شریعت در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

== مقدمه ==

شریعت با توجه به جنبه‌های دیگر آن نیز تعریف شده است: گروهی ضمن تأکید بر [[تکلیف]] کننده ([[خدا]])، شریعت را احکامی دانسته‌اند که خداوند برای بندگان آشکار و به کار بستن آنها را واجب کرده است. <ref>مجمع البحرین، ج۴، ص۳۵۲، «شرع»؛ نیز نک: لغت‌نامه، ج۹، ص۱۲۵۶۸ - ۱۲۵۶۹، «شریعت»؛ المصطلحات الکلامیه، ص۱۷۶. </ref> دسته‌ای نیز با تأکید بر نقش [[پیامبر]]، آن را [[احکام]] بیان شده از سوی پیامبر {{صل}}در زمینه [[افعال]] دانسته‌اند. <ref>الکلیات، ج۳، ص۵۲۴. </ref> برخی نیز با تأکید بر مکلَّف، [[شریعت]] را احکامی دانسته‌اند که وی با به کاربستن آنها در [[دنیا]] و [[آخرت]] به [[پاکی]] می‌رسد. <ref>الکلیات، ج۳، ص۵۲۴. </ref>

برخی [[مفسران]]، پاره‌ای دیگر از واژگان [[قرآن]] را نیز بر مفهوم شریعت منطبق دانسته‌اند؛ از جمله {{متن قرآن| الْبَيِّنَاتِ }}<ref> سوره بقره، آیه ۸۷.</ref> را بر احکام مربوط به [[حلال و حرام]] [[شریعت]] [[عیسی]] {{ع}} <ref>مجمع البیان، ج۱، ص۳۰۷. </ref> و {{متن قرآن|الْحِكْمَةَ }}<ref> سوره بقره، آیه ۱۲۹.</ref> را بر [[احکام اسلامی]]. <ref>جوامع الجامع، ج۱، ص۱۵۱. </ref> گرچه برخی گستره شریعت را به [[امور فردی]]، به ویژه عبادات و [[اخلاق]] محدود دانسته و دیگر حوزه‌ها را از امور واگذار شده به [[انسان]] می‌دانند <ref>آخرت و خدا، هدف رسالت انبیاء، ص۴۸. </ref>، مشهور [[عالمان]] [[مسلمان]] شریعت را حداکثری و شامل همه جنبه‌های فردی و [[اجتماعی]] [[انسان]] دانسته‌اند. <ref>نک: الفوائد المدنیه، ص۷۵. </ref>.<ref>[[مهدی ملک‌محمدی|ملک‌محمدی، مهدی]]، [[شریعت (مقاله)|مقاله «شریعت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۶ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۶.</ref>

