جنگ بدر در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

جنگ بدر در قرآن (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۳۱ دسامبر ۲۰۲۰، ساعت ۰۹:۲۸

۲۸ بایت حذف‌شده ، ‏۳۱ دسامبر ۲۰۲۰

←‏خروج مسلمانان از مدینه

دیداریویکی‌متن

Msadeq

مدیران

۱۱۵٬۲۸۷

ویرایش

@@ خط ۱۹: / خط ۱۹: @@
 ==[[خروج]] [[مسلمانان]] از [[مدینه]]==
-*با بازگشت کاروان از غزه به سوی [[مکّه]] [[خداوند]] پیامبرش را برای [[خروج]] از [[مدینه]] برای [[پیروزی]] بر کاروان یا [[سپاه مشرکان]] [[فرمان]] داد.{{متن قرآن|يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَمَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لَكُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَيُرِيدُ اللَّهُ أَن يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَيَقْطَعَ دَابِرَ الْكَافِرِينَ}}<ref>با تو درباره حقّ پس از آشکار شدن آن چالش می‌ورزیدند  گویی آنان را به سوی مرگ می‌رانند و آنان می‌نگرند و (یاد کن) آنگاه را که خداوند به شما وعده می‌فرمود که (پیروزی بر) یکی از دو دسته از آن شما باشد و شما دوست می‌داشتید که آن دسته بی‌جنگ‌افزار از آن شما گردد اما خداوند می‌خواست که حقّ را با کلمات خویش تحقّق بخشد و ریشه کافران را بر کند، سوره انفال، آیه: ۶-۷.</ref> [[رسول خدا]]{{صل}} نیز با اعلام این مطلب از [[مدینه]] خارج شد.
+با بازگشت کاروان از غزه به سوی [[مکّه]] [[خداوند]] پیامبرش را برای [[خروج]] از [[مدینه]] برای [[پیروزی]] بر کاروان یا [[سپاه مشرکان]] [[فرمان]] داد.{{متن قرآن|يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَمَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لَكُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَيُرِيدُ اللَّهُ أَن يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَيَقْطَعَ دَابِرَ الْكَافِرِينَ}}<ref>با تو درباره حقّ پس از آشکار شدن آن چالش می‌ورزیدند  گویی آنان را به سوی مرگ می‌رانند و آنان می‌نگرند و (یاد کن) آنگاه را که خداوند به شما وعده می‌فرمود که (پیروزی بر) یکی از دو دسته از آن شما باشد و شما دوست می‌داشتید که آن دسته بی‌جنگ‌افزار از آن شما گردد اما خداوند می‌خواست که حقّ را با کلمات خویش تحقّق بخشد و ریشه کافران را بر کند، سوره انفال، آیه: ۶-۷.</ref> [[رسول خدا]]{{صل}} نیز با اعلام این مطلب از [[مدینه]] خارج شد.
-*زمان [[خروج]] از [[مدینه]] به [[اختلاف]] روز [[شنبه]]، یکشنبه و [[دوشنبه]]، هشتم یا دوازدهم [[ماه رمضان]]، نوزدهمین ماه از [[هجرت]] گفته شده است<ref>ر.ک: السیرة النبویه، ج ۲، ص ۲۶۳؛ المغازی، ج ۱، ص ۲۱؛ الطبقات، ج ۲، ص ۸.</ref>؛ اما بر اساس تقویم تطبیقی هشتم [[ماه رمضان]] و روزهای یکشنبه و [[دوشنبه]] نمی‌تواند درست باشد؛ زیرا آن زمان مصادف با روز سه [[شنبه]] است و تنها روز [[شنبه]] مصادف است با ۱۲ [[رمضان]] مطابق با ۲۵ فروردین و ۱۱ آوریل ۶۲۱ میلادی<ref>ر.