سیره مدیریتی پیامبر خاتم: تفاوت میان نسخهها
←پیامبر خاتم و نظام اداری
| خط ۱۲۳: | خط ۱۲۳: | ||
== [[پیامبر خاتم]] و [[نظام اداری]] == | == [[پیامبر خاتم]] و [[نظام اداری]] == | ||
هنگامی که پیامبر به [[مدینه]] [[هجرت]] کرد، با اقداماتی که انجام داد، [[نظم اجتماعی]] و [[اداری]] جدیدی را پدید آورد که بر اساس [[اصول اسلام]] پایهریزی شده بود. اقدامات رسول خدا {{صل}} در راستای پدید آوردن قدرتی متمرکز و فراگیر بود. آن حضرت در ابتدا با برقراری [[پیمان]] میان گروههای ساکن مدینه، به عنوان [[مرجع]] و داورِ ساکنان مدینه، در اختلافهایی که باعث اخلال در [[نظم]] و [[امنیت عمومی]] میشد، قرار گرفت. نظامی که رسول خدا {{صل}} بر اساس [[آیات قرآن]] درصدد پیریزی آن بود، بر اساس همخونی یا رابطه | هنگامی که پیامبر به [[مدینه]] [[هجرت]] کرد، با اقداماتی که انجام داد، [[نظم اجتماعی]] و [[اداری]] جدیدی را پدید آورد که بر اساس [[اصول اسلام]] پایهریزی شده بود. اقدامات رسول خدا {{صل}} در راستای پدید آوردن قدرتی متمرکز و فراگیر بود. آن حضرت در ابتدا با برقراری [[پیمان]] میان گروههای ساکن مدینه، به عنوان [[مرجع]] و داورِ ساکنان مدینه، در اختلافهایی که باعث اخلال در [[نظم]] و [[امنیت عمومی]] میشد، قرار گرفت. نظامی که رسول خدا {{صل}} بر اساس [[آیات قرآن]] درصدد پیریزی آن بود، بر اساس همخونی یا رابطه نژادی [[استوار]] نبود، بلکه بر پایههای [[اخلاقی]] و [[عقیدتی]] پیریزی شده بود. | ||
در [[جامعه]] نوین، [[مسلمانان]] به پروردگاری یگانه [[ایمان]] داشته و به | در [[جامعه]] نوین، [[مسلمانان]] به پروردگاری یگانه [[ایمان]] داشته و به دستورات دینی واحدی، سر [[تعظیم]] فرود میآوردند و از [[رسول خدا]] {{صل}} [[پیروی]] میکردند. در این دیدگاه، مسلمانان، مجموعهای یگانه بودند که هر یک پشتیبان دیگری است. هر یک از آنان، از پشتیبانی دیگر افراد [[امت]] برخوردار بود و هنگام نیاز، از کمک و [[یاری]] آنان برخوردار میشد، نظام قبیلهای [[حاکم]] در [[حجاز]] میتوانست یکی از موانع تحقق ایدههای رسول خدا {{صل}} باشد، اما آن حضرت اصل نظام قبیلهای [[عرب]] را پذیرفت و کوشید این نظام را [[هدایت]] کند و در قالب [[شعارها]] و ایدههای [[اسلامی]] کنترل نماید و از رقابتهای قبیلهای در [[پیشرفت]] [[اسلام]] بهره برد<ref>ر.ک: حسینیان مقدم، ص۲۲۶.</ref>. | ||
سرانجام رسول خدا {{صل}} [[دولت]] واحد و فراگیری را پدید آورد. این دولت واحد که [[قدرت]] مرکزی داشت و گستردگی آن همه را به زیر سایه خویش درآورده بود، موجب گردهم آمدن امت شد. | سرانجام رسول خدا {{صل}} [[دولت]] واحد و فراگیری را پدید آورد. این دولت واحد که [[قدرت]] مرکزی داشت و گستردگی آن همه را به زیر سایه خویش درآورده بود، موجب گردهم آمدن امت شد. نفوذ و قدرت این دولت چنان بود که [[اطاعت]] از آن و حرکت در راستای [[فرامین]] آن بر همه [[واجب]] به شمار میآمد [[پیامبر]]، این قدرت را به پشتوانه [[آیات قرآنی]] که در آن [[وجوب]] [[اطاعت از پیامبر]] و [[اطاعت از اولوالامر]] را تأکید کرده است<ref>نساء، ۵۹.</ref>، به اجرا درآورد. با این ایدهها، امتی پدید آمد که روابط آنان مبتنی بر [[عقاید دینی]] بود، نه بر اساس [[خویشاوندی]] و روابط اقلیمی. سیاستی که در این مجموعه مطرح بود، آمیخته به [[اخلاق اسلامی]] بود و روابط قبیلهای تحت الشعاع روابط دینی قرار گرفته بود. | ||
