]] فرق اسلامی بر این قرار است که به مقتضای دلالت قرآن و [[حدیث]] [[خداوند متعال]]، [[روح]] و جسم [[حضرت محمد]]{{صل}} را از مکه به [[مسجدالاقصی]] و سپس از آنجا به [[آسمان‌ها]] برد<ref>فخرالدین رازی، مفاتیح الغیب، ج۲۰، ص۲۹۳؛ تقی الدین مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و امتاع، ج۸، ص۲۰۱.</ref>. [[شیعه امامیه]] نیز به معراج جسمانی و [[روحانی]] پیامبر{{صل}} به طور هم‌زمان و در حال [[بیداری]] [[معتقد]] است<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۳، ص۱۷۷؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار{{ع}}، ج۱۸، ص۳۸۰.</ref>. علت این امر را هم از واژه "عبد" در [[سوره اسراء]] گرفته‌اند که در لغت [[عرب]] به عنصر ترکیب یافته از جسم و [[روح]] اطلاق می‌شود؛ به همین علت، سیر شبانه پیامبر{{صل}} جسمانی و روحانی بوده است<ref>شیخ صدوق، محمد بن علی، الأمالی، ص۵۱۱؛ شبر، عبدالله، حق الیقین، ج ۱ـ ۲ ص۱۲۶؛ معراج در آینه استدلال ص۳۴۰ ـ ۳۶۱؛ احمد بن محمد قسطلانی، المواهب اللدنیه بالمنح المحمدیه، ج۲، ص۴۳۰؛ محمد بن حسین صالحی، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، ج۳، ص۱۲.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[معراج (مقاله)|معراج]]، [[فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم ج۲ (کتاب)|فرهنگ‌نامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم]]، ص۳۱۳-۳۱۴.</ref>