بت‌پرستی در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

*[[قرآن کریم]] این [[برهان]] را در قالب جمله‌ای کوتاه باز گفته است: «لا اُحِبُّ الاَفِلین». (انعام / ۶، ۷۶) این [[برهان]] بر دو مقدمه متکی است: نخست اینکه [[ربوبیت]] با [[محبوبیت]] ملازم است، زیرا [[ربوبیت]] پیوندی [[حقیقی]] میان [[ربّ]] و مربوب است که کشش [[تکوینی]] مربوب به سوی [[ربّ]] و در نتیجه [[دلدادگی]] مربوب به [[ربّ]] را در پی دارد. دوم اینکه آفل (چیزی که از [[انسان]] [[پنهان]] می‌شود) نمی‌تواند [[محبوب]] باشد، زیرا افول آفل بدین معناست که [[انسان]] پس از دستیابی آن را از دست خواهد داد و [[انسان]] هرگز نمی‌تواند در حد [[پرستش]]، دلداده چیزی شود که از دست رفتنی است. صورت [[استدلال]] با توجّه به این دو مقدمه این است: [[ربّ]] باید [[محبوب]] باشد و اجرام آسمانی چون آفل‌اند نمی‌توانند [[محبوب]] باشند و به همین [[دلیل]] [[ربّ]] نیستند<ref>المیزان، ج ۷، ص ۱۷۷ ـ ۱۷۸.</ref>. این [[برهان]] نه تنها [[ربوبیت]] [[خورشید]]، ماه و [[ستارگان]] را [[باطل]] می‌کند، بلکه برهانی [[قاطع]] برای ابطال هر نوع [[بت‌پرستی]] است، چنان که معیار ارائه شده در این [[برهان]] یعنی عدم تعلق [[حبّ]] به آفل شامل هر آنچه برای [[انسان]] جاوید نمی‌ماند در همه جسمانیات جاری است، بلکه الوهیّت ارباب انواع و موجودات نوریّه‌ای که بعضی [[بت‌پرستان]] آن را از ماده، [[طبیعت]]، جسمانیّت و حرکتْ [[برتر]] و منزّه می‌دانند نیز با این [[برهان]] [[باطل]] می‌شود، زیرا آنان تصریح می‌کنند که این انواع با همه [[شرافت]] وجود و [[صفا]] و [[نورانیّت]]، [[مقهور]] [[خدا]] بوده، در برابر [[نور]] او مستهلک‌اند و به همین [[دلیل]]، اگر در برابر آنان حبّی ابراز شود این [[حبّ]] متعلق به مدبّرشان است؛ نه خود آنان<ref>المیزان، ج ۷، ص ۱۹۰.</ref>، پس [[ربّ]] واقعی مدبّر آنها یعنی [[خداوند]] است؛ نه خود آنها.

 

به گفته برخی پایه سخن [[ابراهیم]]{{ع}} منافات افول (خفا و احتجاب) با [[ربوبیّت]] است، زیرا با بی‌خبری از [[عابد]] ملازم است، از همین رو [[ابراهیم]] به [[ظهور]] و طلوع این اجرام استناد نکرد (با وجود آنکه طلوع نیز مانند افول گونه‌ای جابه‌جایی است)، زیرا [[ظهور]] و طلوع با [[ربوبیّت]] منافاتی ندارد<ref>تفسیر المنار، ج ۷، ص ۵۵۸ ـ ۵۶۰.</ref>. [[مفسران]] در ذیل [[آیه]] یاد شده وجوهی دیگر نیز گفته‌اند. ([[ابراهیم]]) ب. [[بت‌شکنی]] [[ابراهیم]] [[ابراهیم]]{{ع}} که در برابر مردمی [[بت‌پرست]]، [[متعصب]] و [[مقتدر]] قرار داشت با [[شجاعت]] [[تصمیم]] خویش را آن هم با [[تعیین زمان]] اجرای آن یعنی وقتی که بتواند در [[شهر]] تنها باشد اعلام کرد: «و تَاللّهِ لاََکیدَنَّ اَصنـمَکُم بَعدَ اَن تُوَلّوا مُدبِرین». ([[انبیاء]] / ۲۱، ۵۷) [[فرصت]] فرا رسید و مردمْ [[شهر]] را برای شرکت در مراسم [[عید]] ترک کردند<ref>الکافی، ج ۸، ص ۲۴۹.