در [[نظام اداری]] رسول خدا {{صل}}، تقسیم کار امری مهم قلمداد میشد و افرادی برای کارهای [[اداری]] گماشته میشدند و رسول خدا {{صل}} برای ایشان شرح وظایفی مینگاشت. هرچند نظام اداریای که پیامبر وضع کرد، عوامل اجرایی [[ثابت]] و دائمی زیادی نداشت و کارهای اداری را در [[مسجد]] سامان میداد و محل دیگری برای این کار اختصاص نداشت. آن حضرت [[کارها]] را به حسب نیاز به افرادی میداد و پس از انجام آن، آنان را از [[مسئولیت]] معاف میداشت. برخی از مناصب | در [[نظام اداری]] رسول خدا {{صل}}، تقسیم کار امری مهم قلمداد میشد و افرادی برای کارهای [[اداری]] گماشته میشدند و رسول خدا {{صل}} برای ایشان شرح وظایفی مینگاشت. هرچند نظام اداریای که پیامبر وضع کرد، عوامل اجرایی [[ثابت]] و دائمی زیادی نداشت و کارهای اداری را در [[مسجد]] سامان میداد و محل دیگری برای این کار اختصاص نداشت. آن حضرت [[کارها]] را به حسب نیاز به افرادی میداد و پس از انجام آن، آنان را از [[مسئولیت]] معاف میداشت. برخی از مناصب دولت رسول خدا{{صل}} به شرح زیر است<ref>[[منصور داداش نژاد|داداش نژاد، منصور]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۱ (کتاب)|مقاله «محمد رسول الله»، دانشنامه سیره نبوی ج۱]]، ص۶۹.</ref>: | ||
=== [[کارگزاران]] === | === [[کارگزاران]] === | ||
[[رسول خدا]] {{صل}}، | [[رسول خدا]] {{صل}}، والیان و امیرانی را برای شهرهایی تعیین کرد، چنان که رؤسای قبایلی که [[اسلام]] میآوردند و به [[دولت]] [[مدینه]] ابراز [[وفاداری]] میکردند، به عنوان [[رئیس]] [[منصوب]] از سوی رسول خدا {{صل}} در آن [[قبیله]] محسوب میشدند. رسول خدا {{صل}} پس از [[فتح مکه]]، [[عتاب بن اسید]] را به فرمانداری مکه منصوب کرد و در مناطق [[یمن]] افرادی را از طرف خویش گماشت که به دولت مدینه [[وفادار]] بودند<ref>فهرست والیان رسول خدا {{صل}} را بنگرید در: کتانی، ج۱، ص۲۱۲.</ref>. | ||
همچنین رسول خدا {{صل}} در دورانی که درگیر | همچنین رسول خدا {{صل}} در دورانی که درگیر جنگ با دشمنان خویش بود، هرگاه به بیرون از مدینه میرفت، فردی را در این [[شهر]] به عنوان [[جانشین]] خویش میگماشت که در بیش از ده مورد، این مسئولیت به عهده [[ابن مکتوم]] بود<ref>کتانی، ج۱، ص۲۶۱.</ref>. | ||
نامههایی از رسول خدا {{صل}} در دست است که شرح [[وظایف]] عاملان و والیان در آن مشخص شده است. آن حضرت هنگامی که [[عمرو بن حزم]] را به [[ولایت]] یمن میفرستاد، نامهای بلند نوشت که شامل سفارشها و شرح وظایف وی بود<ref>ر. ک: بیهقی، ج۵، ص۴۱۴.</ref>. چنان که هنگام فرستادن [[معاذ بن جبل]]، در نامهای وظایف او را در این | نامههایی از رسول خدا {{صل}} در دست است که شرح [[وظایف]] عاملان و والیان در آن مشخص شده است. آن حضرت هنگامی که [[عمرو بن حزم]] را به [[ولایت]] یمن میفرستاد، نامهای بلند نوشت که شامل سفارشها و شرح وظایف وی بود<ref>ر. ک: بیهقی، ج۵، ص۴۱۴.</ref>. چنان که هنگام فرستادن [[معاذ بن جبل]]، در نامهای وظایف او را در این مأموریت مشخص کرد<ref>احمدی میانجی، ج۲، ص۵۹۰.</ref>. از رسول خدا {{صل}} نامهای کلی ثبت شده است که در آن سفارشها و شرح وظایف والیان وی مشخص شده است<ref>احمدی میانجی، مکاتیب الائمه، ج۲، ص۶۱۴.</ref>.<ref>[[منصور داداش نژاد|داداش نژاد، منصور]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۱ (کتاب)|مقاله «محمد رسول الله»، دانشنامه سیره نبوی ج۱]]، ص۶۹.</ref> | ||