ک: تقویم تطبیقی، ص ۳۵۴.</ref>. [[واقدی]] آورده است که بخشی از [[مسلمانان]] مایل نبودند با [[سپاه]] [[بدر]] اعزام شوند و می‌گفتند که ما گروهی اندک هستیم و بیرون رفتن به [[صلاح]] نیست<ref>المغازی، ج ۱، ص ۱۳۱.</ref>. در [[آیات]] {{متن قرآن|كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكَارِهُونَ يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَمَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ}}<ref>«چنان که پروردگارت تو را از خانه‌ات به درستی بیرون آورد با آنکه بی‌گمان دسته‌ای از مؤمنان ناخرسند بودند با تو درباره حقّ پس از آشکار شدن آن چالش می‌ورزیدند  گویی آنان را به سوی مرگ می‌رانند و آنان می‌نگرند» سوره انفال، آیه ۵-۶.</ref> اشاره شده که بخشی از [[اصحاب]] به جهت [[همراهی]] نکردن با [[پیامبر]] به بحث و [[نزاع]] پرداخته، شرکت در این [[نبرد]] را با [[مرگ]] خویش برابر می‌دانستند. گویا مؤرخانی چون [[واقدی]] با تصریح به اینکه درباره [[خروج]] از [[مدینه]]  بین [[مسلمانان]] گفت و گویی فراوان بوده، خواسته‌اند نیآمدن گروهی از [[مردم]] را، با این بیان که [[گمان]] نمی‌کردند [[جنگی]] روی دهد، توجیه کنند، چنان که وقتی [[رسول خدا]]{{صل}} با [[پیروزی]] وارد [[مدینه]] شد گروهی با این توجیه از آن [[حضرت]] عذر خواستند<ref>المغازی، ص ۲۰ - ۲۱، ۱۳۱.</ref>. [[میبدی]] نیز به [[تبعیت]] از [[واقدی]] با توجیهاتی خواسته این نقیصه را از [[اصحاب]] بزداید<ref>کشف‌الاسرار، ج ۲، ص ۵۸۸ - ۵۸۹.</ref>.
-*در [[تفسیر]] {{متن قرآن|أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّواْ أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُواْ الصَّلاةَ وَآتُواْ الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِّنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُواْ رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِّمَنِ اتَّقَى وَلاَ تُظْلَمُونَ فَتِيلاً }}<ref> آیا به (حال و روز) کسانی ننگریسته‌ای که به آنان گفته شد (چندی) دست (از جنگ) بکشید و نماز را بر پا دارید و زکات را بپردازید (ولی آنان آرزومند جهاد بودند) و چون بر آنان کارزار مقرر شد ناگهان دسته‌ای از آنان (چنان) از مردم (کافر) ترسیدند چون ترسیدن از خداوند یا فراتر از آن و گفتند: پروردگارا! چرا نبرد را بر ما مقرر کردی؟ چرا زمانی کوتاه ما را مهلت ندادی؟ (به اینان) بگو: بهره این جهان، اندک است و سرای واپسین برای آن کس که پرهیزگاری ورزد بهتر است و سر مویی بر شما ستم نخواهد رفت؛ سوره نساء، آیه:۷۷.</ref> نیز آمده که ابتدا گروهی از [[مهاجران]] بر اثر [[سختی‌ها]] و شکنجه‌هایی که در [[مکه]] می‌دیدند از [[پیامبر]]{{صل}} [[اذن]] [[جنگ]] می‌خواستند و [[حضرت]] می‌فرمود که چنین دستوری نیامده است؛ ولی هنگامی که [[جنگ بدر]] پیش آمد و [[دستور]] [[جهاد]] داده شد این گروه از رفتن به [[جنگ]] از خود [[کراهت]] شدید نشان دادند، چنان که در [[آیه]] مزبور به خوبی حال آنان [[وصف]] شده است<ref>التبیان، ج ۳، ص ۲۶۱؛ مجمع البیان، ج ۳، ص ۱۱۸ ـ ۱۱۹؛ زاد المسیر، ج ۲، ص ۱۳۴.</ref>.
