آفرینش در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

*در معنای خلق اندازه‌گیری معتبر است<ref>[[نثر]] طوبی، ج ۱، ص ۲۳۳.</ref>، زیرا [[خلقت]] با اسبابی انجام می‌شود که مقدم بر شی‌ء و مقارن با اوست، بنابراین در [[خلقت]] هر چیز وجود و [[آثار وجودی]] آن بر حسب اسباب یاد شده اندازه‌گیری می‌شوند<ref>[[المیزان]]، ج ۱۵، ص ۱۷۶.</ref>، از این رو [[قرآن کریم]] تقدیر هر چیزی را همانند [[خلقت]] آن به [[خدا]] اسناد می‌دهد: {{متن قرآن|الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُن لَّهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا }}<ref>  همان که فرمانفرمایی آسمان‌ها و زمین او راست و فرزندی نگزیده است و در فرمانفرمایی او را انبازی نیست و هر چیز را آفرید آنگاه آن را به شایستگی اندازه نهاد؛ سوره فرقان، آیه: 2.</ref> همچنین در معنای خلق [[اراده]] [[خالق]] معتبر است، بنابر این نمی‌توان گفت [[خورشید]] [[نور]] خلق می‌کند، مگر به مجاز و [[تشبیه]]، چون [[اراده]] ندارد و خلق کردن [[خدا]] با [[اراده]] است<ref>[[نثر]] طوبی، ج ۱، ص ۲۳۴.</ref> که به طور ضمنی می‌توان آن را از آیاتی برداشت کرد که در آنها آمده است که [[خدا]] آنچه را بخواهد و [[اختیار]] کند می‌آفریند: {{متن قرآن|وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِن مَّاء فَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ وَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاء إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ }}<ref>  و خداوند هر جنبده‌ای را از آبی آفریده است، برخی از آنان بر شکم می‌خزند و برخی بر دو پا گام برمی‌دارند و برخی بر چهارپا راه می‌روند؛ خداوند هر چه بخواهد می‌آفریند؛ بی‌گمان خداوند بر هر کاری تواناست، سوره نور، آیه: 45.</ref>؛ {{متن قرآن|وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاء وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ}}<ref> و پروردگارت هر چه خواهد می‌آفریند و می‌گزیند؛ آنان را گزینشی نیست، پاکا خداوند و فرابرترا (که اوست) از آنچه (برای او) شریک می‌آورند؛ سوره قصص، آیه: 68.</ref> [[قرآن کریم]] [[خدا]] را [[خالق]] [[آسمان‌ها]] و [[زمین]]: {{متن قرآن|أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ }}<ref>  آیا در نیافته‌اند «3» که خداوندی که آسمان‌ها و زمین را آفریده است و در آفرینش آنها درمانده نشده است می‌تواند مردگان را زنده گرداند؟ چرا، بی‌گمان او بر هر کاری تواناست، سوره احقاف، آیه: 33.</ref>، شب و روز و [[خورشید و ماه]]: {{متن قرآن|وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}}<ref>  و اوست که شب و روز و خورشید و ماه را آفرید (که) هر یک در چرخه‌ای شناورند، سوره انبیاء، آیه: 33.</ref>، [[انسان]]: {{متن قرآن|خَلَقَ الإِنسَانَ}}<ref>  آدمی را آفرید، سوره رحمان، آیه: 3.</ref>، [[مرگ]] و [[زندگی]]: {{متن قرآن|الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلا وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ}}<ref>  همان که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک نیکوکردارترید و او پیروز آمرزنده است، سوره ملک، آیه: 2.</ref>، [[جن]]: {{متن قرآن|وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُونِ }}<ref> و پریان و آدمیان را نیافریدم جز برای آنکه مرا بپرستند؛ سوره ذاریات، آیه: 56.</ref>،[[شیطان]]: {{متن قرآن| قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلاَّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قَالَ أَنَاْ خَيْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ}}<ref>  خداوند) فرمود: آنگاه که به تو فرمان دادم. چه چیز تو را از فروتنی بازداشت؟ گفت: من از او بهترم! مرا از آتش و او را از گل آفریده‌ای ، سوره اعراف، آیه: 12.</ref>، چارپایان: {{متن قرآن|وَالأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ}}<ref>  و چارپایان را آفرید که در (پوست) آنان برای شما گرما و سودهایی (دیگر) است و از آنها می‌خورید، سوره نحل، آیه: 5.