=== قاضیان === | === قاضیان === | ||
در مورد [[قضاوت]] نیز رسول خدا {{صل}} خود این سمت را در مدینه عهدهدار بود. [[زهری]] گفته است رسول خدا {{صل}} هیچ کس را به سمت [[قضا]] [[انتخاب]] نکرد<ref>عبدالرزاق صنعانی، ج۸، ص۳۰۲.</ref>. حال آنکه درباره برخی از افراد همچون [[امام علی]] {{ع}} و [[معاذ بن جبل]] تصریح شده که برای [[قضاوت]] از سوی [[رسول خدا]] {{صل}} به [[یمن]] رفتهاند<ref>مقریزی، ج۹، ص۲۰۸ و ج۱۱، ص۲۹۴.</ref>. | در مورد [[قضاوت]] نیز رسول خدا {{صل}} خود این سمت را در مدینه عهدهدار بود. [[زهری]] گفته است رسول خدا {{صل}} هیچ کس را به سمت [[قضا]] [[انتخاب]] نکرد<ref>عبدالرزاق صنعانی، ج۸، ص۳۰۲.</ref>. حال آنکه درباره برخی از افراد همچون [[امام علی]] {{ع}} و [[معاذ بن جبل]] تصریح شده که برای [[قضاوت]] از سوی [[رسول خدا]] {{صل}} به [[یمن]] رفتهاند<ref>مقریزی، ج۹، ص۲۰۸ و ج۱۱، ص۲۹۴.</ref>. | ||
البته [[کارگزاران]] حضرت، به ویژه افرادی که به عنوان [[تعلیم]] [[قرآن]] و [[آموزش]] داد | البته [[کارگزاران]] حضرت، به ویژه افرادی که به عنوان [[تعلیم]] [[قرآن]] و [[آموزش]] داد معارف فرستاده میشدند، در اختلافهای پیش آمده نیز قضاوت میکردند؛ چنان که برخی از قضاوتهای امام علی {{ع}} و معاذ در مأموریت به یمن در عصر رسول خدا {{صل}} ثبت شده است<ref>ابن حبان، ج۱، ص۹۷.</ref>.<ref>[[منصور داداش نژاد|داداش نژاد، منصور]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۱ (کتاب)|مقاله «محمد رسول الله»، دانشنامه سیره نبوی ج۱]]، ص۶۹-۷۰.</ref> | ||
=== عاملان صدقات === | === عاملان صدقات === | ||
رسول خدا {{صل}} کسانی را به عنوان [[مأمور]] جمعآوری [[صدقات]] و زکاتها معین کرد که [[بلاذری]]<ref>بلاذری، ج۲، ص۱۹۱.</ref> نام تعدادی از ایشان را ثبت کرده است. در زمینه سازمان [[مالی]] | رسول خدا {{صل}} کسانی را به عنوان [[مأمور]] جمعآوری [[صدقات]] و زکاتها معین کرد که [[بلاذری]]<ref>بلاذری، ج۲، ص۱۹۱.</ref> نام تعدادی از ایشان را ثبت کرده است. در زمینه سازمان [[مالی]] حکومت نبوی چند اصطلاح به شرح زیر موجود است: | ||
# مصدق و جابی که وظیفهاش گردآوری زکات بود. | |||
# مصدق و جابی که وظیفهاش | |||
# خارص که مقدار و اندازه [[اموال]] پرداختی را تخمین میزد که چندین نفر، از جمله [[عبدالله بن رواحه]] این سمت را در عصر [[نبوی]] به عهده داشتهاند. | # خارص که مقدار و اندازه [[اموال]] پرداختی را تخمین میزد که چندین نفر، از جمله [[عبدالله بن رواحه]] این سمت را در عصر [[نبوی]] به عهده داشتهاند. | ||
# کُتاب و نویسندگان اموال [[صدقه]]. بیشتر کسانی که [[وظیفه]] جبایت را انجام میدادند، افرادی از میان همان [[قبیله]] بودند | # کُتاب و نویسندگان اموال [[صدقه]]. بیشتر کسانی که [[وظیفه]] جبایت را انجام میدادند، افرادی از میان همان [[قبیله]] بودند<ref>[[منصور داداش نژاد|داداش نژاد، منصور]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۱ (کتاب)|مقاله «محمد رسول الله»، دانشنامه سیره نبوی ج۱]]، ص۷۰.</ref>. | ||
=== کُتّاب === | === کُتّاب === | ||