+زمان [[خروج]] از [[مدینه]] به [[اختلاف]] روز [[شنبه]]، یکشنبه و [[دوشنبه]]، هشتم یا دوازدهم [[ماه رمضان]]، نوزدهمین ماه از [[هجرت]] گفته شده است<ref>ر.ک: السیرة النبویه، ج ۲، ص ۲۶۳؛ المغازی، ج ۱، ص ۲۱؛ الطبقات، ج ۲، ص ۸.</ref>؛ اما بر اساس تقویم تطبیقی هشتم [[ماه رمضان]] و روزهای یکشنبه و [[دوشنبه]] نمی‌تواند درست باشد؛ زیرا آن زمان مصادف با روز سه [[شنبه]] است و تنها روز [[شنبه]] مصادف است با ۱۲ [[رمضان]] مطابق با ۲۵ فروردین و ۱۱ آوریل ۶۲۱ میلادی<ref>ر.ک: تقویم تطبیقی، ص ۳۵۴.</ref>. [[واقدی]] آورده است که بخشی از [[مسلمانان]] مایل نبودند با [[سپاه]] [[بدر]] اعزام شوند و می‌گفتند که ما گروهی اندک هستیم و بیرون رفتن به [[صلاح]] نیست<ref>المغازی، ج ۱، ص ۱۳۱.</ref>. در [[آیات]] {{متن قرآن|كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكَارِهُونَ يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَمَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ}}<ref>«چنان که پروردگارت تو را از خانه‌ات به درستی بیرون آورد با آنکه بی‌گمان دسته‌ای از مؤمنان ناخرسند بودند با تو درباره حقّ پس از آشکار شدن آن چالش می‌ورزیدند  گویی آنان را به سوی مرگ می‌رانند و آنان می‌نگرند» سوره انفال، آیه ۵-۶.</ref> اشاره شده که بخشی از [[اصحاب]] به جهت [[همراهی]] نکردن با [[پیامبر]] به بحث و [[نزاع]] پرداخته، شرکت در این [[نبرد]] را با [[مرگ]] خویش برابر می‌دانستند. گویا مؤرخانی چون [[واقدی]] با تصریح به اینکه درباره [[خروج]] از [[مدینه]]  بین [[مسلمانان]] گفت و گویی فراوان بوده، خواسته‌اند نیآمدن گروهی از [[مردم]] را، با این بیان که [[گمان]] نمی‌کردند [[جنگی]] روی دهد، توجیه کنند، چنان که وقتی [[رسول خدا]]{{صل}} با [[پیروزی]] وارد [[مدینه]] شد گروهی با این توجیه از آن [[حضرت]] عذر خواستند<ref>المغازی، ص ۲۰ - ۲۱، ۱۳۱.</ref>. [[میبدی]] نیز به [[تبعیت]] از [[واقدی]] با توجیهاتی خواسته این نقیصه را از [[اصحاب]] بزداید<ref>کشف‌الاسرار، ج ۲، ص ۵۸۸ - ۵۸۹.</ref>.
-*بنا به [[نقل]] [[ابن‌عباس]] [[آیه]] ۹۵ [[سوره نساء]] نیز دراین باره نازل شده است که به یکسان نبودن کسانی که در [[نبرد]] [[بدر]] حاضر شده و آنان که از آن باز ماندند اشاره دارد: {{متن قرآن|لاَّ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا}}<ref> مؤمنان جهادگریز که آسیب دیده نباشند با جهادگران در راه خداوند به جان و مال، برابر نیستند، خداوند جهادگران به جان و مال را بر جهادگریزان به پایگاهی (والا) برتری بخشیده و به همگان وعده نیکو داده است و خداوند جهادگران را بر جهادگریزان به پاداشی سترگ، برتری بخشیده است؛ سوره نساء، آیه:۹۵.</ref><ref>التبیان، ج ۳، ص ۳۰۱.