سیر و سلوک در عرفان اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

سیر و سلوک سی درجه دارد<ref>علامه حسن‌زاده در رساله باب رحمت -که در کلمه ۹۶۸ هزارویک کلمه مرقوم است- آنها را بیان کرده است.</ref> که خلاصه این مدارج الی الله در چهار مقامی یا سفری است که پیش‌تر بیان کردیم:

الهی! خودت آگاهی که دریای دلم را جزر و مد است؛ یا باسط! بسطم ده و یا قابض! قبضم کن. (حسن حسن‌زاده آملی، الهی‌نامه، ص۸).</ref>؛ تحبیب و ترغیب، بسط نفس است و [[تهدید]] و ترهیب، قبض نفس<ref>از صفات و اسمای الهی آنچه به قهر اختصاص دارد، جلالی است و آنچه به لطف و رحمت اختصاص دارد، جمالی است؛ «اسمای جلالی» قبض و خشیت و تقوی و ورع اعطا می‌کند و «اسمای جمالی» بسط و رجاء و انس و لطف و رحمت. (حسن حسن‌زاده آملی، ممدالهمم در شرح فصوص الحکم، ص۴۵۵).</ref>. [[سالک]] باید در «قبض» [[صابر]] باشد و به «بسط» امیدوار<ref>الهی! بنده‌ات در قبض صابر است، که اگر قبض نباشد، بسط کدام است و چه معنا دارد؟! هنگامی که در قبض به سر می‌برد، به بسط امیدوار است و از قبض شاکی نیست؛ چراکه در مصحف عزیزت قبض را بر بسط مقدّم داشته‌ای و {{متن قرآن|اللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ}} [«خداوند (روزی را) تنگ و فراخ می‌سازد و به سوی او بازگردانده می‌شوید» سوره بقره، آیه ۲۴۵] فرموده‌ای و نمایندگانت در مناجات‌ها به تأسی از کلامت «یا قابض و یا باسط» گفته‌اند. اسم شریف «قابض» بر «باسط» مقدم می‌باشد؛ چون «قبض» جمع و متن و قضا و اصل است و «بسط» فرق و شرح و تفصیل و قدر است و متن بر شرح مقدم می‌باشد. (حسن حسن‌زاده آملی، الهی‌نامه، ص۷۰ و همو، شرح مصباح الانس، ص۵۵۵).</ref>؛ چراکه آب را برای [[تشنه]] آفریده‌اند؛ همان‌گونه که تو تشنه آبی، خود آب هم تشنه تو است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۸۱؛ همو، دروس معرفت نفس، ص۴۶۹ و همو، هزارویک کلمه، ج۵، ص۲۶۷.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۲۸۷ ـ ۲۹۰</ref>

(فروغی بسطامی).</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۲۹۶ ـ ۲۹۷.</ref>