== [[ضرورت]] و خاستگاه شریعت ==

[[علامه طباطبایی]] نیز [[معتقد]] است در [[امت‌های پیشین]]، [[وحی]] اصولی کلی در [[ارتباط]] با [[زندگی دنیا]] و [[آخرت]]، مانند انواع [[عبادت]] و سنت‌هایی کلی درباره خوبی و [[بدی]]، همچون [[نیک‌رفتاری]]، خودداری از [[ستم]]، [[اسراف]] و [[یاری]] [[مستکبران]] را که [[انسان]] سلیم‌العقل نیز بدان پی می‌برد به [[پیامبران]] و پیروانشان می‌آموخت؛ آن‌گاه آنان نیز در [[جامعه]] خویش به [[نیکی]] و [[صلاح]] و ترک [[شر]] و [[فحشاء]] و [[فساد]] [[دعوت]] می‌کردند؛ همچنین با استفاده از [[آیات]] {{متن قرآن|شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ}}<ref>«از دین، همان را برای شما بیان داشت که نوح را بدان سفارش کرده بود و نیز آنچه را که به تو وحی کردیم و آنچه را که به ابراهیم و موسی و عیسی، سفارش کردیم که دین را استوار بدارید و در آن به پراکندگی نیفتید؛ بر مشرکان آنچه آنان را بدان می‌خوانی گران است، خداوند است که هر که را بخواهد به سوی خود برمی‌گزیند و هر که را (به درگاه او) بازگردد به سوی خویش رهنمون می‌گردد» سوره شوری، آیه ۱۳.</ref>، {{متن قرآن|قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}}<ref>«بگو: بی‌گمان پروردگارم مرا به راهی راست راهنمایی کرده است، به دینی استوار، آیین ابراهیم درست‌آیین و (او) از مشرکان نبود» سوره انعام، آیه ۱۶۱.</ref> [[اوامر و نواهی]] [[شرعی]] [[اسلام]] را برگرفته از اصولی کلی و [[فطری]] می‌داند که [[ابراهیم]] {{ع}} آنها را [[تشریع]] و بیان کرده است. <ref>المیزان، ج۷، ص۲۱۳ - ۲۱۴. </ref> درباره خاستگاه [[شریعت]] باید گفت به [[اعتقاد]] عموم [[عالمان]] [[مسلمان]]، [[خداوند]] حقیقتاً [[شارع]] است و [[پیامبر]] مجازاً <ref>الموسوعة الذهبیه، ج۴۰، ص۵۹۶. </ref> و بدان جهت که مُبَلّغ شریعت است،<ref>دائرة المعارف الاسلامیه، ج۱۳، ص۲۴۲. </ref> با وحی غیر [[قرآنی]] به بیان تفصیل [[احکام]] می‌پردازد. <ref>المیزان، ج۴، ص۳۸۷ - ۳۸۸؛ نیز نک: الفتوحات المکیه، ج۸، ص۱۷۸. </ref>.<ref>[[مهدی ملک‌محمدی|ملک‌محمدی، مهدی]]، [[شریعت (مقاله)|مقاله «شریعت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۶ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۶.</ref>

== پیشینه و تطور [[شرایع]] ==

[[قانون]] و [[شریعت]] از [[زمان]] [[نوح]] {{ع}} پدید آمده است. <ref>المیزان، ج۲، ص۱۴۱ - ۱۴۲؛ ج۱۸، ص۲۹؛ مجموعه آثار، مطهری، ج۱۳، ص۷۶۹۰. </ref> در جمع‌بندی دو دیدگاه یادشده می‌توان گفت پیش از نوح {{ع}} برخی احکام بسیط و فردی وجود داشته؛ اما شریعت به معنای قانون و تنظیم ‌کننده روابط اجتماعی از زمان نوح پدید آمده است. سخن پژوهشگران را مبنی بر اینکه پیدایش شریعت در هر امتی به تاریخ شکل‌گیری آن وابسته است،<ref>دائرة المعارف بستانی، ج۱۰، ص۴۵۰؛ نیز نک: مدخل لدراسة الشریعة الاسلامیه، ص۲۴. </ref> می‌توان همسو با آیاتی دانست که تأکید می‌کنند خداوند برای هر یک از امت‌های پیشین راه و روشی (شریعتی) قرار داده است: {{متن قرآن| لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا }}<ref>«ما به هر یک از شما شریعت و راهی داده‌ایم» سوره مائده، آیه ۴۸.</ref>، {{متن قرآن|لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ }}<ref>«برای هر امّتی آیینی نهاده‌ایم که آنان بر همان (آیین) رفتار می‌کنند» سوره حج، آیه ۶۷.</ref>.<ref>نک: [[مجمع البیان]]، ج۷، ص۱۳۴، ۱۵۰. </ref>