</ref>. بنا بر روایتی از [[عکرمه]] [[آیه]] ۳۹ [[سوره توبه]] به [[تخلف]] کنندگان از [[نبرد]] [[بدر]] اشاره دارد:{{متن قرآن|إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئًا وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}}<ref>«اگر رهسپار نگردید (خداوند) شما را به عذابی دردناک دچار می‌کند و قومی دیگر را به جای شما می‌آورد و شما هیچ زیانی به او نمی‌توانید رساند و خداوند بر هر کاری تواناست» سوره توبه، آیه۳۹.</ref><ref>الدرالمنثور، ج ۳، ص ۲۳۹.</ref>. البته با توجه به [[نزول]] [[سوره توبه]] در سال‌های متأخر دوره [[مدنی]] صحت چنین روایتی بعید به نظر می‌رسد و [[ارتباط]] آن با [[غزوه تبوک]] از [[شهرت]] برخوردار است.
-*به هر حال [[پیامبر]]{{صل}} در دوازدهم [[ماه رمضان]] از [[مدینه]] خارج شد و در سُقْیا فرود آمد و کم سالان را به [[مدینه]] بازگرداند<ref>المغازی، ج ۱، ص ۲۱.</ref>. شامگاه همان روز به همراه ۳۰۵ یا ۳۱۳ تن (۲۷۰ تن از [[انصار]] و باقی از [[مهاجران]]) از سقیا خارج شدند<ref>المغازی، ص ۲۳؛ المعارف، ص ۱۵۲.</ref>. [[یعقوبی]] شمار [[مسلمانان]] را ۳۰۰ نفر دانسته که ۲۳۲ نفر از [[انصار]] و باقی از [[مهاجران]] بودند<ref>تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۴۵.</ref>. در بیشتر [[روایات]] شمار [[مسلمانان]] شرکت کننده در [[بدر]] به طور دقیق ۳۱۳ تن بیان نشده، بلکه غالباً می‌گویند: ۳۰۰ و چند نفر بوده‌اند؛ ولی چون گفته می‌شود: شمار آنان به عدد [[سپاه]] [[طالوت]] یعنی ۳۱۳ تن بوده این عدد [[شهرت]] یافته است<ref>ر.ک: الطبقات، ج ۲، ص ۱۴؛ صحیح‌البخاری، ج۵، ص ۶ ـ ۷؛ مجمع‌البیان، ج ۲، ص ۷۰۸ ـ ۷۰۹.</ref><ref>[[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد جعفر]]، [[بدر / غزوه (مقاله)|بدر / غزوه]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۵.</ref>.
+در [[تفسیر]] {{متن قرآن|أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّواْ أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُواْ الصَّلاةَ وَآتُواْ الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِّنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُواْ رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِّمَنِ اتَّقَى وَلاَ تُظْلَمُونَ فَتِيلاً }}<ref> آیا به (حال و روز) کسانی ننگریسته‌ای که به آنان گفته شد (چندی) دست (از جنگ) بکشید و نماز را بر پا دارید و زکات را بپردازید (ولی آنان آرزومند جهاد بودند) و چون بر آنان کارزار مقرر شد ناگهان دسته‌ای از آنان (چنان) از مردم (کافر) ترسیدند چون ترسیدن از خداوند یا فراتر از آن و گفتند: پروردگارا! چرا نبرد را بر ما مقرر کردی؟ چرا زمانی کوتاه ما را مهلت ندادی؟ (به اینان) بگو: بهره این جهان، اندک است و سرای واپسین برای آن کس که پرهیزگاری ورزد بهتر است و سر مویی بر شما ستم نخواهد رفت؛ سوره نساء، آیه:۷۷.</ref> نیز آمده که ابتدا گروهی از [[مهاجران]] بر اثر [[سختی‌ها]] و شکنجه‌هایی که در [[مکه]] می‌دیدند از [[پیامبر]]{{صل}} [[اذن]] [[جنگ]] می‌خواستند و [[حضرت]] می‌فرمود که چنین دستوری نیامده است؛ ولی هنگامی که [[جنگ بدر]] پیش آمد و [[دستور]] [[جهاد]] داده شد این گروه از رفتن به [[جنگ]] از خود [[کراهت]] شدید نشان دادند، چنان که در [[آیه]] مزبور به خوبی حال آنان [[وصف]] شده است<ref>التبیان، ج ۳، ص ۲۶۱؛ مجمع البیان، ج ۳، ص ۱۱۸ ـ ۱۱۹؛ زاد المسیر، ج ۲، ص ۱۳۴.</ref>.
