عقل در عرفان اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

== مراتب عقل نظری و عقل عملی ==

پیش از آن‌که «مراتب عقل نظری و عملی» را بیان کنیم، باید مقدماتی را با عناوین «کاربردهای عقل فعال»، «عقل اول و [[عقول]] ده‌گانه»، «[[اتحاد]] [[عاقل]] و معقول» و «[[عقل نظری]] و عقل عملی» از نظر بگذرانیم.

== کاربردهای عقل فعال ==

# مفارقی که [[عقل]] عالم ارضی و فائض بر [[نفوس]] نطقی است؛ چنان‌که شیخ الرئیس در آخر فصل سوم مقاله نهم [[الهیات]] [[شفا]] در چگونگی صدور [[افعال]] از مبادی عالیه، تعداد ده عقل را بعد از حق‌تعالی برشمرده است که از عقل اول آغاز و به «عقل دهم» یا همان «عقل فائض بر نفوس ما» منتهی می‌شود. این، عقلِ عالم ارضی است و ما آن را «عقل فعال» می‌نامیم. اینکه ابن سینا تعداد عقول را ده دانسته است، مرادش [[حصر]] مفارقات در آن عدد نیست، بلکه [[برهان]] در چینش و [[نظم]] عالم، به اندازه دانشِ وی، این تعداد را ایجاب کرده است.

 

#هر کدام از عقول مفارق؛ چنان‌که شیخ در فصل پنجم مقاله سوم کتاب مبدأ و معاد فرمود: او عقل فعال است؛ زیرا در نفوس ما بسان نسبت [[خورشید]] به چشمان ماست و مانند شعاعی است که [[حسّ]] بالقوه را به فعلیت بیرون می‌کشد و محسوس بالقوه را بالفعل می‌کند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، عیون مسائل نفس و شرح آن، ج۲، ص۳۳-۳۵ و همو، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط سوم، بخش اول، ص۶۰۳، ۶۰۴.</ref>.

 

بنابراین نسبت «عقل فعال» با «چشم نفس ناطقه» همانند نسبت «خورشید» با «چشم» است. ما در پرتو [[نور]] شمس دیدنی‌ها را می‌بینیم و [[ادراک]] می‌کنیم؛ نفس ناطقه نیز در پرتو خورشیدِ عقلِ فعال می‌بیند و می‌فهمد. عقل فعال دم‌به‌دم در حال فیضان نور و تشعشع است و نفوس ناطقه به اقتضای این نور ادراک می‌کند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، شرح مصباح الانس، ص۵۸۳، ۵۸۴.</ref>.

 

== عقل اول و عقول ده‌گانه ==

[[خداوند]] به [[رسول الله]] رتبه تأثیر در عالم انفاس و [[ارواح]] و رتبه فاعلیت داد؛ او صادر اول و معطی کمال کل [[اهل]] عالم و [[واسطه فیض]] است و جمیع ارواح و مظاهر آنها از [[نور]] او وجود یافته‌اند؛ عقل اول، نخستین مرتبه ظهور [[حقیقت]] محمدی{{صل}} یا صادر اول و [[روح]] جناب [[پیامبر]]{{صل}} است. پیامبر{{صل}} در دو [[حدیث]] می‌فرماید: {{متن حدیث|أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ نُورِي}}<ref>محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۱، ص۹۷. علامه حسن‌زاده از استاد شعرانی درباره {{متن حدیث|أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ نُورِي}} می‌پرسد که حضرت از پدری به نام عبدالله و مادری به نام آمنه متولد شد؛ چگونه از {{متن حدیث|أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ نُورِي}} سخن می‌گوید؟! استاد شعرانی در جواب فرمود که آن حضرت در این‌گونه احادیث از سیر عروجی‌اش خبر می‌دهد؛ یعنی همین آقازاده‌ای که از مادر و پدری خاص در این دنیا متولد شده است، در عروج به جایی می‌رسد که می‌فرماید: «عقل و اولین مخلوق خدا هستم»؛ یعنی به او پیوستم و اتحاد تعلقی پیدا کردم و همه انبیاء هم در عروج از مشکات حضرت ایشان بهره می‌برند. (حسن حسن‌زاده آملی، شرح مصباح الانس، ص۵۲، ۵۳)</ref>؛ {{متن حدیث|أَوَلُّ مَا خَلَقَ اللَّهُ رُوحِي}}<ref>محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۵۴، ص۳۰۹.</ref>؛ مراد از «نور» و «روح» به قرینه «خَلَق» عقل اول است {{متن حدیث|أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْعَقْلُ وَ أَنَا الْعَقْلُ}}<ref>در حدیثی از امام صادق{{ع}} روایت شده است: {{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْعَقْلَ وَ هُوَ أَوَّلُ خَلْقٍ مِنَ الرُّوحَانِيِّينَ عَنْ يَمِينِ الْعَرْشِ مِنْ نُورِهِ}}؛ «خدای عزّوجلّ عقل را از نور خویش و از طرف راست عرش آفرید و آن مخلوق از روحانیین است». (صدرالدین شیرازی، شرح اصول کافی، ج۱، ص۲۲۳) و از حضرت رسول{{صل}} نقل شده است: {{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْعَقْلَ مِنْ نُورٍ مَخْزُونٍ مَكْنُونٍ فِي سَابِقِ عِلْمِهِ}}؛ «خداوند عقل را از نوری که در پیشینه علم خودش گنجی نهفته بود، بیافرید». (محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۱، ص۱۰۷)

اهمیت عقل دهم در این است که خزانه معقولات و مُخرِج نفوس از نقص به کمال است<ref>آن بزرگوار، آن نور و حقیقت و آن مخرج از ملکه و عقل هیولانی به فعل، عقل دهم است که به همه نفوس تعلق دارد، به همه کمال می‌دهد و آنها را از نقص به سوی کمال می‌کشاند و از جهت شدت و کثرتِ کارش به او عقل فعال می‌گویند. (حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط سوم، بخش دوم، ص۷۹۸)</ref>؛ نفوس با حصول معدّات در تحت تصرّف و تدبیرِ وی استکمال و اشتدادِ نوری می‌یابند<ref>باید بدانیم انسان الهی که این سخن‌ها را می‌گوید، در همه عباراتش «باذن الله» وجود دارد؛ وقتی می‌گوید «عقل فعال» علت و مُخرِج نفوس از نقص به کمال است و تصرّف و تدبیر دارد، یعنی باذن الله این‌گونه است. (حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط سوم، بخش دوم، ص۸۸۴)</ref> و به حدّ و مقدارِ حصول معدّات و [[استعداد]] و قابلیت، با [[عقل]] فعّال، ارتباطی خاصّ برقرار می‌کنند؛ از این ارتباطِ وصف‌نشدنی و بی‌قیاس، به [[اتحاد]] نفس در عقل فعّال یا فنای نفس در آن تعبیر می‌کنند. این اتحاد و فنا مراتبی دارد، تا حدّی که نفس، عقلِ بسیط می‌شود و قابلِ تعقّلات و دریافت‌هایی می‌گردد که در [[شأن]] وی {{متن قرآن|إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ}}<ref>«ما آن (قرآن) را در شب قدر فرو فرستادیم» سوره قدر، آیه ۱.</ref> [[صدق]] می‌کند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، اتحاد عاقل به معقول، ص۳۶۱. در حکمت متعالیه، مثلاً در مبحث اتحاد عاقل و معقولِ اسفار واضح است که چون نفس از قوه به فعل برسد و عقل بسیط گردد، همه اشیاء خواهد شد؛ زیرا «ادراک معقولات غیرمتناهی» برای عقل بسیط محقق است؛ این اصل رفیع و ارزشمند در اعتلای به فهم {{متن قرآن|إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ}} حجتی بالغ و برهانی باهر است. در آیه شریفه فرمود: {{متن قرآن|تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ}}؛ در این شب همه امور نازل می‌شود؛ باید پرسید که بر چه کسی همه امور نازل می‌شود؟ باید آن کس حاوی قرآن کریم، بلکه خود قرآن باشد و از قوه به فعل رسیده باشد و ادراک معقولات غیرمتناهی برای او محقق باشد. پس وعای قرآن، جان انسان کامل است و تا شب قدر هست، انسان کامل نیز هست؛ یعنی تا همیشه؛ چراکه «تنزل» در آیه {{متن قرآن|تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ}} فعل مضارع است و تدریج را می‌رساند؛ از این‌رو شیعه و سنی اتفاق نظر دارند که شب قدر در عالم برداشتنی نیست. (حسن حسن‌زاده آملی، ولایت تکوینی، ص۳۲، ۳۳ و همو، شرح مصباح الانس، ص۵۴۶، ۵۴۷)

