ضوابط آزادی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط

}}

 

== مقدمه ==

هر آینه در [[ذهن]] [[پرسش‌گری]] ممکن است این سوال پیش آید که ضابطه، حد و مرز آن تا کجاست. آیا می‌توان به بهانه [[آزادی]]، هرگونه [[ارزش]]، [[هنجار]] و مطلوبیت‌های [[جامعه اسلامی]] را زیر سؤال برد؟ آیا هیچ [[عقل]] سلیمی، رهابودن و بی‌قیدی آزادی را می‌پذیرد؟ آیا می‌توان بی‌ضابطه و اندازه، [[آزادی سیاسی]] را [[تجربه]] کرد؟ این دغدغه‌ها بوده است که هماره در کنار بحث از قلمرو آزادی در [[جامعه]]، بحث از ضوابط، قیود و محدودیت‌های آن نیز طرح شده است، امری که سرآغاز چالش‌های متعددی نیز گردیده است. با لحاظ این امر و بایستگی پردازش آن، تلاش می‌گردد در این فصل، ضوابط و حد و مرزهای آزادی سیاسی، بررسی گردد.

در نگرشی کلی، آزادی، فردی باشد یا [[سیاسی]]- [[اجتماعی]]، مطلق نیست؛ به بیان [[جوادی آملی]]، نباید [[غافل]] بود که آزادی به معنای [[رهایی]] و اطلاق و در هم شکستن همه حدود و مرزها، مستلزم [[نفی]] آزادی است، [[جهان‌بینی مادی]] می‌پندارد که همه وجود و [[حقیقت انسان]] در همین [[عالم ماده]] خلاصه شده و هیچ حقیقتی جز آن نیست و [[حیات انسان]] محدود به میلاد و [[مرگ]] است: {{متن قرآن|إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا}}<ref>«هیچ (زندگی دیگر) جز همین زندگی نزدیک‌تر ما (در این جهان)، نیست» سوره انعام، آیه ۲۹.</ref>.

[[اندیشه]] مادی رهایی از همه قیود [[دینی]] را معنای آزادی می‌داند؛ اما در [[جهان‌بینی توحیدی]]، آزادی به معنای رهایی است؛ و انجام دادن هر عمل [[حیوانی]]، به معنای [[بردگی]]؛ زیرا در این صورت، [[انسان]] از قید [[خرد]]، رها و در مقابل آن به زنجیر [[اسارت]] [[هوای نفس]] گرفتار می‌شود. چنین [[انسانی]] [[آزاد]] و [[وارسته]] نیست، بلکه [[اسیر]] و وابسته است<ref>ر.ک: عبدالله جوادی آملی، جامعه در قرآن (تفسیر موضوعی)، ج۱۷، ص۴۷۳.</ref>:

{{متن حدیث|عَبْدُ الشَّهْوَةِ أَذَلُّ مِنْ‏ عَبْدِ الرِّقِّ}}<ref>عبدالواحد آمدی، غررالحکم و دررالکلم ص۳۰۴، شماره ۶۹۶۵.</ref>.

[[بنده]] [[شهوت]] فرومایه‌تر از بنده برده است.

بنابراین آزادی سیاسی نیز مانند هر نوع دیگر از آزادی، رها و مطلق نیست؛ آن گونه که در فرایند [[تجربه]] [[آزادی بیان]]، به عنوان یکی از جلوه‌های مهم [[آزادی سیاسی]]، مواردی هست که موجب محدودیت [[آزادی]] و مقیدشدن آن می‌گردد و البته با [[ژرف‌نگری]]، این چارچوب‌ها و قیدها، در [[حقیقت]]، مانع آزادی نیستند، بلکه به نوعی [[حفظ]] آزادی به شمار می‌آیند؛ زیرا آزادی برای نگاه داشتن [[کرامت انسانی]]، حفظ [[ارزش‌های جامعه]]، [[بسترسازی]] برای طرح معقول و سنجیده [[هنجارها]] و تعامل و تضارب منطقی دیدگاه‌ها، همراه با [[ادب]] بحث و [[مذاکره]] است، اما اگر به بهانه آن، [[بزرگ‌منشی]] و مکرمت [[انسانی]]، [[ارزش‌ها]] و [[شخصیت]] افراد نادیده انگاشته شود و فضایی [[آلوده]] برای کینه‌کشی، توهین‌پراکنی، [[تهمت]] و مباحث صرفاً احساسی، به وجود آید، زمینه نابودی خود را فراهم کرده و این گونه آزادی‌ای قابل [[دفاع]] نخواهد بود. در این موقعیت‌ها، غالباً قدرت‌های نامطلوب به بهانه ایجاد [[امنیت]]، آزادی ناقص [[شهروندان]] را نیز به یغما برده و همه امور را به نفع فراگیرکردن [[قدرت]] خویش، [[مصادره]] می‌کنند. در این بسترهای [[مسموم]]، نخستین [[قربانی]]، آزادی است.