</ref>؛ امّا [[ابراهیم]] عذر آورد و در [[شهر]] ماند: «فَقالَ اِنّی سَقیم». (صافّات / ۳۷، ۸۹) او پس از دور شدن [[مردم]] از [[شهر]] به سراغ بتها آمد و از سر استهزای بتها<ref> جامع البیان، مج ۱۲، ج ۲۳، ص ۸۶.</ref> یا تقبیح [[بت‌پرستان]]<ref>مجمع البیان، ج ۸، ص ۷۰۳.</ref> یا از سر [[خشم]]<ref>المیزان، ج ۱۷، ص ۱۴۹.</ref> به آنها گفت: چرا از این غذاها که صاحبان شما نزدتان نهاده‌اند نمی‌خورید؟! شما را چه شده است که سخن نمی‌گویید: «فَراغَ اِلی ءالِهَتِهِم فَقالَ اَلا تَأکُلون * ما لَکُم لا تَنطِقون» (صافّات / ۳۷، ۹۱ ـ ۹۲)، آنگاه با تیشه نجاری<ref> الکافی، ج ۸، ص ۲۴۸ ـ ۲۴۹.</ref> یا تبر<ref>جامع‌البیان، مج ۱۰، ج ۱۷، ص ۵۱؛ مجمع البیان، ج ۷، ص ۸۴.</ref>به طرف بتها رفت: «فَراغَ عَلَیهِم ضَربـًا بِالیَمین» (صافّات / ۳۷، ۹۳) و آنها را قطعه قطعه کرد: «فَجَعَلَهُم جُذذًا» ([[انبیاء]] / ۲۱، ۵۸)؛<ref>تفسیر قمی، ج ۲، ص ۷۱؛ جامع البیان، مج ۱۰، ج ۱۷، ص ۵۰.</ref> امّا از [[شکستن بت]] بزرگ (افلون)<ref>بحارالانوار، ج ۳۹، ص ۵۳.</ref> خودداری کرد: «اِلاّ کَبیرًا لَهُم». ([[انبیاء]] / ۲۱، ۵۸) [[قرآن]] [[انگیزه]] [[ابراهیم]]{{ع}} را در عدم تعرض به [[بت]] بزرگ آن دانسته است که [[مردم]] [برای [[دستگیری]] وی] به سراغش آمده: «لَعَلَّهُم اِلَیهِ یَرجِعون» ([[انبیاء]] / ۲۱، ۵۸) و او با نسبت دادن ظاهری شکستن بتها به [[بت]] بزرگ با آنها محاجّه کند و بطلان خدایی بتها را [[آشکار]] سازد<ref> مجمع‌البیان، ج ۷، ص ۸۴؛ التفسیر الکبیر، ج ۲۲، ص ۱۸۳.</ref>، گرچه به احتمالی [[مرجع]] [[ضمیر]] «اِلَیهِ» [[خداوند]]<ref> المیزان، ج ۱۴، ص ۲۹۹.</ref> است؛ یعنی [[مردم]] به [[عقیده]] [[ابراهیم]] که [[پرستش]] خدای یگانه است‌گراییده، از [[باطل]] دست بکشند<ref> التفسیر الکبیر، ج ۲۲، ص ۱۸۳؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۱، ص ۱۹۷.</ref>. [[ابراهیم]] پس از شکستن بتها تبر خویش را به گردن [[بت]] بزرگ آویخت و از بتکده خارج شد<ref>جامع البیان، مج ۱۰، ج ۱۷، ص ۵۱؛ مجمع البیان، ج ۷، ص ۸۴.</ref>. [[بت‌پرستان]] پس از بازگشت و روبه رو شدن با صحنه بتکده عامل این کار را [[ستمگر]] خوانده، به جست‌وجوی او پرداختند: «قالوا مَن فَعَلَ هـذا بِـ ٔ لِهَتِنا اِنَّهُ لَمِنَ الظّــلِمین». ([[انبیاء]] / ۲۱، ۵۹) در پی معرفی [[ابراهیم]]: «قالوا سَمِعنا فَتًی یَذکُرُهُم یُقالُ لَهُ اِبرهیم» ([[انبیاء]] / ۲۱، ۶۰) [[تصمیم]] بر آن شد تا او را در [[اجتماع]] [[مردم]] حاضر کنند: «قالوا فَأتوا بِهِ عَلی اَعیُنِ النّاسِ» ([[انبیاء]] / ۲۱، ۶۱) و به این منظور به سرعت به سوی او شتافتند: «فَاَقبَلوا اِلَیهِ یَزِفّون». (صافّات / ۳۷، ۹۴) از کلمه «هـذا» در [[آیه]] ۶۳ [[انبیاء]] / ۲۱: «بَل فَعَلَهُ کَبیرُهُم هـذا» به دست می‌آید که این [[اجتماع]] در همان محل بتکده بوده است.