پس [[آدمی]] در [[سیر]] تکاملی و [[سفر]] در عوالم هستی، به [[مقام]] عقل عروج و ارتقا می‌کند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، اتحاد عاقل به معقول، ص۴۹۴.</ref> و به جمیع [[حقایق]] و [[اسرار]] و به همه کتب سماوی دست می‌یابد؛ چنان‌که نبی{{صل}} در [[شب معراج]] می‌فرماید: {{متن حدیث|عَلِمْتُ عُلُومَ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ}}<ref>علوم اولین و آخرین را دانستم. (عوالی اللئالی، ج۴، ص۱۲۰)</ref> و نیز می‌فرماید: {{متن حدیث|أُوتِيتُ جَوَامِعَ الْكَلِمِ}}<ref>به من جوامع الکلم (گنجینه‌های معرفت) داده شد. (محمد بن علی ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۲۴۱.</ref> و [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} می‌فرماید: {{متن حدیث|أَنَا النُّقْطَةُ تَحْتَ الْبَاءِ وَ سَلُونِي عَمَّا تَحْتَ الْعَرْشِ}}<ref>از جمله مقاماتی که برای سائر الی‌الله به قدم عبودیت حاصل می‌شود، مقامی است که به مشاهده عینیه می‌بیند که همه قرآن، بلکه جمیع صحفِ مُنزله، بلکه جمیع موجودات، تحت نقطه باء بسم‌الله‌اند؛ زیرا این سائر همین‌که از این وجود مجازی حسی به در رفت و به وجود یقینی عقلی متحقق شد و به دایره ملکوت روحانی متصل گشت، معنی {{متن قرآن|كَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطًا}} [«و خداوند به هر چیزی، نیک داناست» سوره نساء، آیه ۱۲۶] را مشاهده می‌کند؛ ذات خویش را محاط بدان ذات و مقهور آن می‌بیند و در این هنگام وجود خود را در نقطه‌ای که تحت باء بسم‌الله است، مشاهده می‌کند. (حسن حسن‌زاده آملی، انسان و قرآن، ص۱۵۶، ۱۵۷)</ref>. از این نقطه به «[[نبی]]» و «ولی» نیز تعبیر می‌کنند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ده رساله فارسی، ص۳۸، ۳۹؛ همو، انسان و قرآن، ص۱۹۸؛ همو، هزارویک کلمه، ج۲، ص۱۹۸. پس از حذف مکرّرات حروف مقطّعه (حروفی که در اول بعضی سوره‌ها می‌آیند و معنای مستقلی ندارند)، چهارده حرف باقی می‌ماند که در ترکیبِ «صراط علی حق نمسکه» یا «علی صراط حق نمسکه» جمع می‌شود و آنها را در اصطلاح علمای عدد، حروف نورانیه می‌نامند و مقابل آنها را حروف ظلمانیه می‌خوانند و چهارده عدد بودن حروف نورانی را اشاره به سرّ قرآن می‌دانند؛ چراکه قرآن، ظاهر و تمام و واضح نشد، مگر به هیاکل نوریه چهارده نفری که اهل بیت عصمت و طهارت و وحی‌اند و در کلمه مبارکه طه جمع‌اند.

== اتحاد عاقل و معقول ==

هرگاه [[خداوند]] به لطفِ خود [[حقایق]] را بر بنده‌اش آشکار سازد و به او [[توفیق]] دهد که راه کمال را طی کند و به سوی او عروج نماید، نفس از قید بدن مادی و طبیعی رها می‌گردد و در [[نفوس]] مجرد و [[عقول]] [[سیر]] می‌کند، مدارج مختلف را مرحله به مرحله پشت سر می‌گذارد و با هر [[عقل]] و نفسی [[متحد]] می‌گردد تا با نفْسِ [[الهی]] و در نهایت با عقل اول متحد می‌شود که در این [[مقام]]، از تمام لوازم و عوارض ماهیت خود، غیر از امکان ذاتی رها می‌گردد<ref>ماسوی الله از هیولی و عناصر تا عقل اول و صادر نخستین ممکن‌اند؛ گرچه عقول از کثرت قرب و شدت و قوّت و فنای در حق سبحانه کأنّ خلق نیستند، ولی باز ممکن‌اند. بالقوه در آنها به «امکان ذاتی» اشاره دارد؛ اما بالقوه در مادیات مقابل فعلیت است و بدین معناست که هر موجود مادی امکان حرکت و استعداد بالاترشدن را دارد. (حسن حسن‌زاده آملی، شرح فارسی اسفار اربعه، ج۱، ص۴۸۵)</ref> و سرانجام به [[قرب]] [[حقیقی]] نائل می‌شود<ref>سید جعفر سجادی، فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، ص۵۵. قرب درجاتی دارد و از آخرین درجات قرب و سلوک الی الحق گاهی تعبیر به وصول و اتصال و لقاء الله می‌شود و پس از آن، درجات سلوک در حق است که منتهی به محو و فنای در توحید می‌شود. درباره قرب بنده به حق تعالی باید گفت که چون سالک در طریق استکمال ذاتی خود در سفر من الخلق الی الحق از مرتبت عقل هیولانی به مقام عقل بالفعل وعقل مستفاد رسید و به عقل بسیط پیوست و اتحاد وجودی با وی یافت -که منتهای سفر و غایت آمال اولوالالباب است- به اسماء و صفات حسنای الهی متّصف می‌شود؛ یعنی به سعادت خود نایل می‌آید، آثار وجودی وی قوی می‌گردد و یکی از مظاهر عظام الهی قرار می‌گیرد و صاحب ولایت تکوینی می‌شود؛ این حالت نفسانی را به قرب تعبیر می‌کنند؛ این تجلی خاص بعد از ریاضت حاصل می‌شود و از آن تعبیر به نفس رحیمی می‌شود. (حسن حسن‌زاده آملی، نصوص الحکم بر فصوص الحکم، ص۵۰۲، ۵۰۳)</ref>. درواقع نفس به حرکت جوهری از حدّ طبع به مرتبه [[عقل]] بالفعل و مافوق آن می‌رسد و با همه مدرَکاتش [[اتحاد]] وجودی می‌یابد، بلکه در [[حقیقت]]، فوق اتحاد است و اتحاد از ضیق لفظ است<ref>حسن حسن زاده آملی، اتحاد عاقل به معقول، ص۲۲۶.</ref>. چنین وصال و اتحادی «وصال [[روح]] با روح»<ref>{{عربی|مُوَاصَلَةُ الْأَجْسَادِ عِنْدَ التَّجَاوُزِ *** فَإِنَّ النِّكَاحَ جَاءَ أَعْظَمَ وَصْلَةٍ