تفاوت قرب نوافل با قرب فرایض این است که فرایض یا همان واجبات به طوری قرب می‌آورند که بنده چشم و گوشِ خدای تعالی می‌شود؛ بنابراین سمیع و بصیرِ غیر متناهی در وی پیاده می‌شود و وی از آن طرف غیر متناهی می‌گردد؛ اما قرب نوافل بدین پایه نیست، بلکه خداوند چشم و گوشِ عبدِ محدود است؛ بنابراین دریافت‌ها نیز مقید و محدود است؛ پس انسان تا به پایه قرب نوافل می‌رسد، خداوند سمع و بصر او می‌شود و اگر چنین شود، عبد احاطه وجودی پیدا می‌کند؛ چنان‌که انسان کامل در اعتلا و ارتقای وجودی خود به صادر نخستین می‌پیوندد و با او اتحاد وجودی پیدا می‌کند و جهان به منزله اعضا و جوارح او می‌شود. به عبارتی دیگر، در قرب نوافل خداوند در حدّ چشم و گوش و قوای عبد در اختیار عبد است؛ پس اراده و اختیارِ محدود عبدِ ولیّ در کار است؛ اما در قرب فرایض، شخص در اختیار و اراده حق قرار دارد؛ بنابراین در اختیار غیر متناهی است. (حسن حسن‌زاده آملی، شرح مصباح الانس، ص۳۵۵، ۳۵۶ و ۶۳۶).</ref>و دیگر قرب‌ها<ref>جامی در اشعة اللمعات معتقد است که مقرّبان از چهار حال بیرون نیستند: ۱. صاحبان قرب نوافل: فقط متحقق به قرب نوافلند که در این مقام حق‌تعالی می‌فرماید که من سمع و بصر و لسان و ید و رجل بنده می‌شوم؛ ۲. صاحبان قرب فرایض: فقط متحقق به قرب فرایضند که بنده چشم و گوش خدا می‌شود و {{متن حدیث|سَمِعَ اللَّهُ مَنْ حَمِدَهُ}}؛ ۳. صاحبان جمع بین القربین: جمع دو قرب فرایض و نوافل بدون تقیّد به یکی از آنها و بی‌آن‌که گاهی یکی باشد و گاهی دیگری، بلکه هر دو قرب با هم احکامشان متحقق باشد و این را مرتبه جمع الجمع و قاب قوسین (قاب یعنی اندازه و قوسین یعنی دو کمان که دو قرب نوافل و فرایض است) و مقام کمال خوانند و آیه {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ}} [«بی‌گمان آنان که با تو بیعت می‌کنند جز این نیست که با خداوند بیعت می‌کنند؛ دست خداوند بالای دست‌های آنان است» سوره فتح، آیه ۱۰] اشاره به این مرتبه است؛ ۴. اختیار در ظهور هر یک از قرب‌های سه‌گانه (فرایض، نوافل، جمع بین القربین): صاحبان این قرب به هیچ‌یک از احوال سه‌گانه پیشین مقیّد نیستند، بلکه مخیّرند که به هر یک از قرب‌های فرایض، نوافل و جمع بین‌القربین ظاهر شوند؛ این قرب را مقام «احدیت جمع» و مقام «أو أدنَی» می‌نامند و آیه {{متن قرآن|وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى}} [«و چون تیر افکندی تو نیفکندی بلکه خداوند افکند» سوره انفال، آیه ۱۷] به آن اشاره دارد؛ این مقام، حالت خاص خاتم النبیین{{صل}} است و به وراثت و کمال متابعت، اولیای کامل از آن حظّی دارند. (حسن حسن‌زاده آملی، مُمِدّ الهِمَم در شرح فُصوصُ الحِکَم، ص١٩).</ref> شامل حالش گردد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، هزارویک کلمه، ج۵، ص۳۴۵؛ ج۶، ص۲۶۷، ۲۶۸؛ ج۷، ص۳۳۰؛ همو، دروس معرفت نفس، ص۴۵۵ و گفت‌وگو با علامه حسن حسن‌زاده آملی، محمد بدیعی، ص۲۰۷، ۲۰۸.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۲۹۹ ـ ۳۰۱.</ref>

کلید و نکته اساسی این بحث که باید پرورش یابد، این است که عده‌ای به رسالت [[مبعوث]] نشده‌اند؛ اما «[[ولیّ]]» [[خدا]] هستند؛ به [[نبوت تشریعی]] مشرف نگردیده‌اند؛ اما چون در راه [[پروردگار]] در حرکتند، خیلی چیزها را به ایشان می‌دهند و [[اسرار]] [[اسماء]] را در اختیارشان می‌گذارند. [[رسول خدا]]{{صل}} می‌فرماید که اولیایی هستند که [[انبیای گذشته]] به حال ایشان [[غبطه]] می‌خورند؛ این عده [[پیغمبر]] نیستند؛ اما دارای مقامی‌اند که [[پیامبران]] به آن غبطه می‌خورند. در [[سوره کهف]] [[قصه]]«[[خضر]]» یا {{متن قرآن|عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا}}<ref>{{متن قرآن|فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا}} «و بنده‌ای از بندگان ما (خضر) را یافتند که به او از نزد خود بخشایشی داده و او را از پیش خویش دانشی آموخته بودیم» سوره کهف، آیه ۶۵.</ref> با [[حضرت موسی]]{{ع}} بیان شده است. جناب [[موسی کلیم]]{{ع}} [[پیامبری]] [[اولی العزم]] است؛ اما چون خضر{{ع}} هم [[عبدی]] از عباد خداست، به او نیز [[حکمت]] داده‌اند. گیرنده و قابل باید در قابلیت خود کامل باشد، وگرنه [[حق]] یا واهب در هبه‌اش کامل است؛ از این‌رو عده‌ای به راه می‌افتند و می‌گیرند؛ اما «[[نبی]]» نیستند و [[مأمور]] به [[ابلاغ]] نمی‌باشند. چه‌بسا حقایقی که به او می‌دهند، فوق [[احکام]] [[تشریعی]] است؛ اما [[واجب]] نیست این [[حقایق]] را به [[بندگان خدا]] برسانند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، یازده رساله فارسی، ص۱۷۵-۱۷۷؛ همو، مُمِدّ الهِمَم در شرح فُصوصُ الحِکَم، ص۳۳۹، ۳۴۰ و ۳۴۷؛ همو، هزارویک کلمه، ج۵، ص۱۴۸ و همو، شرح مصباح الانس، ص۲۰۷ و ۲۸۸ و ۳۰۷ و ۵۸۲.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۳۰۳ ـ ۳۰۶.</ref>