+بنا به [[نقل]] [[ابن‌عباس]] [[آیه]] ۹۵ [[سوره نساء]] نیز دراین باره نازل شده است که به یکسان نبودن کسانی که در [[نبرد]] [[بدر]] حاضر شده و آنان که از آن باز ماندند اشاره دارد: {{متن قرآن|لاَّ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا}}<ref> مؤمنان جهادگریز که آسیب دیده نباشند با جهادگران در راه خداوند به جان و مال، برابر نیستند، خداوند جهادگران به جان و مال را بر جهادگریزان به پایگاهی (والا) برتری بخشیده و به همگان وعده نیکو داده است و خداوند جهادگران را بر جهادگریزان به پاداشی سترگ، برتری بخشیده است؛ سوره نساء، آیه:۹۵.</ref><ref>التبیان، ج ۳، ص ۳۰۱.</ref>. بنا بر روایتی از [[عکرمه]] [[آیه]] {{متن قرآن|إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئًا وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}}<ref>«اگر رهسپار نگردید (خداوند) شما را به عذابی دردناک دچار می‌کند و قومی دیگر را به جای شما می‌آورد و شما هیچ زیانی به او نمی‌توانید رساند و خداوند بر هر کاری تواناست» سوره توبه، آیه۳۹.</ref> به [[تخلف]] کنندگان از [[نبرد]] [[بدر]] اشاره دارد<ref>الدرالمنثور، ج ۳، ص ۲۳۹.</ref>. البته با توجه به [[نزول]] [[سوره توبه]] در سال‌های متأخر دوره [[مدنی]] صحت چنین روایتی بعید به نظر می‌رسد و [[ارتباط]] آن با [[غزوه تبوک]] از [[شهرت]] برخوردار است.
+به هر حال [[پیامبر]]{{صل}} در دوازدهم [[ماه رمضان]] از [[مدینه]] خارج شد و در سُقْیا فرود آمد و کم سالان را به [[مدینه]] بازگرداند<ref>المغازی، ج ۱، ص ۲۱.</ref>. شامگاه همان روز به همراه ۳۰۵ یا ۳۱۳ تن (۲۷۰ تن از [[انصار]] و باقی از [[مهاجران]]) از سقیا خارج شدند<ref>المغازی، ص ۲۳؛ المعارف، ص ۱۵۲.</ref>. [[یعقوبی]] شمار [[مسلمانان]] را ۳۰۰ نفر دانسته که ۲۳۲ نفر از [[انصار]] و باقی از [[مهاجران]] بودند<ref>تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۴۵.</ref>. در بیشتر [[روایات]] شمار [[مسلمانان]] شرکت کننده در [[بدر]] به طور دقیق ۳۱۳ تن بیان نشده، بلکه غالباً می‌گویند: ۳۰۰ و چند نفر بوده‌اند؛ ولی چون گفته می‌شود: شمار آنان به عدد [[سپاه]] [[طالوت]] یعنی ۳۱۳ تن بوده این عدد [[شهرت]] یافته است<ref>ر.ک: الطبقات، ج ۲، ص ۱۴؛ صحیح‌البخاری، ج۵، ص ۶ ـ ۷؛ مجمع‌البیان، ج ۲، ص ۷۰۸ ـ ۷۰۹.</ref><ref>[[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد جعفر]]، [[بدر / غزوه (مقاله)|بدر / غزوه]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۵.</ref>.
 ==[[قریش]] و [[خروج]] از [[مکه]]==