آن حضرت نویسندگانی داشت که کارهای | آن حضرت نویسندگانی داشت که کارهای دبیری و دفتری به عهده آنان بود. کاتبان [[پیامبر]] بالغ بر ۲۵ نفر شمارش شدهاند که هر یک متولی نوشتن گونهای از نامهها بودهاند<ref>ابن عبدربه، ج۴، ص۲۴۴؛ عامری، ج۲، ص۱۶۱.</ref>. [[احمدی میانجی]]<ref>احمدی میانجی، مکاتیب الائمه، ج۱، ص۱۳۹.</ref>، غیر از [[کاتبان وحی]] و کاتبان صدقات، نام ۳۷ نفر را به عنوان نویسندگان نامهها و پیمانهای رسول خدا {{صل}} برشمرده است. برخی از این نویسندگان، کاتبان وحی، برخی کاتبان نامههای آن حضرت به دیگران و برخی کاتب صدقات بودهاند. رسول خدا {{صل}} چون نامهنگاری با [[پادشاهان]] آن [[روزگار]] را آغاز کرد، مُهری برای خود [[تدارک]] دید که نقش "[[محمد]] [[رسول الله]]" داشت <ref>ابن سعد، ج۱، ص۱۹۸.</ref>. | ||
فعالیت [[دیپلماسی]] رسول خدا {{صل}} از [[سال ششم هجرت]] به بعد گسترش یافت. آن حضرت پس از [[صلح حدیبیه]]، سفیرانی را به اطراف [[حجاز]] و خارج آن فرستاد که تعدادشان بیش از ده نفر بودند. همچنین هیئتهای بسیاری در [[سال نهم هجرت]] وارد [[مدینه]] شدند که نشان از توسعه | فعالیت [[دیپلماسی]] رسول خدا {{صل}} از [[سال ششم هجرت]] به بعد گسترش یافت. آن حضرت پس از [[صلح حدیبیه]]، سفیرانی را به اطراف [[حجاز]] و خارج آن فرستاد که تعدادشان بیش از ده نفر بودند. همچنین هیئتهای بسیاری در [[سال نهم هجرت]] وارد [[مدینه]] شدند که نشان از توسعه روابط [[رسول خدا]] {{صل}} با [[اقوام]] و [[ملل]] گوناگون شبه جزیره بود<ref>[[منصور داداش نژاد|داداش نژاد، منصور]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۱ (کتاب)|مقاله «محمد رسول الله»، دانشنامه سیره نبوی ج۱]]، ص۷۰.</ref>. | ||
=== [[مبلغان]] === | === [[مبلغان]] === | ||
[[دعوت]] و [[تبلیغات]] در [[سیره نبوی]] بسیار مهم بود و افرادی در این زمینه از سوی رسول خدا {{صل}} مشغول به فعالیت بودند. حافظان، [[قاریان]] و معلمان [[قرآن]]، از جمله کسانی بودند که کار دعوت و [[تعلیم]] قرآن و | [[دعوت]] و [[تبلیغات]] در [[سیره نبوی]] بسیار مهم بود و افرادی در این زمینه از سوی رسول خدا {{صل}} مشغول به فعالیت بودند. حافظان، [[قاریان]] و معلمان [[قرآن]]، از جمله کسانی بودند که کار دعوت و [[تعلیم]] قرآن و معارف بر عهده ایشان بود. [[بلال]] و [[ابن ام مکتوم]] نیز [[مؤذن]] رسمی رسول خدا {{صل}}، و [[حسان بن ثابت]]، شاعر آن حضرت بود. بنابراین، سازمان [[تبلیغی]] رسول خدا {{صل}} با [[قاری]]، مؤذن و شاعر شکل مییافت<ref>[[منصور داداش نژاد|داداش نژاد، منصور]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۱ (کتاب)|مقاله «محمد رسول الله»، دانشنامه سیره نبوی ج۱]]، ص۷۰.</ref>. | ||
== جستارهای وابسته == | == جستارهای وابسته == | ||