(جامی).</ref>؛ به طوری که درباره مرتبه [[حق‌الیقین]] فرموده‌اند: {{عربی|الْعُبُودِيَّةُ جَوْهَرَةٌ كُنْهُهَا الرُّبُوبِيَّةُ}}<ref>مصباح الشریعه، ص۴۵۳.</ref>.<ref>حسن حسن‌زاده آملی، هزارویک کلمه، ج۴، ص۱۷۳-۱۷۵.</ref><ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۳۰۶ ـ ۳۰۸.</ref>

این درجات و مراتبشان مربوط به «[[سفر]] اول» از «[[اسفار اربعه]]» هستند؛ یعنی سَفَر مِنَ الخَلقِ إلی الحَقّ<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط نهم/ مقامات عارفین، ص۲۲۱.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۳۰۸ ـ ۳۱۱.</ref>

برق‌ها و شروق [[نور]] [[حق]] و توجه به [[ملکوت]] عالَم که در انسان وارد می‌شود، او را بی‌قرار می‌سازد؛ چون نوعاً این [[نفوس]]، [[مکتفی]] نیستند و ضعیفند و این سالکان تازه دارند شناوری در این دریای بیکران [[الهی]] را می‌آموزند؛ آن هم دریایی که اگر [[آدم]] از همین دورادورِ [[ساحل]] بایستد و نگاهش کند و غُرّش آن را بشنود و امواجش را ببیند، دچار [[دهشت]] می‌شود چه رسد به اینکه بخواهد به دریا وارد شود! اما [[خداوند]] انسان را پرنده و عنقای این دریا قرار داده است؛ اوست که غوّاص این دریاست و می‌تواند در این عرصهْ غیرمتناهی پرواز کند و کم‌کم با آن اُنس بگیرد و ترسش بریزد. وقتی به این حدّ رسید، غواشی<ref>«غواشی» جمع غاشیه است و غاشیه به معنای فراگرفتن و پوشش است. (حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط نهم/ مقامات عارفین، ص۱۷۸ و ۱۷۹).</ref> او را فرامی‌گیرد و چون اوایل امر است و هنوز [[قوی]] نشده و [[رشد]] کافی نکرده است، در مقابل واردات دچار «استیفاز» و جست‌وخیز و [[بی‌تابی]] می‌شود؛ از این‌رو وقتی این واردات بر او وارد می‌شود، جلیس و همنشینش [[آگاه]] می‌گردد که او [[اضطراب]] و بی‌تابی و هیجان دارد و آرام ندارد؛ اما وقتی قوی شد و انس پیدا کرد و ظرفیت لازم را به دست آورد، واردات سنگین هم که بر او وارد می‌شود، هیچ اضطراب و بی‌تابی از خود نشان نمی‌دهد و آرام است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط نهم/ مقامات عارفین، ص۱۸۹ و ۱۹۰.</ref>؛ در اوایل راه یک مقدار سروصدا نیز دارد؛ ولی کم‌کم خاموش می‌شود؛ لب فروبسته به [[دل]] [[شورش]] دریا دارد!<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط نهم/ مقامات عارفین، ص۱۹۱.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۳۱۱ ـ ۳۱۴.</ref>