<ref> المیزان، ج ۱۴، ص ۳۰۰.</ref> [[انگیزه]] [[مشرکان]] از احضار [[ابراهیم]] در برابر [[اجتماع]] [[مردم]] آن بوده که اگر کسی او را در حال شکستن بتها دیده [[گواهی]] دهد<ref>تفسیر قرطبی، ج ۱۱، ص ۱۹۸.</ref> یا آنان که سخنان او را بر ضد بتها شنیده‌اند [[گواهی]] داده، از این راه از [[ابراهیم]] [[اقرار]] بگیرند<ref>المیزان، ج ۱۴، ص ۳۰۰.</ref> یا نظر بر آن بوده که [[مردم]] [[مجازات]] او را ببینند تا درس عبرتی برای همگان باشد: «لَعَلَّهُم یَشهَدون». ([[انبیاء]] / ۲۱، ۶۱) <ref>مجمع البیان، ج ۷، ص ۸۵؛ التفسیر الکبیر، ج ۲۲، ص ۱۸۴.</ref>سرانجام [[ابراهیم]]{{ع}} دستگیر شد و به گفته‌ای او را نزد [[نمرود]] آورده <ref> تفسیر قمی، ج ۲، ص ۷۱.</ref>، از وی پرسیدند: آیا تو با [[خدایان]] ما چنین کرده‌ای: «قالوا ءَاَنتَ فَعَلتَ هـذا بِـ ٔ لِهَتِنا یـاِبرهیم». ([[انبیاء]] / ۲۱، ۶۲) [[ابراهیم]] پاسخ داد: بلکه [[بت]] بزرگ [که تبر را به گردن دارد] با دیگر بتها چنین کرده است: «بَل فَعَلَهُ کَبیرُهُم هـذا». ([[انبیاء]] / ۲۱، ۶۳) اگر بتها به [[سخن گفتن]] توانا هستند از خود آنها بپرسید: «فَسـ ٔ لوهُم اِن کانوا یَنطِقون». ([[انبیاء]] / ۲۱، ۶۳) [[آیات]] بعدی نشان می‌دهد که پاسخ [[ابراهیم]] [[حقیقت]] را برای [[مشرکان]] روشن<ref>التفسیر الکبیر، ج ۲۲، ص ۱۸۶؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۱، ص ۲۰۰.</ref> و [[حجت]] را بر آنها تمام کرد<ref>المیزان، ج ۱۴، ص ۳۰۱.</ref> و کسانی که لحظاتی پیش، [[ابراهیم]] را [[ستمگر]] می‌دانستند، به [[عقل]]<ref>جامع‌البیان، مج ۱۰، ج ۱۷، ص ۵۴.</ref> و [[فطرت]] خویش بازگشتند<ref>تفسیر نمونه، ج ۱۳، ص ۴۴۰.</ref> و به [[ستمکاری]] خویش به سبب [[عبادت]] بتها<ref>مجمع‌البیان، ج ۷، ص ۸۶؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۱، ص ۲۰۰؛ المیزان، ج ۱۴، ص ۳۳۰.</ref> اعتراف کردند: «فَرَجَعوا اِلی اَنفُسِهِم فَقالوا اِنَّکُم اَنتُمُ الظّــلِمون» ([[انبیاء]] / ۲۱، ۶۴)، آنگاه آنان بر سرهای خود واژگونه شدند؛ یعنی احتجاجشان واژگون شد و دلیلشان به جای [[اثبات]] مدعایشان ادعای [[ابراهیم]]{{ع}} را ثابت کرد، زیرا به [[ناتوانی]] بتها [[اقرار]] کردند: «ثُمَّ نُکِسوا عَلی رُءوسِهِم لَقَد عَلِمتَ ما هـؤُلاءِ یَنطِقون». ([[انبیاء]] / ۲۱، ۶۵) برخی گفته‌اند: مراد این است که [[بت‌پرستان]] در برابر [[ابراهیم]] متحیّر ماندند و در نتیجه سرها را از [[شرم]] به زیر انداخته، برضدّ خویش اعتراف کردند: «لَقَد عَلِمتَ ما هـؤُلاءِ یَنطِقون» ([[انبیاء]] / ۲۱، ۶۵) <ref> التبیان، ج ۷، ص ۲۶۰ ـ ۲۶۱؛ مجمع‌البیان، ج ۷، ص ۸۶؛ التفسیر الکبیر، ج ۲۲، ص ۱۸۶.</ref>.برخی دیگر گفته‌اند: منظور آن است که [[مشرکان]] با وجود [[درک]] [[حقیقت]] در برابر [[ابراهیم]] به [[مجادله]] [[باطل]]<ref>جامع البیان، مج ۱۰، ج ۱۷، ص ۵۵؛ التفسیر الکبیر، ج ۲۲، ص ۱۸۶.