پرش به محتوا

سیره‌نویسی: تفاوت میان نسخه‌ها

برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
خط ۲۸: خط ۲۸:


به طور کلی به نظر می‌رسد دو زمینه سبب شده است تا [[روایات]] [[دلائل النبوه]] که شامل رخدادهای شگفت به عنوان [[زمینه ظهور]] حضرت ([[ارهاصات]])، انجام [[خوارق عادت]] به دست خود آن [[بزرگوار]]، [[غیب‌گویی]] و [[اخبار]] از [[مغیبات]] توسط ایشان و جز اینها می‌شود، مورد توجه قرار گیرد. نخست همین مقایسه میان [[نبوت]] [[انبیای سابق]] با حضرت محمد{{صل}} که [[مسلمانان]] را متمایل به این امر می‌ساخت که قطعا مواردی از این دست در سیره نبوی هم هست که باید روی آن کار کنند. دوم اینکه نفس [[پیامبری]] امری است که به هر روی با عالم بالا در تماس است و روشن است که لازمه آن در اذهان عمومی این است که او کارهایی می‌تواند انجام دهد که دیگران [[قادر]] به انجام آن نیستند به‌ویژه وقتی [[مشایخ]] در [[ادیان]] مختلف، قادر به انجام کارهایی هستند که از آنها با عنوان [[کرامات]] یاد می‌شود. به طور [[طبیعی]] بر [[پیامبر]] هم باید مانند آنها یافت شود. موارد اندکی هم از [[جاهلیت]] به عنوان [[اخبار]] شگفت، نقش عوامل نامرئی، حضور [[شیطان]] در برخی از [[تصمیم‌گیری‌ها]]، نداهای [[غیبی]] و مواردی از این قبیل داریم که می‌توانسته روی ذهنیت [[مسلمانان]] تأثیر گذاشته باشد. در چنین شرایطی [[عوام]] از [[عرب]] و [[عجم]] که در معرض [[اسلام]] قرار گرفته‌اند [[تمایل]] خاصی داشتند تا با شنیدن این قبیل اخبار شگفت با [[اطمینان قلبی]] بیشتری [[نبوت]] را بپذیرند آنان نه [[فرصت]] نه توان، و زمینه [[درک]] [[علمی]] [[قرآن]] را دارند تا تصور کنند که آیا می‌توان مثل آن آورد یا خیر. این همان چیزی شد که ده‌ها اثر در این باره نگاشته شود و در نهایت به تألیف دو اثر دایره المعارفی مانند [[دلائل النبوه]] [[بیهقی]] و [[ابونعیم اصفهانی]] منجر شود.<ref>[[رسول جعفریان|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۱۴۱.</ref>
به طور کلی به نظر می‌رسد دو زمینه سبب شده است تا [[روایات]] [[دلائل النبوه]] که شامل رخدادهای شگفت به عنوان [[زمینه ظهور]] حضرت ([[ارهاصات]])، انجام [[خوارق عادت]] به دست خود آن [[بزرگوار]]، [[غیب‌گویی]] و [[اخبار]] از [[مغیبات]] توسط ایشان و جز اینها می‌شود، مورد توجه قرار گیرد. نخست همین مقایسه میان [[نبوت]] [[انبیای سابق]] با حضرت محمد{{صل}} که [[مسلمانان]] را متمایل به این امر می‌ساخت که قطعا مواردی از این دست در سیره نبوی هم هست که باید روی آن کار کنند. دوم اینکه نفس [[پیامبری]] امری است که به هر روی با عالم بالا در تماس است و روشن است که لازمه آن در اذهان عمومی این است که او کارهایی می‌تواند انجام دهد که دیگران [[قادر]] به انجام آن نیستند به‌ویژه وقتی [[مشایخ]] در [[ادیان]] مختلف، قادر به انجام کارهایی هستند که از آنها با عنوان [[کرامات]] یاد می‌شود. به طور [[طبیعی]] بر [[پیامبر]] هم باید مانند آنها یافت شود. موارد اندکی هم از [[جاهلیت]] به عنوان [[اخبار]] شگفت، نقش عوامل نامرئی، حضور [[شیطان]] در برخی از [[تصمیم‌گیری‌ها]]، نداهای [[غیبی]] و مواردی از این قبیل داریم که می‌توانسته روی ذهنیت [[مسلمانان]] تأثیر گذاشته باشد. در چنین شرایطی [[عوام]] از [[عرب]] و [[عجم]] که در معرض [[اسلام]] قرار گرفته‌اند [[تمایل]] خاصی داشتند تا با شنیدن این قبیل اخبار شگفت با [[اطمینان قلبی]] بیشتری [[نبوت]] را بپذیرند آنان نه [[فرصت]] نه توان، و زمینه [[درک]] [[علمی]] [[قرآن]] را دارند تا تصور کنند که آیا می‌توان مثل آن آورد یا خیر. این همان چیزی شد که ده‌ها اثر در این باره نگاشته شود و در نهایت به تألیف دو اثر دایره المعارفی مانند [[دلائل النبوه]] [[بیهقی]] و [[ابونعیم اصفهانی]] منجر شود.<ref>[[رسول جعفریان|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۱۴۱.</ref>