'''[[مشیت]]''': «مشیت» مرتبه سوم از درجه دوم است. در تغلغل که مرتبه دوم بود، سالک هنوز [[اقتدار]]، [[سلطه]] و [[قوّت]] روحیِ لازم را پیدا نکرده بود؛ ولی وقتی از این مرتبه بالاتر رفت، طوری که در [[روایات]] آمده است، به [[جان]]، سرّ و صَدری می‌رسد که «مشیّة [[الله]]» می‌شود؛ البته همه کارهای [[انسان]] به مشیت است، منتها در ابتدا عرصه و شعاع مشیت خیلی محدود است، سپس بالا می‌آید و قوه و [[قدرت]] پیدا می‌کند و به مشیتی می‌رسد که می‌بیند این [[قلب]] و جان، «محلّ مشیة الله» است. این حدّ از «مشیت» که {{متن قرآن|وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ}} را همه دارند و همه «محلّ مشیّة الله» هستند، چون هیچ‌کس [[استقلال]] وجودی در قبال [[حقیقت]] عالَم ندارد، و این به «مشیت» اختصاص ندارد، بلکه هر قدرت، صفت، کمال و اراده‌ای نیز چنین است و {{متن حدیث|بِحَوْلِ اللَّهِ وَ قُوَّتِهِ أَقُومُ وَ أَقْعُدُ}} از این باب است؛ اما اینکه گفته‌اند «محلّ مشیة الله» است، معلوم می‌شود که دلیل خصوصیتی است و اشاره به مرتبه‌ای از این صفت دارد؛ برای مثال وقتی به [[مقام]] مشیت رسید، قدرت تصرّف در [[جان‌ها]] و اشخاص و افراد را به دست می‌آورد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط نهم/ مقامات عارفین، ص۲۰۹.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۳۱۵ ـ ۳۱۶.</ref>

حالا که این سرّ، {{عربی|مِرْآةً مَجْلُوَّةً}} شده است، تجلیات [[ربوبی]] و افاضات و اشراقات صورت می‌پذیرد؛ قابلیتی برای افاضه [[انوار]] [[ملکوتی]] پیدا می‌شود<ref>اگر سرّ عارف باللّه مانند مرآة مجلوة شود و زنگ‌های هوی و هوس را از خود بزداید و خودش را تطهیر کند، اقتضای ذاتی این گوهر گرانمایه این است که حقایق ملکوت در او منتقش شود و این، اثر تکوینی اوست. (حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط دهم/ اسرار الآیات، ص۸۸).</ref> که آن را «وصول» می‌نامند. پیش از این، حجاب‌ها و ابرهای متراکم باعث می‌شد چیزی نبیند؛ اما اینک آنها کنار رفته و او به [[مقام]] وصول رسیده است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط نهم/ مقامات عارفین، ص۲۲۶.</ref>. [[امام صادق]]{{ع}} درباره مقام وصول می‌فرمایند: {{متن حدیث|إِنَّ رُوحَ الْمُؤْمِنِ لَأَشَدُّ اتِّصَالًا بِرُوحِ اللَّهِ مِنِ اتِّصَالِ شُعَاعِ الشَّمْسِ بِهَا}}. [[اسم حضرت]] [[حق]] نیز «[[مؤمن]]» است؛ {{متن حدیث|الْمُؤْمِنُ مِرْآةُ الْمُؤْمِنِ}}؛ [[سالک]] مرآت حق می‌شود. {{متن حدیث|إِنَّ رُوحَ الْمُؤْمِنِ لَأَشَدُّ اتِّصَالًا}} را «مقام وصول» می‌نامند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط نهم/ مقامات عارفین، ص۱۲۸.</ref> و منظور، اتصالِ جِرمی یا امتزاج مادی نیست، بلکه ظهور حالت روحانیِ شایسته مجردهاست<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط نهم/ مقامات عارفین، ص۲۲۶.</ref> که از آن به «اتصال» یا «وصول» تعبیر می‌شود؛ اما این مقامْ بالاتر از اینها و نوعی «[[اتحاد]]» است، بلکه اتحاد هم تعبیری رسا نیست و «فنا» شایسته‌تر است. در نهایت باید [[اذعان]] کرد که هیچ‌یک از این تعابیر توان بیان مقصود را ندارند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، شرح فارسی اسفار اربعه، ج۳، ص۴۸۸.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۳۱۶ ـ ۳۱۹.</ref>