</ref> و [[مخاصمه]] پرداختند و با توجّه به [[ناتوانی]] بتها از تکلم، [[سخن]] [[ابراهیم]] را اعتراف به شکستن بتها به شمار آورده، [[اثبات]] [[جرم]] [[ابراهیم]] را اعلام داشتند<ref>المیزان، ج ۱۴، ص ۳۳۱.</ref>. گرچه بعضی این جمله [[بت‌پرستان]] را (تو می‌دانی بتها همواره خاموش‌اند و [[ابهت]] [[سکوت]] را نمی‌شکنند) کوششی برای عذر آوردن از سوی بتها دانسته‌اند تا بدین [[وسیله]] [[ضعف]] و [[زبونی]] آنها را [[کتمان]] کنند<ref>نمونه، ج ۱۳، ص ۴۴۱.</ref>. [[ابراهیم]]{{ع}} با استناد به اعتراف آنان به بیان بطلان [[بت‌پرستی]] پرداخت، آنگاه [[بیزاری]] خود را از [[بت‌پرستان]] و بتهای آنان اعلام و آنان را [[سرزنش]] کرد که چرا [[اندیشه]] نمی‌کنید: «اُفٍّ لَکُم ولِما تَعبُدونَ مِن دونِ اللّهِ اَفَلا تَعقِلون». ([[انبیاء]] / ۲۱، ۶۷) <ref>المیزان، ج ۱۴، ص ۳۳۱.</ref>سخن نگفتن بتها بدین معناست که آنها چیزی نمی‌دانند و برکاری [[قادر]] نیستند و سود و زیان شما به دست بتها نیست، پس [[پرستش]] آنها [[بیهوده]] است.

*

[[بت‌پرستان]] [[ابراهیم]]{{ع}} را [[مجرم]] شناختند و به اتفاق برای [[حمایت]] از بتهایشان ([[انبیاء]] / ۲۱، ۶۸؛ صافّات / ۳۷، ۹۷) به [[سوزاندن]] وی [[رأی]] دادند: «قالُوا ابنوا لَهُ بُنیـنـًا فَاَلقوهُ فِی الجَحیم» صافّات / ۳۷، ۹۷)، ازاین‌رو حصاری [[عظیم]] فراهم آورده، به گردآوری هیزم پرداختند<ref>تفسیر قمی، ج ۲، ص ۷۱؛ الکافی، ج ۸، ص ۲۸۵، ۳۷۱.</ref>، آنگاه هیزمها را در بنای یاد شده انباشته، آنها را [[آتش]] زدند و چون توان نزدیک شدن به [[آتش]] نبود<ref>تفسیر قمی، ج ۲، ص ۷۱؛ مجمع‌البیان، ج ۷، ص ۸۷.</ref> [[ابراهیم]] را دست بسته<ref>الکافی، ج ۸، ص ۲۸۴ ـ ۲۸۵؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۱، ص ۲۰۰.</ref> در منجنیق نهاده<ref>الکافی، ج ۸، ص ۲۸۴، ۲۸۵؛ مجمع‌البیان، ج ۷، ص ۸۷.</ref>، به درون [[آتش]] افکندند؛ ولی [[آتش]] به [[فرمان خدا]] سرد و [[سلامت]] شد: «یـنارُ کونی بَردًا و سَلـمـًا» ([[انبیاء]] / ۲۱، ۶۹) و او از سوختن [[رهایی]] یافت: «فَاَنجـهُ اللّهُ مِنَ النّارِ». (عنکبوت / ۲۹، ۲۴) این رخداد چنان [[حجت]] آشکاری بر [[حقانیت]] [[توحید]] و بطلان [[بت‌پرستی]] بود که [[نمرود]] بی‌اختیار به [[ستایش]] خدای [[ابراهیم]] پرداخته، گفت: اگر کسی خدایی برمی‌گزیند باید مانند خدای [[ابراهیم]] برگزیند و [[آزر]] که تا این زمان به [[لجاجت]] خویش در برابر [[ابراهیم]]{{ع}} ادامه داده بود وی را که در میان [[آتش]] سالم دید گفت: ای [[ابراهیم]] خدای تو خوب خدایی است<ref>تفسیر ابن‌کثیر، ج ۳، ص ۱۹۳.</ref>. به این ترتیب [[مقاومت]] [[بت‌پرستان]] در برابر ابراهیم{{ع}} مایه زیان بیشتر: «و اَرادوا بِهِ کَیدًا فَجَعَلنـهُمُ الاَخسَرین» ([[انبیاء]] / ۲۱، ۷۰) و [[پستی]] آنان شد: «فَاَرادوا بِهِ کَیدًا فَجَعَلنـهُمُ الاَسفَلین». (صافّات / ۳۷، ۹۸)