==صحابه‌نگاری یا تسمیه اصحاب رسول الله{{صل}}==
{{اصلی|صحابه‌نگاری|تسمیه‌نگاری}}
شمار قابل توجهی کتاب از [[قرن سوم]] به بعد درباره فهرست [[صحابه]] و طبعا ذیل همان [[تسمیه‌نگاری]] پدید آمد که برای خود ادبیاتی ویژه در کنار دیگر [[منابع سیره نبوی]] ایجاد کرد. اغلب [[پژوهشگران]] با سه کتاب مهم «[[الاستیعاب]]»، «[[اسدالغابه]]» و «[[الاصابه]]» که در سه دوره مختلف زمانی از [[قرن پنجم]] تا نهم نوشته شد، آشنا هستند، اما در کنار اینها، منابع فراوان دیگری هم هست که این رشته [[علمی]] را پربار کرده است.
در [[قرآن]] درباره صحابه نه به اسم، اما به عنوان یک گروه مکرر سخن گفته شده است. در بسیاری از موارد ستایشی و مواردی هم [[انتقادی]] است. گروهی که در میان آنها از همه طیف [[مؤمن]]، [[مسلمان]]، [[منافق]]، [[فاسق]] و جز آن هستند. این تصور بعدها عوض شد، به طوری که صحابه در [[ذهن]] [[اهل سنت]] - نه [[شیعه]] و نه [[خوارج]] - جایگاه ویژه و فوق‌العاده‌ای یافت. این جایگاه ویژه که نوعی شبه [[عصمت]] باید نامید، مقامی بلند برای صحابه ایجاد کرد و سبب شد تا به صورت هاله‌ای [[مقدس]] در اطراف [[پیامبر]] قرار گیرد البته در تعریف [[صحابی]] [[اختلاف]] نظر بود اما برای اینکه [[مبانی کلامی]] قصه را بشود جمع و [[جور]] کرد، دایره را وسیع‌تر گرفتند، و آن را شامل هر کسی که [[رسول]]{{صل}} را [[رؤیت]] کرده و تعریف‌های مشابه آن، قرار دادند. مسأله این بود که باید [[اقوال صحابه]] که بسان منبع مهمی برای [[دین]] در نظر گرفته می‌شد، [[حجت]] باشد، و لاجرم باید این شبه معصومیت برای آنها در نظر گرفته می‌شد. [[قدسیت]]، مزبور سبب شد تا کسانی در [[اندیشه]] «تسیمه» و فهرست‌نگاری آنها برآیند و فهرستی از آنها به‌دست آورند. این فهرست می‌تواند کمک شایانی به [[شناخت]] آنها برای نسل‌های بعد داشته باشد. در واقع، بعدها در قرن سوم که [[علم حدیث]] و مبانی آن هم [[استوار]] شد، صحابه به عنوان واسط اصلی این [[احادیث]] میان [[رسول]] و [[تابعین]]، اهمیت بیشتری یافتند و لازم بود درباره آنها تحقیق بیشتری صورت گیرد. بسیاری از این افراد به نام، شماری به [[کنیه]] و برخی با چندین نام یا [[لقب]] [[شهرت]] داشتند و این [[ضرورت]] بازشناسی آنها را فراهم کرد. کتاب [[صحابه‌شناسی]]، سبب شد اطلاعات بسیار جزئی و ریز از بسیاری از شخصیت‌های اطراف [[پیامبر]]، همینطور بسیاری از رویدادها و وقایع، و نیز [[قبایل]] و دسته‌های مختلف و نیز شهرهای محل [[مهاجرت]] آنها برجای بماند. بسیاری از این اطلاعات هیچ‌گاه در [[کتاب‌های سیره]] نمی‌آمد. [[طبیعی]] است که خلط‌های زیادی میان این اسامی صورت گرفته و حتی بعدها کسانی به [[دروغ]] افراد ساختگی را به آنها ضمیمه کردند. همین اینها، [[ضرورت]] بازبینی در این فهرست‌ها را ایجاد کرده که هر بار نویسنده‌ای برای این کار [[کوشش]] کرده است<ref>این روزها کتاب «سیر تدوین و تطور صحابه نگاری» از آقای هدایت پناه انتشار یافته (پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۸) و به تفصیل درباره این ادبیات سخن گفته است. سال‌ها پیش در همین پژوهشگاه، زمانی که بنده مدیریت گروه تاریخ را داشتم طرحی برای بازشناسی زندگی صحابه تصویب و دنبال شد که تاکنون سه مجلد آن انتشار یافته است.</ref>.<ref>[[رسول جعفریان|جعفریان، رسول]]، [[منابع تاریخ اسلام (کتاب)|منابع تاریخ اسلام]]، ص ۱۴۳.</ref>


==سیره‌نویسی پیش از ابن اسحاق==
==سیره‌نویسی پیش از ابن اسحاق==
۲۲۷٬۶۲۸

ویرایش