حتی امکان دارد عبادات‌هایی مانند [[نماز]] و [[روزه]] [[قرب]] به همراه نیاورند و به هر دلیلی - مانند [[ریا]] و عدم حضور قلب<ref>یکی از بزرگان درباره {{متن حدیث|الْمُصَلِّي يُنَاجِي رَبَّهُ}}؛ «نمازگزار با خدا مناجات می‌کند» نصیحت می‌فرمود که وقتی نمازگزار به نماز می‌ایستد، با پروردگارش سخن می‌گوید، پس باید مواظب باشد که کفران نعمت نکند و در حالتی وارد نماز شود که در حضور باشد و خلاف ادب مرتکب نشود و بتواند فیوضات آن‌سویی را دریافت کند. بنابراین در شرع مقدس مواردی را که شخص نمی‌تواند معنویت بگیرد و قرب پیدا کند، بیان شده است؛ برای مثال برخی بزرگان در حال خستگی نوافل را ترک می‌کنند تا کفران نعمت نشود و نماز بعد از غذا و در حال سیری را مکروه می‌دانند؛ منظور اینکه اگر برای نمازگزار در اول وقت، حال نیست یا سیری مانع حضور قلب است، نماز را به تأخیر بیندازد تا حال مناسب پیدا کند و بهره‌ای از نماز و عبادت ببرد. البته باید مواظب بود که «تأخیر نماز» عادت نشود. مقصود این است که نمازگزار باید در نماز گیرنده باشد و انجام آن صرف اسقاط تکلیف نباشد. جناب رسول الله{{صل}} فرمود: {{متن حدیث|جُعِلَتْ قُرَّةُ عَيْنِي فِي الصَّلَاةِ}}؛ یعنی نور چشم من در نماز است. پس با حضور قلب گیرنده باشیم تا کفران نشود. وقتی به رکوع رفتید، باید کام دل بگیرید و بعد سر بلند کنید؛ آن‌چنان {{متن حدیث|سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ وَ بِحَمْدِهِ}}؛ «پروردگار بزرگ من از هر عیب و نقصی پاک و منزه است و من مشغول ستایش او هستم» بگویید که از جان و دل بفهمید خدای تعالی شنیده است تا بگویید: {{متن حدیث|سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ}}؛ «خدا ستایش کسی که او را می‌ستاید، می‌شنود» و اگر به سجده رفتید، چنان از دل {{متن حدیث|سُبْحَانَ رَبِّيَ الْأَعْلَى وَ بِحَمْدِهِ}}؛ «پروردگار من که از هر کسی بالاتر است، از هر عیب و نقصی پاک و منزّه می‌باشد و من مشغول ستایش او هستم» بگویید که جانْ تازه شود و آن‌گاه سر بر آورید و آرام‌آرام خورشیدِ {{متن قرآن|هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ}}؛ «اول و آخر و ظاهر و باطن اوست» رخ بنماید و جان به دیدارش مسرور سازید؛ بفهمید که خدا هست و دارد خدایی می‌کند و سلطان توحید در ما طلوع نماید و فهم سخنان جناب معصوم{{ع}} مقدور شود: {{متن حدیث|فَسُبْحَانَكَ مَلَأْتَ كُلَّ شَيْءٍ وَ بَايَنْتَ كُلَّ شَيْءٍ}}؛ «پس خدایا تو منزهی، همه چیز را پر کرده و در عین حال غیر از همه چیز هستی»؛ {{متن حدیث|الدَّانِي فِي عُلُوِّهِ، وَ الْعَالِي فِي دُنُوِّهِ}}؛ «پایین‌ترین چیز در عین بلندی و عالی‌ترین چیز در عین نزدیکی». (حسن حسن‌زاده آملی، شرح مصباح الانس، ص۲۰۵، ۲۰۶ و ۳۲۴ و ۴۳۳، ۴۳۴ و ۶۷۷، ۶۷۸).</ref> و صرفاً عمل به [[عادت]] -[[حجاب]] راه [[سلوک]] و مانع توجه به [[حق]] گردند. گاهی نیز [[زن]] و فرزند و [[خانواده]] می‌تواند مانع سلوک و مایه [[غفلت]] [[انسان]] شود. پس [[اهل دل]] باید دلش [[آگاه]] باشد که گاهی او را [[رسوم]] [[عوام]] و گاهی هم [[همسر]] و [[اولاد]] و [[اموال]] و امور دیگر، دام و [[سدّ]] راه می‌گردد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، نامه‌ها بر نامه‌ها، ص۱۷.</ref>؛ [[قرآن]] در این‌باره می‌فرماید: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! مبادا دارایی‌ها و فرزندانتان شما را از یاد خداوند باز دارد و آنان که چنین کنند زیانکارند» سوره منافقون، آیه ۹.</ref>. بنابر مطالبی که گذشت، در خصوص حجاب‌ها نیز مانند [[مقامات]] سیروسلوک، نمی‌توان عدد خاصی را ملاک قرار داد؛ برای مثال اگر [[اجمال]] مد نظر باشد، حجاب و مانع می‌تواند فقط نفس یا همان بُعد مادیِ [[حقیقت انسانی]] باشد<ref>امام صادق{{ع}} درباره حجاب نفس می‌فرماید: {{متن حدیث|لَا حِجَابَ أَظْلَمُ وَ أَوْحَشُ بَيْنَ الْعَبْدِ وَ بَيْنَ الرَّبِّ مِنَ النَّفْسِ وَ الْهَوَى}}؛ «میان بنده و خدا، پوششی تاریک‌تر و وحشت‌زاتر از نفس و هوی و هوس نیست». (بحار الانوار، ج۶۷، ص۶۹) «الهی! هراس حسن از خویش، بیش از اهرمن است، که این دشمن بیگانه است و آن آشنا و هم‌خانه». (حسن حسن‌زاده آملی، الهی‌نامه، ص۴۷).</ref> و اگر تفصیل مراد باشد، می‌توان موانع و رهزن‌های بی‌شماری را گوشزد کرد که در ادامه چند مورد را برمی‌شماریم<ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۴۵۲ ـ ۴۶۱.</ref>.