آزادی سیاسی اگر بر اساس معیارها و حدود، مباحثات معقول و گفت‌وگوی صحیح و به تعبیر [[قرآن]] “جدال احسن” باشد، همه از آن استقبال می‌کنند و [[جوامع]] [[علمی]] می‌پذیرند و قدرت و [[حاکمیت]] نیز باید لوازم آن را بپذیرد. به تعبیر [[محمدتقی جعفری]]، اگر [[رفتار]] به اصل و [[قانون]] و [[اراده]] برانگیخته از تمایل‌های طبیعی قانونی مستند بوده باشد، آزادی در چنین [[رفتاری]] معقول است و اگر رفتار به هیچ اصل و تمایل‌های طبیعی قانونی مستند نباشد، نامعقول است<ref>محمدتقی جعفری، حکمت اصول سیاسی اسلام، ص۳۹۲.</ref>؛ بنابراین حدودی که برای آزادی، یادآور خواهیم شد، برای استفاده بهتر از آن است و عدم رعایت آنها، بستری نامیمون فراهم می‌آورد تا آزادی را به مقوله [[ضد]] آن تبدیل کرده و دستاویزی گردد به دست قدرت‌پرستان تا شرایط را به نفع خود رقم زنند و آزادی را به بهانه امنیت، ارزش‌ها و [[عدالت]]، به [[قربانگاه]] فرستند.<ref>[[سید کاظم سیدباقری|سیدباقری، سید کاظم]]، [[آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم (کتاب)|آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم]] ص ۱۸۹.</ref>

== ضوابط عقلی ==

یکی از دیگر حدو مرزهای [[استواری]] که برای [[آزادی سیاسی]]، لحاظ شده است، در نظر گرفتن ضوابط و معیارهای [[عقلی]] است؛ [[واقعیت]] انکارناپذیر آن است که [[آزادی]] باید در چارچوب ضوابط عقلی و مطابق با [[قوانین]] [[عقل]] [[سلیم]] باشد، نمی‌توان از همه قوانین و قواعدی که عقل برای ما معرفی می‌کند، به بهانه آزادی گذر کرد. ضوابط عقلی و استلزامات آن، به همه انسان‌های خردورز [[حکم]] می‌کند که آزادی باید در چارچوبی مشخص و معین باشد. در مفهوم [[اسلامی]] آزادی، عنصر [[عقلانی]] کاملاً دخیل است و [[انسان]] هرگز نسبت به [[اعمال]] و [[افکار]] غیرعقلانی [[آزاد]] نیست و [[اسلام]] هرگز این نوع آزادی را [[احترام]] نمی‌گذارد. اسلام در عین اینکه با بیان اصل {{متن قرآن|لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ}}<ref>«در (کار) دین هیچ اکراهی نیست» سوره بقره، آیه ۲۵۶.</ref>احترام به [[فکر]] و [[آزادی عقیده]] را بیان می‌کند، ولی هرگز عقایدی را که از [[راه]] [[تقلید کورکورانه]] و از طرق غیرعقلانی بر [[انسان‌ها]] [[تحمیل]] شده، مورد [[تأیید]] قرار نمی‌دهد و برای آن احترامی قائل نمی‌شود. [[ابراهیم]] {{ع}} [[بت‌ها]] را می‌شکند و [[پیامبر اسلام]] {{صل}} بت‌ها را به [[بدی]] یاد می‌کند و سرانجام [[دستور]] سرنگونی آنها را صادر می‌کند و هرگز [[خرافات]] متکی به اوهام و [[تقلید]] و تحمیل را نمی‌پسندد، زیرا این نوع آزادی و احترام به چنین عقایدی در [[حقیقت]] اغراء به [[جهل]] و نگهداشتن انسان‌های در بند، در اسارتشان است. دستورهای [[قرآن]] در زمینه [[تفکر]] و [[تعقل]] و [[تدبر]] کلاً بر آزادی [[فکر و عقیده]] دلالت دارد؛ زیرا این دو لازم و ملزوم یکدیگرند، چنان که هر دو مستلزم [[آزادی بیان]] و فکر و عقیده نیز هستند؛ ولی انتقال فکر و عقیده به دیگران تا چه حد می‌تواند آزاد باشد؟ حتی تا آنجا که [[قدرت]] تفکر را از دیگری سلب و فکر و عقیده‌ای را بر او تحمیل یا او را [[گمراه]] نماید؟ در شرایط نابرابر وعدم [[توازن]] [[فکری]]، وقتی القای [[عقیده]] به صورت غیر [[علمی]] و به دور از [[اختیار]] و به گونه‌ای انجام می‌گیرد که امکان [[اعمال]] [[اراده]] و [[آزادی]] را از دیگری سلب می‌کند، آیا [[آزادی بیان]] و مطبوعات و [[احزاب]] و [[ادیان]] می‌تواند قابل قبول باشد؟<ref>عباسعلی عمید زنجانی، فتنه سیاسی ج۱، ص۶۰۱.</ref>

== رعایت مصلحت و عزت جامعه اسلامی ==

 

 

 

 

 

== منابع ==

== پانویس ==

[[رده:آزادی]]