استاد شعرانی در تعریف اتحاد عاقل و معقول می‌گوید: صورت [[عقلی]] متصوّر، عین ذات [[انسان]] و داخل او می‌شود، نه مانند نقش عرضی؛ نظیر این که چراغی روشن‌تر گردد. پس هر چه تعقّلات انسان بیشتر شود، بر ذات او چیزی افزوده می‌گردد. اتحاد [[عقول]] با عقل فعال نوعی ارتباط است، نه اتحاد [[حقیقی]] دو ماهیت؛ اما کیفیتی است که لفظی برای آن نداریم، جز آن‌که به اتحاد تعبیر کنیم؛ نظیر اینکه چراغی را در [[آفتاب]] بگذاریم، نه چراغ عین [[خورشید]] می‌شود و نه خورشید عین چراغ، بلکه نوعی ارتباط و اتصال قوا حاصل می‌گردد که در مجردات، لفظی مناسب آن نداریم جز اینکه به ناچار از آن به اتحاد تعبیر کنیم<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس اتحاد عاقل به معقول، ص۳۲۷.</ref>. بنابراین در صورت اتحاد ممکن نیست دو ماهیت به یک ماهیت تبدیل شوند، بلکه خصوصیات و آثار معقول در عاقل جاری می‌گردد<ref>همه از دست شد و او شده است *** انا وانت و هو، هو شده است

استاد شعرانی با مثالی دیگر نیز این موضوع را توضیح می‌دهد: در معنای اتحاد این احتمال هست که موجودی با موجود دیگر پیوند داده شود؛ مانند پیوند جوانه یک درخت به نهالی دیگر؛ به گونه‌ای که میان آن دو رابطه پدید آید و بعضی آثار و خصوصیات نهال در جوانه جاری شود. این نوع ارتباط در مجردات نیز همانند مادیات تصوّر می‌شود؛ [[صدرالمتألهین]] سخن حکمای پیشین را که قائل به اتحاد عاقل و معقول بودند، بر همین نوع ارتباط منطبق دانسته است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس اتحاد عاقل به معقول، ص۳۲۹ و همو، اتحاد عاقل به معقول، ص۳۵۵، ۳۵۶.</ref>.

 

انسان باید هم در [[تدبیر]] بدن، [[منزل]]، خوراک و [[زندگی]] و هم برای نظر به آن‌سو و پرواز و عروج به اوج [[حقایق]] و معارف، این دو بال را به فعلیت برساند<ref>ما باید این دو قوه را به فعلیت برسانیم و این کار، آسان نیست؛ دستور می‌خواهد و خداوند متعال دستور را در کنار این صنعتش (انسان) گذاشته است؛ همان‌طور که صنایعِ ساخته انسان دستور می‌خواهند و کتاب و دین دارند، ممکن نیست صنعت جان انسان بدون دین باشد؛ بحث روایی و قرآنی داشته باشید و تفاسیر روایی مثل صافی جناب فیض، تفسیر نور الثقلین، تفسیر برهان و تفاسیر دیگر را بخوانید که این بزرگان -رضوان الله علیهم- بیانات وسایط فیض الهی{{ع}} را در تفسیر قرآن در ضمن هر آیه‌ای جمع کردند و اینها دستورالعمل‌هایی است که باید در این صنعت پیاده شود؛ تمام شئون زندگی ما را مانند خواب، خوراک، کسب و هر چیزی را بیان فرموده‌اند که با پیاده کردن چنین دستوراتی در این صنعت، دو بالش از قوه به فعلیت می‌رسد. (حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط سوم بخش دوم، ص۷۶۲، ۷۶۳)</ref>؛ آن [[انسانی]] که این دو بالش به فعلیت رسیده، [[امام]] و [[قطب]] و [[واسطه فیض]] است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط سوم، بخش دوم، ص۷۶۲.</ref>.

اول) قوه نظری به آن سو ناظر است و می‌خواهد از بالا و از [[ملکوت]] عالم بگیرد و مربوط به حقایق کلی است و اصلاً جزئی نیست؛ چراکه علامه و [[بینش]] مربوط و ناظر به [[علم]]، حقایق، ملکوت و معارف است<ref>عقل نظری برای آگاهی به اسرار و حقایق موجودات و کلمات هستی و فهمیدن آنهاست تا خلقت، فواید، اغراض، ارتباط، کار و آثارشان به قدر طاقت بشری فهمیده شود. (حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط سوم، بخش دوم، ص۷۶۰ و ۷۶۴)</ref> و اینها کلیاتند؛ ولی قوه عملی برای تکمیل و اکمال ناظر به این سو و جزئی است<ref>انسان حواس و قوایی دارد که تورهای شکاری نفسند و با آنها حقایق عالم ملک و ملکوت را شکار می‌کند؛ نفس به وسیله هر کدام از این حواس با عالمی ویژه و مناسب با آن حس مرتبط می‌شود؛ همان‌طور که انسان قوای ظاهری و طبیعی دارد و به وسیله آنها می‌بوید و می‌فهمد، لمس می‌کند و درمی‌یابد و مانند آن، همین‌طور قوای دیگری دارد که به وسیله آنها با حقایق موجود در ماورای طبیعت اُنس می‌گیرد و آنها را ادراک می‌کند و بالاخره آنجا را اصل می‌داند. نفس با حواس ظاهری با عالم شهادت محشور می‌گردد و با حواس باطنی با عالم غیب، یعنی عالم مثال و عالم عقل و بالاتر از آنها مرتبط می‌شود و آنجایی‌ها و باطن را ادراک می‌کند؛ انسان به برکت این حواس و تورهای شکاری قابل حشر با تمام موجودات است و سرمایه کسبِ همه را دارد؛ قرآن کریم می‌فرماید: {{متن قرآن|لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ}} [«چیزی نمی‌دانستید و برای شما گوش و چشم و دل نهاد» سوره نحل، آیه ۷۸]. یعنی سرمایه کسب به ما داد و همه صلاحیت دارند که مدرَک ما شوند و ما قابلیت داریم که مدرِک آنها شویم و با همه بپیوندیم. پس باید همان‌طور که قوای ظاهری را به کار می‌اندازیم و از اینجایی‌ها آگاهی می‌یابیم، قوای باطنی را نیز به کار بگیریم تا از ملکوت و آن‌سویی‌ها مطلع شویم. (حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط سوم، بخش اول، ص۴۱، ۴۵۷ و همو، عیون مسائل نفس و شرح آن، ج۲، ص۵۳)</ref>؛ چون فعل، [[تدبیر]] [[کسب و کار]] و شغلش جزئی است و به جزئیات تعلق می‌گیرد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط سوم، بخش دوم، ص۷۶۲.</ref>.

دوم) [[عقل عملی]] در افعالش به بدن و قوای بدنی نیازمند است؛ ولی [[عقل نظری]] به طور دائم محتاج به بدن و قوای آن نیست، بلکه شاید از آن بی‌نیاز گردد<ref>شرح دفتر دل، ج۱، ص۲۲. نفس به لحاظ تعلق به بدن و کثرات، نمی‌تواند بدون بدن باشد؛ زیرا اگرچه ذاتاً مجرد است، ولی در مقام فعل به بدن احتیاج دارد، اعم از این که بدن مادی باشد یا مثالی یا فوق آن؛ چراکه نفس بدن‌هایی دارد که همه در طول هم‌اند؛ ولی انسان در مرتبه عقلی به لحاظ تعلقش به مفارقات نوری و در مرحله تعقّل نیازی به بدن ندارد. (شرح دفتر دل، ج۱، ص۳۳)</ref>.