اگر کسی بالا رفت، ولی [[دنیا]] او را شکار کرد و مشکل پیش آمد و افتاد، صعودِ دوباره خیلی دشوار است. برخی بزرگان و مشایخ ما از باب تمثیل فرمودند که در مسیر [[تکامل]] و ارتقا داری از نردبان بالا می‌روی، به محض کوچک‌ترین غفلتی پا در می‌رود و می‌لغزی؛ لغزیدن همان و افتادن همان! دیگر افتاده‌ای؛ برخاستن مشکل است و راهِ نردبان را گرفتن و بالارفتن کار آسانی نیست<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط سوم، بخش اول، ص۱۵۰ و ۱۵۱؛ همو، شرح مصباح الانس، ص۱۹۱، ۱۹۲، ۲۱۸، ۲۱۹، ۶۸۱ و ۷۰۸.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۴۶۱ ـ ۴۶۶.</ref>

توصیه پایانی آن‌که [[سالک]] باید بیشتر به [[فکر]] بنشیند و به [[نماز]] برخیزد؛ دنیا را به اهل دنیا واگذارد و نصیب خود را فراموش نکند؛ [[خدای تعالی]] فرمود: {{متن قرآن|وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا}}<ref>«و بهره خود از این جهان را (هم) فراموش مکن» سوره قصص، آیه ۷۷.</ref>؛ نصیبِ این سرا «زادِ آن سرا گرفتن» است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، نامه‌ها بر نامه‌ها، ص۷۵، ۷۶.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۴۶۶ ـ ۴۶۹.</ref>