</ref>، مرکب‌های سواری: {{متن قرآن| وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً وَيَخْلُقُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ}}<ref>  و نیز اسبان و استران و درازگوشان را (آفرید) تا سوارشان شوید و تا مایه آراستگی (باشند) و چیزهایی می‌آفریند که نمی‌دانید، سوره نحل، آیه: 8.</ref>؛ نیز {{متن قرآن|عَلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ}}<ref>  بر راهی راست، سوره یس، آیه: 4.</ref> و دیگر پدیده‌ها: {{متن قرآن|قُلْ مَن رَّبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَفَاتَّخَذْتُم مِّن دُونِهِ أَوْلِيَاء لاَ يَمْلِكُونَ لِأَنفُسِهِمْ نَفْعًا وَلاَ ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ أَمْ جَعَلُواْ لِلَّهِ شُرَكَاء خَلَقُواْ كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ }}<ref> بگو: پروردگار آسمان‌ها و زمین کیست؟ بگو: خداوند؛ بگو: آیا در برابر او سرورانی گزیده‌اید که هیچ سود و زیانی برای خویش در اختیار ندارند؟ بگو: آیا نابینا و بینا برابر است؟ یا تیرگی‌ها با روشنایی برابرند؟ یا برای خداوند شریک‌هایی تراشیده‌اند که همانند آفرینش او را آفریده‌اند بنابراین (این دو) آفرینش بر آنان مشتبه شده است؟ بگو خداوند آفریننده هر چیز است و اوست که یگانه دادفرماست؛ سوره رعد، آیه: 16.</ref>؛ {{متن قرآن|اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ}}<ref> خداوند آفریننده همه چیز است و او بر هر چیزی نگاهبان است؛ سوره زمر، آیه: 62.</ref> نیز {{متن قرآن| ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لّا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ }}<ref>  این است خداوند پروردگار شما، آفریننده هر چیز که هیچ خدایی جز او نیست پس چگونه (از حق) بازگردانده می‌شوید؟، سوره غافر، آیه: 62.</ref>؛ {{متن قرآن|وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاء وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ}}<ref>  و پروردگارت هر چه خواهد می‌آفریند و می‌گزیند؛ آنان را گزینشی نیست، پاکا خداوند و فرابرترا (که اوست) از آنچه (برای او) شریک می‌آورند؛ سوره قصص، آیه: 68.</ref>؛ {{متن قرآن| لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشَاء يَهَبُ لِمَنْ يَشَاء إِنَاثًا وَيَهَبُ لِمَن يَشَاء الذُّكُورَ }}<ref>  فرمانفرمایی آسمان‌ها و زمین از آن خداوند است، آنچه را بخواهد می‌آفریند، به هر که خواهد فرزندان دختر و به هر که خواهد فرزندان پسر می‌بخشد، سوره شوری، آیه: 49.</ref> و... دانسته است و بر [[آفرینش]] دوباره توانا: {{متن قرآن|أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لاَّ رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ كُفُورًا }}<ref>  آیا ندیده‌اند خداوندی که آسمان‌ها و زمین را آفریده است تواناست که همانند آنان را بیافریند؟ و برای آنان اجلی نهاده است که تردیدی در (آمدن) آن نیست اما ستمگران جز سر ناسپاسی  ندارند، سوره اسراء، آیه: 99.</ref>؛ نیز به جهت کثرت خلق کردن [[خدا]] که خاصّ اوست، وی را "خلاّق"<ref>الجوهر الثمین، ج ۵ ، ص ۲۴۰.</ref> {{متن قرآن|أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُم بَلَى وَهُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ }}<ref>  و آیا آن کس که آفریننده آسمان‌ها و زمین است توانا نیست که مانند آنان را بیافریند؟ چرا (هست) و اوست که آفریننده داناست، سوره یس، آیه: 81.</ref>؛ {{متن قرآن| إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ}}<ref>  به راستی پروردگار توست که آفریدگار داناست، سوره حجر، آیه: 86.</ref> معرفی کرده است.

