تقیه در فقه سیاسی: تفاوت میان نسخه‌ها

تقیه در فقه سیاسی (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲۸ فوریهٔ ۲۰۲۱، ساعت ۱۳:۰۴

۱۰٬۲۱۵ بایت اضافه‌شده ، ‏۲۸ فوریهٔ ۲۰۲۱

←‏روایات

دیداریویکی‌متن

Jaafari

مدیران

۸۰٬۳۷۲

ویرایش

@@ خط ۶۸: / خط ۶۸: @@
 روایات [[تقیه]] از نظر اعتبار در حد [[تواتر]] است و تردیدی در صدور آنها از [[امامان معصوم]] وجود ندارد<ref>طباطبایی، [[المیزان]] فی [[تفسیر]] القرآن، ج۳، ذیل آیه {{متن قرآن|لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ}} «[[مؤمنان]] نباید [[کافران]] را به جای مؤمنان [[دوست]] گیرند و هر که چنین کند با [[خداوند]] هیچ رابطه‌ای ندارد مگر آنکه (بخواهید) به گونه‌ای از آنان [[تقیّه]] کنید و خداوند، شما را از خویش [[پروا]] می‌دهد و بازگشت (هر چیز) به سوی خداوند است» [[سوره آل عمران]]، [[آیه]] ۲۸. به عنوان نمونه، به دو روایتی که [[کلینی]] در این زمینه [[نقل]] کرده، اشاره می‌شود: {{متن حدیث|عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} يَقُولُ: وَ سُئِلَ عَنْ إِيمَانِ مَنْ يَلْزَمُنَا حَقُّهُ وَ أُخُوَّتُهُ كَيْفَ هُوَ وَ بِمَا يَثْبُتُ وَ بِمَا يَبْطُلُ فَقَالَ إِنَّ الْإِيمَانَ قَدْ يُتَّخَذُ عَلَى وَجْهَيْنِ أَمَّا أَحَدُهُمَا فَهُوَ الَّذِي يَظْهَرُ لَكَ مِنْ صَاحِبِكَ فَإِذَا ظَهَرَ لَكَ مِنْهُ مِثْلُ الَّذِي تَقُولُ بِهِ أَنْتَ حَقَّتْ وَلَايَتُهُ وَ أُخُوَّتُهُ إِلَّا أَنْ يَجِي‏ءَ مِنْهُ نَقْضٌ لِلَّذِي وَصَفَ مِنْ نَفْسِهِ وَ أَظْهَرَهُ لَكَ فَإِنْ جَاءَ مِنْهُ مَا تَسْتَدِلُّ بِهِ عَلَى نَقْضِ الَّذِي أَظْهَرَ لَكَ خَرَجَ عِنْدَكَ مِمَّا وَصَفَ لَكَ وَ أَظْهَرَ وَ كَانَ لِمَا أَظْهَرَ لَكَ نَاقِضاً إِلَّا أَنْ يَدَّعِيَ أَنَّهُ إِنَّمَا عَمِلَ ذَلِكَ تَقِيَّةً وَ مَعَ ذَلِكَ يُنْظَرُ فِيهِ فَإِنْ كَانَ لَيْسَ مِمَّا يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ التَّقِيَّةُ فِي مِثْلِهِ لَمْ يُقْبَلْ مِنْهُ ذَلِكَ لِأَنَّ لِلتَّقِيَّةِ مَوَاضِعَ مَنْ أَزَالَهَا عَنْ مَوَاضِعِهَا لَمْ تَسْتَقِمْ لَهُ وَ تَفْسِيرُ مَا يُتَّقَى مِثْلُ أَنْ يَكُونَ قَوْمُ سَوْءٍ ظَاهِرُ حُكْمِهِمْ وَ فِعْلِهِمْ عَلَى غَيْرِ حُكْمِ الْحَقِّ وَ فِعْلِهِ فَكُلُّ شَيْ‏ءٍ يَعْمَلُ الْمُؤْمِنُ بَيْنَهُمْ لِمَكَانِ التَّقِيَّةِ مِمَّا لَا يُؤَدِّي إِلَى الْفَسَادِ فِي الدِّينِ فَإِنَّهُ جَائِزٌ}} (کلینی، کافی، ج۲، ص۱۰۹)؛