می‌توان منظور از «خود» را همان «بعد مادی [[حقیقت انسانی]]» و [[رذایل]] برخاسته از آن دانست؛ سالک در مرحله [[تخلیه]] می‌کوشد این رذایل را ریشه‌کن نماید؛ زیرا هر یک از آنها در راه [[سلوک]] همچون نشترها و سوزن‌هایی‌اند که مانع [[سیر]] سالک می‌شوند. این [[رذایل اخلاقی]] به نفس و کمالاتِ نفس، [[غریب]] و بیگانه‌اند و برای نفس پرده و حجابند و از آنها تعبیر به «غواشی<ref>«غواشی» جمع غاشیه است و غاشیه به معنای فراگرفتن و پوشش است. (حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط نهم/ مقامات عارفین، ص۱۷۸، ۱۷۹).</ref> غریبه» می‌شود؛ کسانی که در این نشئه، غواشی و صفات غریبه را کسب کرده‌اند، با همین صفات غریبه و [[بیگانه]] رهسپار آن‌سرا می‌شوند و در آنجا [[رنج]] می‌برند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط هشتم/ البهجة والسعادة، ص۹۸ و ۱۰۴.</ref>. اگر [[انسان]] در این [[دنیا]] دست‌وپا کرد، خودش را وجین کرد، گیاهانِ هرزه وجودش را ریشه‌کن نمود و غواشی را کنار زد و الان به [[فکر]] بیچارگی‌اش افتاد و چنین توفیقی برایش حاصل شد که فَبِها، و اگر اینها را با خود بِبَرَد، چون غریب و بیگانه‌اند، نمی‌پذیرند؛ چنان‌که در این نشئه هم می‌بینیم که مزاج بدن با اینکه دندان عضوش است، وقتی کرم‌خورده شود و او را [[آزار]] بدهد، می‌گوید: «این دندان کرم‌خورده را از من دور کنید!» این جسم، بیگانه و غریب را نمی‌پذیرد و می‌خواهد آن را از خود دور نماید؛ حال این ظاهر را عنوان [[باطن]] قرار بدهید؛ وقتی باطن می‌خواهد [[بیگانه]] را از خود دور کند، [[رنج]] دارد؛ در مورد این [[رنج‌ها]] که به صُوَر گوناگون است، بیاناتی شده است تا همه بفهمند؛ در یک‌جا فرموده‌اند «فشار قبر»، در جایی دیگر فرموده‌اند: «سرازیری [[قبر]] و آمدن [[نکیر و منکر]]»؛ به [[راستی]] نکیر و منکر که هستند؟! این دو از کجا می‌آیند؟! چون صفات ما مُنکر و [[زشت]] و [[پلید]] است، آنها هم به شکل منکَر درآمده‌اند و درواقع مُنکر از خودمان رُسته است و صُوَر خودمان است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط هشتم/ البهجة والسعادة، ص۱۰۶، ۱۰۷.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۴۷۰ ـ ۴۷۱.</ref>

پس باید علم مفید به دست آوریم و کتب سودمند مطالعه کنیم و از مطالب هرزه، داستان‌های [[پلید]] و اشعار [[آلوده]] دوری جوییم. [[حدیثی]] از [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} هست که ایشان در [[کوفه]] حین عبور از کوچه‌ای، [[جوانی]] را دید که سرگرم خواندن تصنیف‌های هرزه است؛ آقا به او فرمود: «ای [[جوان]]! تو داری کتاب وجودت را با چه چیزهایی پُر می‌کنی؟! تصنیف‌های هرزه برای چه باید در دفتر وجودت منقوش و مکتوب باشد؟» این فرمایش امیرالمؤمنین را در دفتر [[دل]] بنگارید که خیلی باارزش است؛ چرا به جای اشعار آلوده، اشعار [[حکیمانه]] در دفتر دل نباشد؟! چرا به جای تصنیف‌های هرزه، علوم و معارف و فرهنگ قرآنی و حقایق [[اسلامی]] در دفتر وجود انسان حک نشود؟! حرف‌ها و اندیشه‌های [[باطل]] ذهن را کج‌ومعوج می‌کند و نفس را از درست‌اندیشی و درست‌یابی [[منحرف]] می‌سازد و [[فکر]] را از [[استقامت]] بازمی‌دارد؛ چراکه از کوزه همان برون تراود که در اوست<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ولایت تکوینی، ص۱۲، ۱۳؛ گفت‌وگو با علامه حسن حسن‌زاده آملی، محمد بدیعی، ص۱۳۶. در اینجا مناسب است که یکی از خاطرات علامه حسن‌زاده را درباره مطالعه مطالب هرزه بیان کنیم: در شبی که خیلی آه و ناله داشتم و خدا را می‌خواندم، خوابی بسیار کثیف و متعفّن دیدم؛ اینکه در یک چاله سیاه قیراندود تکه‌های گوشتِ متعفّن و بدبویی انباشته شده و منِ بیچاره با این که قصد خوردن و خریدن ندارم، با هر دو دستم آنها را زیرورو می‌کنم؛ هر تکه گوشتی را که بلند می‌کنم، بدبوتر و کثیف‌تر و مانده‌تر از تکه پیشین است؛ تا اینکه در نهایت از تعفّن آنها بیدار شدم. این خواب مرا خیلی دگرگون و ناراحت کرد و پیش خودم تعابیر مختلفی می‌کردم؛ تا اینکه نزدیک ظهر شد و درِ خانه را زدند؛ دیدم مردی موتورسوار است. پس از سلام و علیک، یک کیف پلاستیکیِ سیاهِ چرکین را جلوی من بر زمین نهاد و گفت: «در این کیف چند جلد از کتاب‌های نوشته فلانی است که من در سال‌های پیش به خیالی خام آنها را خریدم و حالا فهمیدم که اینها کتاب‌های ضالّ و مضلند؛ خواستم آنها را بسوزانم؛ ولی دیدم که گاهی اسم خدا و پیامبران و آل او را نام برده‌اند، بدین فکر افتادم که آنها را به شما تقدیم کنم تا شاید در رد آنها بخواهید چیزی بنویسید و به کار شما بیایند». این را گفت و خداحافظی کرد و رفت. من کیف را باز کردم و کتاب‌ها را زیرورو می‌نمودم و یکی را پس از دیگری نگاه می‌کردم که نویسنده نابکار چه نگاشته است؟ در آن حال ناگهان به واقعه رؤیای شب گذشته در عالم خواب منتقل شدم که آن چاله سیاه این کیف قیراندود لجن کثیف است و آن تکه‌های گوشت متعفّن این دفترهای آلوده به نوشته‌های پلید است. به خود گفتم: «من که در کنار دریای آب شیرین و زلال و در کنار رود نیل و فرات نشسته‌ام؛ یعنی در پیشگاه قرآن کریم و جوامع روایی به سر می‌برم و یا صحف نوری علوم مختلفی اعم از قرآنی و عرفانی محشورم، چگونه دست به لجن متعفن چاله‌ای کثیف دراز کنم و عمر نازنین را به اباطیل و تزهات این کیفِ سیاه که از سیاهِ بدنهادی نوشته شده، صرف نمایم؟!» (حسن‌زاده آملی، هزارویک کلمه، ج۳، ص۴۵۴، ۴۵۵).</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۴۷۱ ـ ۴۸۱.</ref>