سوم) جوهر [[نفس انسانی]] [[استعداد]] دارد به استکمال برسد؛ این استعداد برای نفس به [[عقل نظری]] اوست. نفس همچنین مستعد است از آفات و [[رذایل]] دور باشد. قوه [[عقل عملی]] این استعداد را در او محقق می‌کند<ref>شرح دفتر دل، ج۱، ص۲۲. قوه عملی به اکمال انسان تعلق می‌گیرد؛ یعنی اکمال بدن و خانه و امر معاد و معاش؛ اینکه چه کاری انجام دهد که مساعد حال انسانی باشد؛ چه کند که او را به سعادتش بکشاند و بدن و قوای بدنش را در حد اعتدال نگه دارد و قوا به خواست خودشان او را این طرف و آن طرف نکشانند و سرمایه‌اش را بر باد ندهند؛ برای مثال قوه غضبیه را باید داشته باشد؛ ولی قوه عماله می‌گوید که باید آن را تعدیل کرد؛ در کتاب‌های اخلاقی قوه غضبیه را به سگ تشبیه کرده‌اند؛ سگ برای نگه‌داری از گله ضرورت دارد؛ اما سگی تربیت شده که در وقتی مناسب به طرف دشمن واقعی کیش دهند، نه سگ هرزه و هار که پاچه همه حتی خودی‌ها را بگیرد؛ درباره قوه شهویه نیز همین مطالب صادق است؛ نباید گاوی خوش علف و هرزه‌خوار شود و قوه عقلیه را زیر پا بگذارد. اگر قوا مطیع نفس ناطقه شدند، باید به این شخص بشارت داد که «خوش باش که عاقبت بخیر است تو را»؛ او به سوی کمال انسانی رهسپار می‌شود و دو بال عقل عملی و عقل نظری او را به اوج سعادت می‌کشاند. عقل عملی اگر نباشد، قوا در برابر نفس ناطقه تسلیم نمی‌شوند و گردن نمی‌نهند؛ کشور وجود این شخص دچار هرج و مرج و مضطرب می‌شود و نفسْ مضطربه می‌گردد، نه مطمئنه، و نفس مضطربه به جایی نمی‌رسد. برای توضیح بیشتر، می‌توانیم «از مغایرت نفس و بدن» بگوییم و این که نفس بر بدن مستولی است؛ اگر بدن تشنه یا گرسنه شود و نان بخواهد یا خواهش‌های دیگر در سرش باشد، نفس می‌گوید که مال شبهه‌ناک است و نباید خورد؛ ولی بدن این سخنان را نمی‌فهمد. اگر نفس قاهر بر بدن و طبیعت باشد، دارای وقار و سکینه و رفتارش موزون و سخنانش از روی حساب می‌گردد. در کتاب‌های اخلاقی این معنا را این گونه تشریح کرده‌اند که چشم می‌بیند و برای مثال می‌گوید: «این سیب است؛ آن یکی آتش است»؛ قوه لامسه دست، جاسوس دیگر بدن، می‌گوید: «آن یکی داغ است، پس نباید آن را گرفت» و اگر چشم و دست اجازه دادند، شامه وارد کار می‌شود؛ اگر نپسندید، آن را به کناری می‌نهد، وگرنه از آن استفاده می‌کند؛ «نفس» جاسوسی است که ورای همه جاسوس‌هاست و اگر همه قوای حسی جواز عبور دهند، وی می‌گوید: «نخور! زیرا مال مردم و یا مالی شبهه‌ناک است و مانع کمالت می‌شود و تو را از حریم قرب الهی بازمی‌دارد». (حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط سوم، بخش دوم، ص۷۶۰ و همو، شرح فارسی اسفار اربعه، ج۱، ص۱۴۰-۱۴۲)</ref>؛ از این‌رو [[سعادت]] آن است که قوه نظری به وسیله [[انوار]] معارف و حقایق الهی به کمال برسد و قوه عملی با [[اعمال صالح]] به کمالش دست یابد تا دو بال سیمرغ نفس شوند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، عیون مسائل نفس و شرح آن، ج۲، ص۳۵۲.</ref>.

[[عقل نظری]] و [[عقل عملی]] برای رسیدن به کمالْ مراتبی دارند؛ مراتب عقل نظری عبارتند از «[[عقل]] هیولانی»، «عقل بالملکه»، «عقل بالفعل» و «عقل بالمستفاد» و مراتب عقل عملی عبارت‌اند از «تجلیه»، «تخلیه»، «تحلیه» و «فنا» که فنا خود شامل سه مرتبه «محو» و «طمس» و «محق» است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط سوم، بخش دوم، ص۷۸۸ و همو، هزارویک کلمه، ج۲، ص۱۵۳.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۲۳۶.</ref>

=== مراتب عقل نظری (هیولانی، بالملکه، بالفعل، بالمستفاد) ===

[[قوه عاقله]] مرتبه‌ای از مراتب شامخ نفس ناطقه است که کلیات را [[ادراک]] می‌کند؛ [[انبار]] و خزانه او عقل فعال و عقل مفارق و ماورای طبیعت است که همه [[حقایق]] در اوست؛ نفس منتقل می‌شود و عروج و اعتلای به او می‌یابد و حقایق را در او می‌بیند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط سوم، بخش اول، ص۶۰۲.</ref>.

[[انسان]] از نطفه تا به عقل مراحل و منازل بسیاری دارد و در هر موطن واجد [[کمالات]] و قابل عطیات بعدی می‌گردد که {{متن حدیث|وَ لَا تَزِيدُهُ كَثْرَةُ الْعَطَاءِ إِلَّا جُوداً وَ كَرَماً}}<ref>بخشش بسیارش جز جود و کرم بر او نیفزاید.</ref>؛ دیگر موجودات مادی این کثرت منازل و مراحل را ندارند؛ صرفاً انسان است که از عقل هیولانی به عقل مستفاد می‌رسد و تراب همنشین [[رب]] الارباب می‌گردد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ممدّ الهمم در شرح فُصوص الحکم، ص۱۰۷.</ref>. صاحب ولایت کلیه، یعنی [[انسان کامل]]، همه این [[مقامات]] و مراحل را دارد.

پس انسان در میان جانداران شأنیتی دارد که می‌تواند از قوه به فعلیتی برسد<ref>«قوه» در اصطلاح فلسفه به معنای «نقص» و مقابل «فعل» است. فعل به معنای «حصول کمال» می‌باشد. کمال قوه، به فعلیت رسیدن آن چیزی است که امکان دارد برای شیء حاصل شود. (حسن حسن‌زاده آملی، گشتی در حرکت، ص۲۱۱)</ref> که صاحب [[مقام]] [[عقل]] مستفاد گردد. این طریق استکمال نفس ناطقه است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، هزارویک کلمه، ج۲، ص۱۷۳.</ref>. وقتی نفس از تاریکی‌های تعقّلات مادی برهد و از بندهای علایق اسارت‌آور [[دنیوی]] [[رهایی]] یابد، در [[دیار]] مرسلات و افق‌های کلیات شنا می‌کند و به مبادی عالیِ نوری که [[خزائن]] معارف و [[معادن]] حقایقند، می‌رسد و با آنها [[متحد]] می‌شود و به اندازه سعه و [[طهارت]] و قداستش بر آنها مطلع می‌گردد. این اطلاع و واقف شدن بر [[فکر]] متوقف نیست<ref>حسن حسن‌زاده آملی، عیون مسائل نفس و شرح آن، ج۲، ص۲۱۷.</ref>. بنابراین نفوسی که ناقص‌اند با تحصیل سرمایه [[قوی]] و در حدّ خودشان [[عقلی]] و مرتبه‌ای از مراتب عقل می‌شوند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط سوم، بخش دوم، ص۸۶۹.</ref>.