 {{متن حدیث|ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عُمَرَ الْأَعْجَمِيِّ قَالَ قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ{{ع}}: يَا أَبَا عُمَرَ إِنَّ تِسْعَةَ أَعْشَارِ الدِّينِ فِي التَّقِيَّةِ وَ لَا دِينَ لِمَنْ لَا تَقِيَّةَ لَهُ وَ التَّقِيَّةُ فِي كُلِّ شَيْ‏ءٍ إِلَّا فِي النَّبِيذِ وَ الْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ}} ([[کلینی]]، کافی، ج۲، ص۱۶۸).</ref>.<ref>[[سید جواد ورعی|ورعی، سید جواد]]، [[درسنامه فقه سیاسی (کتاب)|درسنامه فقه سیاسی]]، ص ۱۱۴.</ref>
+===[[اجماع]] علمای [[اسلام]]===
+اگر بنابر توجیه [[رفتار صحابه]] و [[تابعین]] باشد، دست‌کم از دیدگاه [[اهل‌سنت]]، همه [[صحابه]] در دوران [[حکومت امویان]] [[تقیه]] کردند. در ماجرای [[سب و لعن علی]]{{ع}} [[اکثریت]] [[اصحاب]] و [[تابعان]]، جز تعداد اندک که بدان [[اعتراض]] کرده و [[جان]] خود را [[فدا]] کردند، بقیه تنها به خاطر [[حفظ جان]] و [[مال]] و آبروی خود در برابر این [[بدعت]] [[سکوت]] کردند، معلوم می‌شود که تقیه جایز بود.
+====رویکرد [[پیشوایان دینی]]====
+ناگفته نماند که [[ائمه]]{{عم}} از فرصت‌های پیش آمده برای اظهار برخی از دیدگاه‌های خود در موضوعات مورد ابتلای [[شیعیان]] دریغ نکرده، و به‌رغم خطراتی که برایشان داشت، ابایی نداشتند. به‌ویژه در مقاطعی که از فشارهای [[سیاسی]] کاسته شده و شرایط [[اجتماعی]] و سیاسی برای بیان پاره‌ای از [[معارف دین]] فراهم می‌شد. به چند نمونه از روایاتی که با همین رویکرد از آنان [[نقل]] شده، اشاره می‌شود:
+'''[[روایت]] یکم'''
+[[ابوخدیجه سالم بن مکرم]] از [[امام صادق]]{{ع}} درباره مراجعه شیعیان به [[قضات]] [[حکومتی]] در [[اختلافات]] نقل می‌کند که [[امام]] به من فرمود: {{متن حدیث|إِيَّاكُمْ أَنْ يُحَاكِمَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً إِلَى أَهْلِ الْجَوْرِ وَ لَكِنِ‏ انْظُرُوا إِلَى‏ رَجُلٍ‏ مِنْكُمْ يَعْلَمُ شَيْئاً مِنْ قَضَائِنَا فَاجْعَلُوهُ بَيْنَكُمْ فَإِنِّي قَدْ جَعَلْتُهُ قَاضِياً فَتَحَاكَمُوا إِلَيْهِ}}؛ از اینکه برخی از شما برای [[داوری]] به [[اهل]] [[ستم]] مراجعه کنید، بپرهیزید، ولی در میان خود به کسانی مراجعه کنید که از [[قضاوت]] ما اطلاع دارند، او را میان خود [[حکم]] قرار دهید. تحقیقاً من او را در میان شما [[قاضی]] قرار دادم، پس داوری در اختلافات خود را نزد او ببرید.
+از این [[حدیث]] چند نکته استفاده می‌شود:
+# شیعیان برای حل و فصل اختلافات خود نباید به قضات [[جور]] که از سوی حکومت‌های [[جائر]] [[تعیین]] شده‌اند، مراجعه کنند. با توجه به اینکه معمولاً قضات [[منصوب]] از طرف حکومت‌های جائر، افزون بر اینکه [[شایسته]] [[قضاوت]] نبودند، با [[موازین]] صحیح قضای [[اسلامی]] نیز [[بیگانه]] بوده و براساس [[مذهب]] رسمی [[حاکم]] بر [[جامعه]] قضاوت می‌کردند، نه [[تصدی]] [[منصب]] [[قضا]] برای آنان [[مشروع]] بود و نه قضاوتشان براساس موازین صحیح قضا؛ از این‌رو، [[شیعیان]] از مراجعه به آنان [[نهی]] می‌شدند؛
+# برای قضاوت باید به کسانی مراجعه کرد که موازین قضا را از [[امامان معصوم]] آموخته باشند، از نظر [[اخلاقی]] هم [[وارسته]] بوده و در [[مقام]] [[احقاق حق]] باشند؛
+#با توجه به آنکه قضاوت “منصب” است و [[شاگردان]] [[ائمه]] دارای منصب قضاوت نیستند، [[امام]] به عنوان اینکه [[حکومت]] در [[حقیقت]] از آنِ او و [[نصب]] [[قضات]] شایسته [[شأن]] ایشان است، نه خلفای [[غاصب]] [[بنی‌امیه]] و [[بنی‌عباس]]، از نصب آنان به مقام قضاوت خبر می‌دهد تا هرگونه [[نگرانی]] از شیعیان برطرف شود. شیعیان [[اطمینان]] داشته باشند که با مراجعه به شاگردان وارسته ائمه و آشنای به موازین قضای اسلامی، هم به [[حقوق]] خویش می‌رسند و هم با مراجعه نکردن به دولت‌های [[جائر]] و قضات [[جور]]، به آنان [[مشروعیت]] نمی‌بخشند.
+'''[[روایت]] دوم، [[مقبوله عمر بن حنظله]]'''
+[[راوی]] می‌گوید: از [[امام صادق]]{{ع}} درباره دو نفر از شیعیان پرسیدم که در مسئله دَین یا [[ارث]] با یکدیگر [[اختلاف]] پیدا کرده و به [[سلطان]] یا قضات [[منصوب]] از جانب او مراجعه کرده‌اند، آیا کار [[درستی]] انجام داده‌اند؟
+امام فرمود: {{متن حدیث|مَنْ تَحَاكَمَ إِلَيْهِمْ فِي حَقٍّ أَوْ بَاطِلٍ فَإِنَّمَا تَحَاكَمَ إِلَى الطَّاغُوتِ وَ مَا يَحْكُمُ لَهُ فَإِنَّمَا يَأْخُذُ سُحْتاً وَ إِنْ كَانَ حَقّاً ثَابِتاً لِأَنَّهُ أَخَذَهُ بِحُكْمِ الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أَمَرَ اللَّهُ أَنْ يُكْفَرَ بِهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {{متن قرآن|يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ}}<ref>«بر آنند که داوری (های خود را) نزد طاغوت برند با آنکه به آنان فرمان داده شده است که به آن کفر ورزند» سوره نساء، آیه ۶۰.</ref>}}<ref>کلینی، کافی، ج۱، ص۶۷.</ref>؛ کسی که در امر [[حق]] یا باطلی به [[سلاطین جائر]] مراجعه کند، [[داوری]] نزد [[طاغوت]] برده است، و آنچه را که به سود او [[داوری]] کند و به او بدهند، [[مال]] ناروایی را دریافت کرده است، اگرچه در واقع [[حقّ]] او باشد، زیرا [[حق]] خود را با [[حکم]] [[طاغوت]] دریافت کرده، در حالی که [[خداوند]] [[دستور]] داده که به طاغوت [[کفر]] بورزید، آنجا که فرمود: می‌خواهند داوریِ میان خود را به سوی طاغوت ببرند، با آنکه قطعاً [[فرمان]] یافته‌اند که بدان کفر ورزند.