پس باید سوف‌سوف و تعلل را کنار نهاد و [[قلب]] را [[استوار]] کرد؛ وگرنه با عذرآوری و بهانه و علت‌تراشی و به تأخیر انداختن، تشتت [[عزم]] پیش می‌آید و [[آیه]] {{متن قرآن|وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا}}<ref>«و در وی عزمی نیافتیم» سوره طه، آیه ۱۱۵.</ref> در [[آدمی]] پیاده می‌شود. صاحبان عزم و [[اراده]] به جایی می‌رسند و آن‌کس که عزم و آهنگ ندارد و سوف را پیش روی نهاده است، [[سست]] و بی‌حال است و به هیچ‌جا نمی‌رسد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، شرح مصباح الانس، ص۴۰۲.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۴۸۴ ـ ۴۸۶.</ref>

به خاطر [[گناه]] و خاطر ناروا نقطه‌ای سیاه در [[دل]] می‌نشیند؛ ولی همان ابتدا که ریشه ندوانیده، باید آن را ریشه‌کن نمود؛ وگرنه حریفش نمی‌شویم؛ چراکه اگر نفوذ کند و طبیعت ثانوی شود، از بین بردن آن [[زحمت]] فراوان می‌طلبد و همان لکه سیاه در صورت عدم توجه همه جا را فرامی‌گیرد و کم‌کم جنس خود را طالب می‌شود و تمام قلب را می‌گیرد و عاصی و لاابالی می‌گردد و اوضاع بد و بدتر می‌شود. از یک سو باید خاطرات و وسوسه‌های [[دنیایی]] را طرد و ریشه‌کن سازیم و از سویی دیگر باید خاطرات [[الهی]] را در [[جان]] خود راه داده و پرورش دهیم؛ همان‌گونه که جان [[نبی]] و [[رسول]] القائات رحمانی را می‌گیرد و [[شیطانی]] را طرد کند: {{متن قرآن|وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ}}<ref>«و ما پیش از تو هیچ فرستاده و هیچ پیامبری نفرستادیم مگر اینکه چون آرزو می‌کرد (که دعوتش فراگیر شود) شیطان در آرزوی وی (با وسوسه افکندن در دل مردم خلل) می‌افکند آنگاه خداوند آنچه را که شیطان می‌افکند، از میان برمی‌دارد سپس آیات خود را استوار می‌گرداند و خداوند دانایی فرزانه است» سوره حج، آیه ۵۲.</ref>.<ref>حسن حسن‌زاده آملی، شرح مصباح الانس، ص۵۷۴، ۵۷۵.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۴۹۰ ـ ۴۹۳.</ref>