 

 

 

==== مرتبه دوم: عقل بالملکه ====

هنگامی که نفس ناطقه از مرتبه عقل هیولانی گذشت و از قابلیت محض بیرون آمد، با آشنایی به معقولات نخستین آماده است که معقولات دوم را تحصیل کند<ref>«معقول» در اصطلاح به مدرکات مفاهیم کلی گفته می‌شود که توسط عقل درک می‌شوند. در مقابل محسوسات و متخیّلات که جزئی هستند و توسط حواس درک می‌شوند. مفهومی که مستقیم و از راه حواس به ذهن می‌آید، معقول نخستین است و مفهومی که پس از فعالیت ذهنی روی معقول نخستین تولید می‌شود، معقول دوم است؛ یعنی همان‌طور که از تصرّف در محسوسات، معقولات نخستین به دست می‌آید، از تصرّف در معقولاتِ نخستین، معقولات دوم حاصل می‌شود. انسان با نشیب‌وفرازهای خود به سوی کمال می‌رود. ابتدا از راه محسوسات و با تور شکار حواس به صید معقولات مشغول می‌شود؛ چراکه محسوسات، آیات معقولات‌اند و هر چه در این نشئه تحقق دارد، فرع است و نشان از اصلی می‌دهد. از بصیر به بصیر بالاتر و از سمیح به سمیع بالاتر و از علم به علم بالاتر می‌رود؛ از مشاهده در محسوسات به سوی اصل و متن آنها بالا می‌رود.

# به طور مستقیم از حواس نیامده‌اند، بلکه با استفاده از معقولات نخستین ساخته می‌شوند؛

# به بخش خاصی از موجودات اختصاص ندارند؛ مانند کلیت، جزئیّت، نوع، جنس، علت، معلول، ضرورت و امکان.

 

عقل به کمک معقولات نخستین، معقولات دوم را که اکتسابی‌اند، از راه [[فکر]] یا حدس به دست می‌آورد و معلومات و نظریات کسب شده، در نفس او ذخیره می‌گردد و خود، [[آگاه]] است و می‌داند که آنها را دریافته است و هر وقت بخواهد می‌تواند آنها را در ذهن خود حاضر کند و به آنها دسترسی یابد. در این حال نفس ناطقه را به «عقل بالفعل» تعبیر می‌کنند که از قوه به فعل رسیده است و دانا و خوانا و گویا و شنوا شده و تور شکار به دست آورده است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، هزارویک کلمه، ج۱، ص۹۷ و ج۲، ص۱۵۳ و ۱۷۴ و ۴۱۱.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۲۴۶.</ref>

==== مرتبه چهارم: عقل بالمستفاد ====

عقل مستفاد غایت قصوی است؛ یعنی نفس از ابتدای عقل هیولانی به سوی عقل مستفاد می‌رود؛ یعنی به سوی [[نور]] و [[علمی]] می‌رود که باید از ماورای طبیعت به دست بیاورد و استفاده و تحصیل کند و همگی مقدمه برای رسیدن به این [[حقیقت]]، یعنی عقل مستفادند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط سوم، بخش دوم، ص۸۱۰.</ref>. هیچ [[خردمندی]] در این شأنیت نفس [[دودلی]] ندارد، بلکه [[تسلیم]] است و بدان تصدیق دارد و می‌بیند که هر چه از [[قوّت]] به فعل می‌رسد، [[قدرت]] و [[سلطان]] وی بیشتر می‌شود و نور [[بینش]] وی فزونی می‌گیرد و از [[تاریکی]] [[نادانی]] [[رهایی]] می‌یابد؛ هر چه داناتر می‌شود، [[استعداد]] و آمادگی وی برای معارف بالاتر قوی‌تر می‌گردد و گنجایش وی برای گردآوردن [[حقایق]] دیگر بیشتر می‌شود و از این معنا پی می‌برد که گوهر نفس ناطقه از نشئه دیگر و از ماورای عالم طبیعت و ماده است و به سرّ کلام امیرالمؤمنین علی{{ع}}: {{متن حدیث|كُلُّ وِعَاءٍ يَضِيقُ بِمَا جُعِلَ فِيهِ إِلَّا وِعَاءَ الْعِلْمِ فَإِنَّهُ يَتَّسِعُ بِهِ}}<ref>هر ظرفی بر اثر قراردادن چیزی در آن، از وسعتش کاسته می‌شود، مگر پیمانه علم که هر قدر از دانش در آن جای گیرد، وسعتش افزون می‌گردد. (نهج البلاغه، حکمت ۲۰۵)</ref> می‌رسد. روح انسانی هر اندازه بیشتر به حقایق نوری وجودی [[عقلی]] نائل شود، استعداد و ظرفیت وی برای تحصیل و اکتساب معارفِ بالاتر بیشتر می‌شود و سرّ این جمله بلندِ [[دعای افتتاح]] معلوم می‌گردد: {{متن حدیث|الَّذِي لَا تَنْقُصُ خَزَائِنُهُ وَ لَا تَزِيدُهُ كَثْرَةُ الْعَطَاءِ إِلَّا جُوداً وَ كَرَماً إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْوَهَّابُ}}<ref>خدایی که گنجینه‌هایش نقصان نپذیرد و بخشش بسیارش جز جود و کرم بر او نیفزاید؛ همانا او عزیز و بسیار بخشنده است.</ref>.<ref>حسن حسن‌زاده آملی، هزارویک کلمه، ج۲، ص۱۷۴.</ref>

در مرحله [[عقل]] مستفاد نفس از مراحل قوه گذشته است و فعلاً به مشاهده معقولات دوم می‌پردازد و می‌داند که بالفعل آنها را دریافته است؛ [[عقل نظری]] در این مرحله فعل مطلق می‌شود؛ چنان‌که در مرتبه نخستین، قوه مطلق است.

از نفسی که در مرحله عقل مستفاد است، به نفس «صاحب [[مقام]] [[قلب]]» تعبیر می‌کنند<ref>در مرتبه قلب، معانی کلی و جزئی مشاهده می‌شود؛ عارف، این مرتبه را قلب می‌نامد و حکیم، عقل مستفاد. برخی نیز این مقام رفیع را «فؤاد» نامیده‌اند؛ چنان‌که در آیه یازده سوره نجم آمده است: {{متن قرآن|مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى}}؛ «آنچه [در عالم غیب] دید، دلش حقیقت یافت و کذب و خیال نپنداشت». (حسن حسن‌زاده آملی، انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه، ص۱۸۱)</ref> که [[حقایق]] مکشوفاً و محصلاً در او متحقّقند و {{متن حدیث|إِذَا شَاءَ أَنْ يَعَلَمَ أُعْلِمَ}}<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط هشتم/ البهجة والسعادة، ص۸۱. انبیاء مقدس و منزه از فکرند؛ زیرا فکر و صغری و کبری چیدن دلیل بر فقر و نداری است و شأن انسان‌های کاملِ دارای نفس غنی و مکتفی اجل از این‌گونه امور است. فکر برای انسان‌های ناقص است که به سختی چیزی را می‌یابند؛ باید به راه افتند تا صاحب ذوق شوند؛ اما انسان‌های کامل خود مرآت حقایقند و تکلف و زحمت ندارند؛ فقط باید التفات کنند و مشیّت آنها تعلق بگیرد. می‌گویند که حدس فوق فکر است، و فوق حدس هم همان {{عربی|إِذَا شَاءُوا أَنْ عَلِمُوا عُلِّمُوا}} است که به محض توجه می‌یابند؛ برای مثال ستاره‌های فراوانی را در شب می‌توان دید؛ اما وقتی به اطراف خود می‌نگریم و مشغولیم، از آنها اطلاعی نداریم؛ همین که چشم بیندازیم، همه آن ستاره‌ها به دید ما می‌آیند. در عالم معنا مطلب از این شریف‌تر و عالی‌تر است و علم انسان‌های کامل خیلی پرعظمت است. (حسن حسن‌زاده آملی، شرح مصباح الانس، ص۵۴ و ۴۲۱، ۴۲۲ و ۵۶۱، ۵۶۲)</ref> مراد از [[قلب]] آن عضو مخروطی شکل لحمانی نیست که همه جانوران دارند، بلکه قلب در آن جایی و در آن مقامی به [[انسان]] می‌گویند که همه کلیات در آنجا به صورت مفصل درمی‌آیند و سان می‌گیرند و نفس این کلیات را به نحو [[شهود]] عیانی می‌بیند؛ یعنی معانی و [[حقایق]] کلی پیش او سان می‌یابند و همه آنها مشهود اویند؛ [[عقل]] مستفاد نیز در آن جایی بود که حقایق در نزد نفس ناطقه حاضر بالفعل بودند؛ مثل اینکه چشمِ سر منظری و مرآیی را به صورت اشکالی و اشباحی می‌بیند که در نزد او سان دارند و حاضرند و مشهود و مبصر اویند و همه آنها را بالفعل حاضر و مشهود می‌بیند. پس نفس ناطقه وقتی به جایی برسد که حقایق برای او بالفعل در نزد [[بصیرت]] و در نزد [[لوح]] نفسش مکشوف باشند او را قلب یا عقل بالمستفاد می‌نامند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۲۹۶.</ref>.