*برخی مفهوم خلق را بر احداث چیزی مبنی بر خصوصیت و صورت معیّنی از ماده سابق نیز [[صادق]] و بر این اساس، اطلاق "[[خالق]]" را بر غیر [[خدا]] را جایز، از این رو تعبیر "خلاّق علیم" و {{متن قرآن|أَحْسَنُ الْخالِقِين‏}} را برای [[خدا]] صحیح دانسته‌اند: {{متن قرآن| ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ }}<ref>  سپس نطفه را خونی بسته و آنگاه خون بسته را گوشتپاره‌ای و گوشتپاره را استخوان‌هایی آفریدیم پس از آن بر استخوان‌ها گوشت پوشاندیم سپس آن را آفرینشی دیگر دادیم؛ پس بزرگوار است «5» خداوند که نیکوترین آفریدگاران است، سوره مؤمنون، آیه: 14.</ref>؛ « اِنَّ رَبَّکَ هُوَ الخَلّـقُ العَلیم »<ref>التحقیق، ج ۳، ص ۱۱۰ ـ ۱۱۱.</ref>. ( حجر / ۱۵، ۸۶ ) « احسن الخالقین » بودن وی بدین جهت است که افزون بر [[قدرت]] تام، [[علم]]، [[حکمت]] و احاطه‌ای که دارد، [[خالقیت]] وی اگر بر اساس ماده و سابقه‌ای باشد، آن را خود او آفریده است، در حالی که غیر [[خدا]] نمی‌شود چیزی را بی‌سابقه یا با سابقه‌ای که خود آن را آفریده باشد خلق کند<ref>التحقیق، ص ۱۱۱.</ref>. به دیگر سخن، [[خدا]] ماده و صورت اشیاء را می‌آفریند؛ برخلاف [[انسان]] که تنها با استفاده از مواد موجود [[جهان]] می‌تواند صورت تازه‌ای به اشیاء بدهد<ref>نمونه، ج ۱۴، ص ۲۰۹.</ref>؛ ح همچنین و خلق کردن [[خدا]] از روی [[شهود]]؛ ولی خلق کردن [[بندگان]] بر پایه تصور است: [[انسان]] باید از میان موجودات خارجی موجودی را تصور و سپس [[اراده]] کند که مانند آن را بیافریند؛ برخلاف [[خدا]] که [[آفرینش]] وی ابتدایی و بی نمونه قبلی است<ref>رحمة من الرحمن، ج ۳، ص ۱۸۷.</ref>. برخی با نفی [[خالق]] بودن غیر [[خدا]]، « احسن الخالقین » را به معنای « احسن المقدرین » و یا آن را بر اساس [[پندار]] کسانی دانسته‌اند که [[معتقد]] بودند غیر [[خدا]] هم مبدع است<ref>مفردات، ص ۲۹۶، «خلق».</ref>. برخی نیز در توجیه احسن الخالقین بودن [[خدا]] گفته‌اند: [[خالق]] بودن [[خدا]] مطلق است، چرا که [[افعال]] او همه از روی [[حکمت]] و صواب است؛ اما [[خالق]] بودن غیر او مطلق نیست، چون فعل آنها نامقدّر و در آن محکم و مشوّش و [[حسن]] و قبیح هست<ref>روض الجنان، ج ۱، ص ۱۵۲.</ref>. بعضی احسن الخالقین را به معنای احسن‌الصانعین دانسته‌اند، زیرا در لغت [[عرب]] به جای صانع، [[خالق]] به کار می‌رود<ref>جامع البیان، ج ۱۸، ص ۱۶.</ref>. [[قرآن کریم]] در آیاتی به چگونگی [[آفرینش الهی]] اشاره کرده است؛ از جمله اینکه هر چیز را به صورت زوج خلق می‌کند: « ومِن کُلِّ شَی‌ءٍ خَلَقنا زَوجَینِ » ( ذاریات / ۵۱، ۴۹ )، همه‌چیز را محکم و متقن: « صُنعَ اللّهِ الَّذی اَتقَنَ کُلَّ شَی‌ءٍ » ( نمل / ۲۷، ۸۸ )، به [[حق]]: « ما خَلَقَ اللّهُ السَّمـوتِ والاَرضَ وما بَینَهُما اِلاّ بِالحَقِّ » ( [[روم]] / ۳۰، ۸ )، هدفمند: « و ما خَلَقنا السَّماءَ و الاَرضَ و ما بَینَهُما باطِلاً..». ( ص / ۳۸، ۲۷؛ نیز آل‌عمران / ۳، ۱۹۱ ) و به اندازه: « اِنّا کُلَّ شَی‌ءٍ خَلَقنـهُ بِقَدَر » ( قمر / ۵۴، ۴۹ ) می‌آفریند و به طور کلی، [[جهان]] و موجودات را طبق [[نظام احسن]] آفریده است، چون هیچ موجودی از آن جهت که موجود و مخلوق است به [[بدی]] [[وصف]] نمی‌شود و [[خدا]] همه پدیده‌ها را [[نیکو]] آفریده است: « اَلَّذی اَحسَنَ کُلَّ شَی‌ءٍ خَلَقَهُ..».. ( [[سجده]] / ۳۲، ۷ ) پیوست این [[آیه]] به آیاتی نظیر « اَللّهُ خــلِقُ کُلِّ شَی‌ءٍ..». ( زمر / ۳۹، ۶۲ ) می‌نمایاند اولاً [[خلقت]] ملازم باحسن است و هر موجودی از جهت مخلوق بودنش [[نیکو]] ست و ثانیا هیچ [[زشتی]] و [[بدی]] مخلوق [[خدا]] نیست، زیرا [[شرور]] و [[زشتی‌ها]] اموری عدمی هستند و وجود خارجی ندارند. [[گناه]] و [[نافرمانی]] نیز از آن جهت که [[گناه]] و [[زشت]] و بدند مخلوق [[خدا]] نیستند، بنابراین موجودات و آفریدگان [[خدا]] همه بر اساس [[نظام احسن]] آفریده شده‌اند<ref>[[المیزان]]، ج ۱۶، ص ۲۴۹؛ [[تفسیر]] صدرالمتالهین، ج ۶، ص ۵۳ ـ ۵۴.</ref>. در زمینه کیفیت [[خلقت]]، غیر [[حق]] و آنچه [[جهان]] نامیده می‌شود، نسبت به [[خدا]] مانند سایه شخص نسبت به اوست، زیرا همان گونه که سایه بی شخص نیست، عالم نیز بی‌حق موجود نیست<ref>شرح فصوص الحکم، ص ۶۹۱.</ref>. برخی برای مطلب مذکور به [[آیه]] « اَلَم تَرَ اِلی رَبِّکَ کَیفَ مَدَّ الظِّـلَّ..». ( فرقان / ۲۵، ۴۵ ) استشهاد کرده‌اند<ref>شرح فصوص الحکم، ص ۶۹۶.</ref>.