+[[راوی]] می‌پرسد: پس برای [[حل اختلافات]] و نزاع‌های خود چه کنند؟
+[[امام]] فرمود: {{متن حدیث|يَنْظُرَانِ إِلَى مَنْ كَانَ مِنْكُمْ مِمَّنْ قَدْ رَوَى حَدِيثَنَا وَ نَظَرَ فِي حَلَالِنَا وَ حَرَامِنَا وَ عَرَفَ أَحْكَامَنَا فَلْيَرْضَوْا بِهِ حَكَماً فَإِنِّي قَدْ جَعَلْتُهُ عَلَيْكُمْ حَاكِماً فَإِذَا حَكَمَ بِحُكْمِنَا فَلَمْ يَقْبَلْهُ مِنْهُ فَإِنَّمَا اسْتَخَفَّ بِحُكْمِ اللَّهِ وَ عَلَيْنَا رَدَّ وَ الرَّادُّ عَلَيْنَا الرَّادُّ عَلَى اللَّهِ وَ هُوَ عَلَى حَدِّ الشِّرْكِ بِاللَّهِ}}<ref>کلینی، کافی، ج۱، ص۶۷.</ref>؛ بنگرند به کسانی که از میان شما [[شیعیان]] سخن ما را [[روایت]] کرده‌اند و در [[حلال و حرام]] ما نظر انداخته، و [[احکام]] ما را شناخته‌اند، باید به داوری آنان [[رضایت]] دهند، تحقیقاً من چنین فردی را بر شما [[حاکم]] قرار دادم، پس اگر براساس حکم ما داوری کرد و طرفین دعوا از او نپذیرفتند، در [[حقیقت]] [[حکم خدا]] را خفیف شمرده‌اند، و سخن ما را رد کرده‌اند، و کسی که سخن ما را رد کند، سخن [[خدا]] را ردّ کرده و چنین فردی در حد [[شرک]] به خداست.
+از این [[حدیث]] هم نکات ذیل به‌دست می‌آید:
+#کسی که برای داوری -حق باشد یا [[باطل]]- به [[سلطان جائر]] یا [[قضات]] [[منصوب]] وی مراجعه کند، در حقیقت به طاغوت مراجعه کرده، و هرچه را براساس این [[قضاوت]] دریافت کند، [[حرام]] است هر چند حق او باشد؛ زیرا با حکم طاغوت به حقش رسیده است، در حالی که [[خدای متعال]] در [[قرآن]] دستور داده که نباید به طاغوت مراجعه کرد؛
+#برای حل اختلافات خود به کسانی مراجعه کنند که سخن ما را [[روایت]] کرده، [[حلال و حرام]] [[خدا]] را بدانند، و به حکمی که آنان صادر می‌کنند، [[رضایت]] بدهند؛
+# [[امام]] این گروه را به “منصب قضا” یا “منصب [[حکومت]] که [[قضاوت]] یکی از [[شئون]] آن است”، [[نصب]] کردند؛
+#اگر منصوبان از جانب امام براساس حکمِ [[ائمه]] حکمی صادر کردند و [[مردم]] [[حکم]] آنان را نپذیرفتند، در [[حقیقت]] [[حکم خدا]] را خفیف شمرده‌اند و امام را رد کرده‌اند، رد امام [[معصوم]] ردّ خداست که در حدّ [[شرک]] به خداست<ref>[[سید جواد ورعی|ورعی، سید جواد]]، [[درسنامه فقه سیاسی (کتاب)|درسنامه فقه سیاسی]]، ص ۱۱۵.</ref>
 ==منابع==
 # [[پرونده:11677.jpg|22px]] [[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|'''واژه‌نامه فقه سیاسی''']]