در [[مقام]] عقل مستفاد یا قلب تمام حقایق جمع است و تجلیات بر آن بی‌نهایت است؛ زیرا قلب نهایت ندارد و هر چه حقایق بر آن متجلی گردد، وسعت بیشتری می‌یابد. از آنجا که قلب مظهر همه [[اسمای الهی]] است و اسمای الهی نیز دم به دم تجلی خاص و [[شأن]] خاصی دارند، قلب دائماً در تقلّب و [[انقلاب]] است<ref>مقام قلب عقل مستفاد است *** گرچه دائماً در ازدیاد است

هریک از مراتب عقل هیولانی و عقل بالملکه و عقل بالفعل قوه‌ای از قوای نفس‌اند و قوای نظری وی‌اند؛ ولی عقل مستفاد قوه نفس نیست، بلکه نفس حضور معقولات ثانیه بالفعل در نزد نفس است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، هزارویک کلمه، ج۲، ص۱۷۴.</ref> و حضور خود معارف نوری و [[کمالات]] [[علمی]] و [[حقایق]] [[معنوی]] را در نزد مرآت و [[لوح]] نفس، عقل مستفاد می‌گویند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس معرفت نفس، ص۴۵۰.</ref>.

 

علت نام‌گذاری نفس در این مرحله به عقل مستفاد، آن است که نفس در این مرحله از عقل دیگری که بیرون از [[نفس انسانی]] است، استفاده می‌کند؛ یعنی از عقل فعال که مخرج [[نفوس]] از نقص به کمال است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط سوم، بخش دوم، ص۷۸۴؛ همو، دروس معرفت نفس، ص۴۵۰ و همو، هزارویک کلمه، ج۲، ص۱۵۳.</ref>.

 

بنابر مطالب مزبور، بیرون آمدنِ نفس از قوه به فعلیت، یعنی ارتقای نفس از نقص به کمال، ممکن است و نفس در این بیرون آمدن نیازمند بیرون‌آورنده‌ای است که جز موجود مفارق و عقل فعال نیست. در [[حقیقت]] عقل فعال علت فاعلی حصول صور معقولات در نفس است؛ یعنی همین نفسی که بین وی و [[عقل]] اتصال برقرار شده است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، عیون مسائل نفس و شرح آن، ج۲، ص۱۹ و ۲۹.</ref>.

این اتصالِ نفس ناطقه با عقل فعال، بلکه [[اتحاد]] نفس با آن و بالاتر، فنای نفس در آن، به اندازه [[استعداد]] نفس است و [[حظّ]] و بهره هر نفسی در فهم صور [[عقلی]] متفاوت است. پس نفس، صورِ عقلیِ ویژه استعدادِ خود را [[ادراک]] می‌کند، نه اینکه همه صور عقلیِ متحقق در عقل فعال را ادراک نماید و مجردِ اتحادِ نفس با عقل فعال، باعث اطلاع بر همه صور علمی موجود در آن نمی‌گردد، بلکه به اندازه خاص خود - بر علومی که مرتبط به آن استعدادی است که ملکه اتصال وی را تأمین می‌کند - مطلع می‌شود. در این بین، نفسِ مکتفی<ref>نفوس انسانی به دو قسم «نفوس مکتفی» و «نفوس ناقص» تقسیم می‌شوند. نفوس ناقص انسان‌هایی هستند که برای دریافت علوم و حقایق، ناگزیر از کسب و تحصیلند و بر اثر کار و کوشش، به امید اینکه اندکی به ادراک حقایق برسند، در مسیر قرار می‌گیرند و منازلی را باید طی کنند تا به مقصد برسند؛ اما نفوس مکتفی انسان‌هایی هستند که برای دریافت علوم و حقایق، نیازمند به کسب و تحصیل نیستند، بلکه به صرف اراده، آنچه را که باید بدانند، می‌دانند؛ {{عربی|إِذَا شَاءُوا أَنْ عَلِمُوا عُلِّمُوا}}؛ این خود یکی از خصایص امام معصوم است؛ مثل حضرت خاتم{{صل}} که مخاطب به این خطاب است که {{متن قرآن|أَنَّ إِلَى رَبِّكَ الْمُنْتَهَى}} [سوره نجم، آیه ۴۲]. موجودات مختلف همه تحت پرورش او هستند. پس نفوس انبیا و اولیا نیازی به کوشش‌های فراوان ندارند، بلکه مزاجی معتدل دارند و تارو پود و بافت آنها به کمال اعتدال است و نفسشان در نهایت اعتدال و قرب به مبدأ قرار دارد. دولت {{متن قرآن|آتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا}} [«ما به او در کودکی (نیروی) داوری دادیم» سوره مریم، آیه ۱۲]دست آنها را گرفته و از همان کودکی پاکیزه بوده و اعمالشان حکیم و رفتارشان صحیح است و هوش و درایت و بینش آنها درست کار می‌کند. در نفس مکتفی، معلوم تابع اراده عالِم است و به صرفِ اراده عالِم ایجاد می‌شود، برخلاف نفس ناقص که در آن، معلوم تابع اراده عالِم نیست، بلکه تابع کسب و تحصیل علم است؛ از آن جهت نفسی را مکتفی می‌گویند که به حسب فطرت، به سرمایه خدادادی‌اش و به ذات و علل ذاتیه‌اش در خروجش از نقص به کمال اکتفا می‌کند و احتیاج به مکمّل خارجی ندارد؛ برخلاف نفس ناقص که در تحصیل کمالات و خروج از قوه به فعل، به مکمل خارجی نیازمند است و ازین جهت ناقص است. صاحبان نفوس مکتفی در همان خردسالی از بیشتر بزرگسالان قوی‌ترند و مصداق این آیه‌اند که {{متن قرآن|ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ}} [«این بخشش خداوند است که به هر کس بخواهد ارزانی می‌دارد» سوره مائده، آیه ۵۴]. چنین انسانی از نور و درایت و عقلی برخوردار است که هیچ‌گاه و در هیچ حال و نشیب‌وفرازی تن به خیانت نمی‌دهد و از مسیر عدالت بیرون نمی‌رود و در نزد برهان پروردگارش می‌باشد. (حسن حسن‌زاده آملی، انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه، ص۱۷۶؛ همو، شرح فارسی اسفار اربعه، ج۳، ص۲۲۰؛ همو، شرح رسالة انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه، ص۳۴۸ و همو، شرح مصباح الانس، ص۳۸۵ و ۶۹۳، ۶۹۴)</ref> به دلیل [[استعداد]] کامل خود برای [[علوم]]، حظّی وافر دارد؛ زیرا وی فانی در مبدأ خویش گردیده و محل [[مشیّت]] [[خدا]] و [[قدرت]] نافذ وی است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، عیون مسائل نفس و شرح آن، ج۲، ص۲۸.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۲۴۶.</ref>

=== مراتب عقل عملی یا طهارت‌های سه‌گانه (تجلیه، تخلیه، تحلیه و فنا)<ref>برای طرح مباحث این بخش بیشتر از پنج کتاب علامه حسن‌زاده استفاده شده است؛ ترجمه رسالة لقاء الله، ص۲۰۱-۲۰۶؛ عیون مسائل نفس و شرح آن، ج۲، ص۵۱۴، ۵۱۵؛ دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط نهم/ مقامات عارفین، ص۱۵۵، ۱۵۶ و مقاله علامه حسن‌زاده در یادنامه علامه طباطبائی، ص۵۸۲-۵۸۸؛ هزارویک کلمه، ج۲، ص۱۵۷-۱۵۹. علامه حسن‌زاده در صفحاتِ یادشده دو منبع اخیر (مقاله علامه حسن‌زاده در یادنامه علامه طباطبائی و هزارویک کلمه)، تبرکاً مقاله‌ای از آیت‌الله میرزا ابوالحسن رفیعی قزوینی نقل می‌کند که درباره مقامات اربعه تجلیه، تخلیه، تحلیه و فناست.</ref> ===

قوه عملی در [[نفس انسان]] (کارفرمای بدن جسمانی در رسیدن به اوج [[سعادت]] و کمال) ناچار است با سیر معنوی از مراتبی چهارگانه بگذرد تا از حضیضِ نقصِ حیوانیت به ذروه علیای [[انسانیت]] برسد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، هزارویک کلمه، ج۲، ص۱۵۸.</ref>. این مراتب «تجلیه»، «تخلیه»، «تحلیه» و «فنا» هستند که فنا شامل سه مرتبه محو و طمس و محق است.

نفس در مرتبه تجلیه، قوا و اعضای خود را وامی‌دارد که کاملاً [[مطیع]] [[احکام شرع]] شوند و از [[اوامر]] [[اطاعت]] کنند و از منهیات اجتناب نمایند تا آثار طهارت ظاهری در ظاهر، یعنی در بدن نمایان شود و در نفس هم به تدریج ملکه [[تسلیم]] و اطاعت و [[خوی]] [[انقیاد]] برای [[سلوک]] در طریق [[حق‌تعالی]] به دست آید<ref>حسن حسن‌زاده آملی، هزارویک کلمه، ج۲، ص۱۵۸ و همو، شرح مصباح الانس، ص۴۱۵.</ref>. تجلیه و [[آراستگی]] به ظاهر [[شرع]] در سلوک الی الله لازم است و کار کمی نیست؛ زیرا بزرگ‌ترین [[ریاضت]] آن است که ظاهر به [[آداب]] [[شریعت]] متأدب باشد. همین پله اول خیلی سنگین است؛ همیشه طاهر بودن و اینکه [[انسان]] حرف [[بیهوده]] نگوید، با نامحرمِ مرد و [[زن]] ننشیند، غذاهای خود را بپاید و مواظب [[معاشرت]] خود با دیگران باشد، [[نماز]] بخواند، [[روزه]] بگیرد و [[فقه]] [[شریف]] در [[لباس]]، بدن و [[افعال]] انسان قرار گیرد، کاری بزرگ است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، شرح فارسی اسفار اربعه، ج۳، ص۷۲۷ و همو، شرح مصباح الانس، ص۱۷۰.</ref>.

 

 

 

درست است که سالک در رَفض خود را از آنچه او را از خدایش بازمی‌دارد کنار می‌کشد، نباید به همین اندازه قانع باشد؛ زیرا هنوز رنگ‌هایی از آنچه ترک کرده، در او هست؛ غرض اینکه:

پس هنوز تنقیه نشده و باید رنگ‌های باقیمانده هم زدوده شود و بعد از رَفض، نَفض کند؛ یعنی فرش‌تکانی کند تا گردوخاکی که در لابه لای فرش است بریزد و جدا شود؛ باید نفس‌تکانی کند تا چیز دیگری در لابه‌لای وجود او نباشد. در اینجا آن مثل مناسب است که مرحوم [[قاضی]] می‌فرمود: جِرم‌کش جِرم حوض را کشید و با وجود این می‌بینی هنوز آب حوض بو می‌دهد؛ چون آن گوشه و کنارهای حوض یک تکه کوچک گوشت یا استخوان یا چیز دیگری از دیده جِرم‌کش پنهان ماند و همان کافی بود تا آب، کثیف و بدبو شود<ref>حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط نهم/ مقامات عارفین، ص۲۴۶-۲۴۸.</ref>.

'''مرتبه سوم: تحلیه''': بعد از تخلیه، تحلیه و [[آراستن]] [[باطن]] به منجیات است. مراد از منجیات، چیزهایی است که سبب [[نجات]] و [[رستگاری]] [[انسان]] در مقابل مهلکات هستند. منجیات اوصاف [[انسانی]] مانند [[تواضع]]، [[علم]]، [[تقوا]] و دیگر [[فضایل]] انسانی است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، شرح مصباح الانس، ص۲۱۵.</ref>.

 

 

 

'''مرتبه چهارم: فنا''': چهارمین مرتبه [[عقل عملی]]، رسیدن به مقام «فنا» است. اگر نفس در تحلیه خیلی [[قوی]] شد و متأدّب به [[آداب]] [[انسان‌های کامل]] و متخلّق به آداب و [[اخلاق]] [[ربوبی]] و متّصف به صفات [[ملکوتی]] گردید، مقام چهارم، یعنی مقام فنای فی [[اللّه]] شروع می‌شود<ref>حسن حسن‌زاده آملی، شرح فارسی اسفار اربعه، ج۳، ص۷۲۸.</ref>؛ زیرا پس از سه مرتبه تجلیه و تخلیه و تحلیه، به [[برکت]] [[طهارت]] و صفای روح، برای [[سالک]] جاذبه [[محبت]] و [[عشق به خداوند]] -جل جلاله- فراهم می‌آید و محبّ و [[دوستدار]] آن چیزی می‌شود که برایش کمال حقیقی است؛ یعنی حضور دائمی نزد [[خدای تعالی]] و [[عبادت]] او و خلوت و انس با او و یاد و ذکرش به زبان و [[قلب]]. این احوال سبب می‌شود محبت به تدریج شدت یابد و [[آتش]] محبت کم‌کم مشتعل گردد تا اینکه از خود [[غافل]] شود و جز او نبیند و به [[حق الیقین]] به آن برسد که خدای تعالی اول و آخر و ظاهر و [[باطن]] است و اینکه تنها او ظاهر است و ظاهر تنها اوست، نه غیر او، اینکه باطن همان ظاهر است و اول همان آخر است و آخر همان اول. این حالت [[عارف]] «فنای در [[خدا]]» نام دارد. بنابراین فنا ملاحظه [[جمال]] و جلال [[خداوند]] و قصر نظر بر کمال اوست<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمة رسالة لقاء الله، ص۲۰۳.</ref>. در این مرحله پس از رسیدن به ملکه اتصالِ نفس به [[عقل]] فعّال و انفصال و بریدن از خویشتن و [[هواهای نفسانی]]، جمال [[حق]] برای سالک تجلی می‌کند و محو جمال حق می‌شود و دیده بر کمال حق می‌دوزد و هر آنچه غیر اوست را در مقابل [[قدرت]] کامل [[حضرت حق]] فانی می‌بیند و هر دانشی را در علمِ شاملِ حضرتِ حق مستغرق می‌داند، بلکه هر وجودی را فایض از جناب [[دوست]] می‌بیند. «فنای در حق» خود سه مرتبه دارد: محو، طمس و محق<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۲۰۲.

'''مرحله اول: محو (فنای در [[افعال]])''': محو، فنای افعال عبد در فعل [[حق سبحانه و تعالی]] است. [[سالک]] در این مرحله همه کارها را از [[خدا]] می‌داند؛ یکی از معانی {{متن حدیث|لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ}} همین است؛ یعنی هیچ کاری در [[جهان]] انجام نمی‌شود و هیچ قدرتی نیست، جز به واسطه فیض خداوند. چون قدرت او منشأ همه قدرت‌هاست، هرکاری که در جهان انجام می‌گیرد را می‌توان به او نسبت داد که خود فرمود: {{متن قرآن|مَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى}}<ref>«و چون تیر افکندی تو نیفکندی بلکه خداوند افکند» سوره انفال، آیه ۱۷.</ref>. در این [[مقام]] [[یأس]] تمام از همه [[خلق]] و رجای تام به [[حق]] پیدا می‌شود و در نظرِ حقیقت‌بینِ [[عارف]]، بزرگ‌ترین قدرت‌ها و نیروهای مقتدرترین [[سلاطین]] عالم امکان با قدرت و نیروی پشه‌ای [[ضعیف]] یکی می‌گردد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، هزارویک کلمه، ج۲، ص۱۵۹.</ref>.

 

دلیل نام‌گذاری این مرحله به «محو» این است که در نظر عارف تمام مؤثرات و همه مبادی اثر و اسباب و علل از مجرّد و مادی [[بیهوده]] و بی‌اثر می‌شود و در کائنات مؤثری غیر از «حق و نفوذ [[اراده]] و قدرت حق» نمی‌بیند و عوامل این عالم را محو و ناچیز در حیطه قدرت نامتناهی [[الهی]] مشاهده می‌کند.

'''مرحله دوم: طمس (فنای در صفات)''': «طمس» در لغت به معنای ناپدیدشدن است و در اصطلاح از بین رفتن و فنای صفات عبد در صفات خداست. در این مرحله عارف الهی برای خودش هیچ صفتی نمی‌بیند و [[علم]] و قدرت و دیگر [[کمالات]] و صفاتش را از خدا می‌داند، چون [[معتقد]] است: {{متن قرآن|لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ}}<ref>«بگو من برای خود سود و زیانی در دست ندارم جز آنچه خداوند بخواهد» سوره اعراف، آیه ۱۸۸.</ref>؛ در نظر او انواع مختلف کائنات که هر یک در حدّ خود تعیّنی و نامی دارند، یکی می‌شوند؛ مانند [[ملک]] و فلک و [[انسان]] و حیوان و اشجار و [[معادن]] که در نظر [[اهل]] [[حجاب]] به صورت کثرت و تعدد و غیریت متصوّر و مشهودند؛ یعنی عارف الهی همه را از [[عرش]] اعلای تجرد تا مرکز خاک به صورت نگارستانی مشاهده می‌‌کند که در سراسر سقف و دیوار آن، عکس علم و قدرت و [[حیات]] و [[رحمت]] و نقش [[لطف]] و مهر و محبت الهی و عنایت یزدانی به قلمِ تجلی نگاشته شده و پرتو [[جمال]] و جلال [[حق]] بر آن افتاده است. در این نظر بر و [[بحر]] و [[دریاها]] و خشکی‌ها، افلاک و خاک، عالی و دانی به هم متصل و پیوسته و یکی خواهند بود و همه با یک نغمه و به یک صدای موزون خبر از عظمت عالم ربوبی می‌دهند. [[عارف]] در این [[مقام]] به [[حقیقت توحید]] و کلمه طیبه «[[لا اله الا الله]]» متحقق می‌شود؛ یعنی همه صفات کمال را منحصر به حق می‌داند و در غیر حق، ظلّ و عکس صفات کمال را می‌پندارد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، هزارویک کلمه، ج۲، ص۱۵۸، ۱۵۹.</ref>.

'''مرحله سوم: محق (فنای در ذات)''': «محق» در لغت به معنای نابودی و از میان رفتن است و در اصطلاح فنای وجود عبد در ذات حق است. در این مقام که آخرین [[منزل]] در [[سفر]] الی [[الله]] است، به کلی اغیار از هر جهت محو و نابود می‌گردند و [[توحید]] صافی و [[خالص]] ظهور و تحقق می‌یابد. عارف در این مرحله همه موجودات عالم را پرتو ذات حق می‌داند و هیچ‌یک از آنها را به [[استقلال]] نمی‌بیند و با زبان [[حقیقت]] می‌گوید: {{عربی|يَا هُوَ يَا مَنْ لَيْسَ إِلَّا هُوَ}}. در این حالت برای او و دیگر ممکنات هویتی نمی‌ماند؛ زیرا [[هویت]] همه در تجلی حق سبحانه مضمحل و متلاشی گشته و {{متن قرآن|لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ}}<ref>«فرمانفرمایی در این روز از آن کیست؟ از آن خداوند یگانه دادفرما» سوره غافر، آیه ۱۶.</ref> نمایان شده است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۲۰۶. مقام «فنای در ذات» را «فنای در احدیت» نیز می‌گویند؛ عارف در این مقام همگی اسماء و صفات- از صفات لطف همچون رحمان و رحیم و رازق و منعم و صفات قهر مانند قهار و منتقم- را در غیب ذات احدیت مستهلک می‌نماید و به جز مشاهده ذات احدیت هیچ‌گونه تعیّنی در روح او باقی و منظور نمی‌ماند؛ حتی اختلاف مظاهر همچون جبرئیل و عزرائیل و موسی و فرعون از چشم حقیقت‌بین صاحب این مقام مرتفع می‌شود؛ مهر و خشم حق، عطا و منع وی، بسط و قبض و بهشت و دوزخ برای او یکی می‌گردد؛ صحت و مرض، فقر وغنی و عزت و ذلت برابر می‌شود؛ در این مرحله است که شاعر الهی نیک می‌سراید:

پس [[عارف]] در «محو» فعلی را برای جز [[حق]] {{متن حدیث|بِحَوْلِ اللَّهِ وَ قُوَّتِهِ أَقُومُ وَ أَقْعُدُ}} و در «طمس» صفتی را برای غیر حق {{متن حدیث|لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ}} و در «محق» وجودی را جز برای حق {{متن حدیث|لَا هُوَ إِلَّا هُوَ، يَا هُوَ يَا مَنْ لَيْسَ إِلَّا هُوَ وَ هُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَ فِي الْأَرْضِ إِلهٌ}} نمی‌بیند. به این سه مرتبه «[[توحید افعال]]»، «[[توحید صفات]]» و «[[توحید ذات]]» نیز می‌گویند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، هزارویک کلمه، ج۲، ص۱۵۳ و همو، شرح مصباح الانس، ص۶۶۳.</ref>. [[طهارت]] حقیقیِ نفس، در مرحله سوم پدید می‌آید؛ چون در مرحله فنای در ذات است که نفس از ماسوی [[الله]] [[پاک]] می‌شود<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ۲۰۶.</ref> و مصداق {{متن قرآن|قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا}}<ref>«بی‌گمان آنکه جان را پاکیزه داشت رستگار شد» سوره شمس، آیه ۹.</ref> می‌گردد<ref>حسن تا شد فنای ذات پاکش *** به از کبریت احمر گشت خاکش

 

پس از مرحله فنا، عارف به بقا می‌رسد. زمانی بقا محقق می‌شود که [[بنده]] بعد از فنای مطلق، وجود و ذاتی پاک از همه آلودگی‌ها داشته باشد. او با چنین وجود مطهّری در عالمِ اتّصاف به [[اوصاف الهی]] و [[تخلّق]] به [[اخلاق]] ربّانی [[ترقی]] می‌کند<ref>عزالدین محمود کاشانی، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، ص۲۹۶.</ref>. درواقع [[تقرّب]] به [[حق‌تعالی]] [[سیر]] در مسافتی به سوی مقصدی است که فنای فی الله می‌آورد و بقای بالله<ref>طائران قدس قرب دوست بیرون از حدند *** فانی‌اند از خویشتن باقی به حیّ لایزال

در فنای فی الله [[احدیت]] ذاتیه حاصل می‌شود و در بقای بالله احدیت اسمائیه. چنین کسی به [[موت]] ارادی<ref>درین هجرت اگر ادراک موت است *** چه خوفی چون بقا هست و نه فوت است