بسیاری از [[مفسران]] [[شیعی]] <ref>مجمع البیان، ج۸، ص۵۳۱؛ کنز الدقائق، ج۱۰، ص۳۲۸؛ المیزان، ج۲، ص۱۴۱ - ۱۴۲؛ ج۱۸، ص۲۹. </ref> و برخی از اهل سنت <ref>تفسیر بیضاوی، ج۴، ص۲۲۵ - ۲۲۶. </ref> متأثر از روایاتی که معیار اولواالعزم بودن پیامبران {{متن قرآن|فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُوْلُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعْجِل لَّهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ سَاعَةً مِّن نَّهَارٍ بَلاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ}}<ref>«بنابراین شکیبا باش همان‌گونه که پیامبران اولوا العزم شکیبایی ورزیدند و برای آنان (عذاب را به) شتاب مخواه که آنان روزی که آنچه را وعده‌شان داده‌اند بنگرند، چنانند که گویی جز ساعتی از یک روز (در جهان) درنگ نکرده‌اند، این، پیام‌رسانی است؛ پس آیا جز بزهکار» سوره احقاف، آیه ۳۵.</ref> را دارا بودن [[شریعت]] دانسته و آنان را شامل [[نوح]]، [[ابراهیم]]، [[موسی]]، [[عیسی]] و [[محمد]] {{عم}} معرفی می‌کنند،<ref>الکافی، ج۱، ص۱۷۵، ۲۲۴؛ ج۲، ص۱۷؛ الصافی، ج ۵، ص۱۸. </ref> آیات {{متن قرآن|وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که از پیامبران پیمان گرفتیم و (نیز) از تو و نوح و ابراهیم و موسی و عیسی پسر مریم و از آنها پیمانی استوار گرفتیم» سوره احزاب، آیه ۷.</ref> و {{متن قرآن|شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ}}<ref>«از دین، همان را برای شما بیان داشت که نوح را بدان سفارش کرده بود و نیز آنچه را که به تو وحی کردیم و آنچه را که به ابراهیم و موسی و عیسی، سفارش کردیم که دین را استوار بدارید و در آن به پراکندگی نیفتید؛ بر مشرکان آنچه آنان را بدان می‌خوانی گران است، خداوند است که هر که را بخواهد به سوی خود برمی‌گزیند و هر که را (به درگاه او) بازگردد به سوی خویش رهنمون می‌گردد» سوره شوری، آیه ۱۳.</ref> را نیز اشاره به [[شرایع]] پنج‌گانه می‌دانند.

برخی [[مفسران]] نیز با استناد به [[آیه]] {{متن قرآن|وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ}}<ref>«و بی‌گمان به موسی کتاب بخشیدیم و پس از وی پیامبران (دیگر) را در پی آوردیم و به عیسی پسر مریم برهان‌ها (ی روشن) دادیم و او را با روح القدس نیرومند کردیم؛ پس چرا هرگاه پیامبری، پیامی نادلخواه شما نزدتان آورد سرکشی ورزیدید، گروهی را دروغگو شمردید و گروهی را می‌کشتید؟» سوره بقره، آیه ۸۷.</ref>، [[پیامبران]] پس از [[موسی]] {{ع}} و پیش از [[عیسی]] {{ع}} را فاقد شریعتی مستقل دانسته‌اند. <ref>التفسیر الکبیر، ج۳، ص۵۹۵. </ref> برخی روایات نیز بر پیروی پیامبران از پیامبر اولواالعزمِ پیش از خود تأکید کرده‌اند. <ref>الکافی، ج۲، ص۱۷؛ الصافی، ج۵، ص۱۸ - ۱۹. </ref> با وجود این، برخی اسلام‌پژوهان با استناد به آیه {{متن قرآن|وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ }}<ref>«و پیامبرانی را (فرستادیم) که (داستان) آنها را برای تو پیش‌تر گفته‌ایم» سوره نساء، آیه ۱۶۴.</ref> که به یاد نکردن از برخی [[پیامبران در قرآن]] تصریح کرده، معتقدند یادکرد از پیامبران پنج‌گانه به معنای انحصار [[پیامبران دارای شریعت]] در آنان نیست. <ref>مجموعه آثار، [[مطهری]]، ج۲، ص۱۶۵. </ref>

[[قرآن کریم]] به جزئیات [[شریعت]] [[نوح]] اشاره نمی‌کند؛ اما برخی [[روایات]] [[شیعی]] پاره‌ای [[احکام]] مانند [[نماز]]، [[امر به معروف و نهی از منکر]] و برخی امور [[حلال و حرام]] را جزء شریعت نوح دانسته و البته به نبودن احکام حدود و [[ارث]] تصریح کرده‌اند. <ref> الکافی، ج۸، ص۲۸۲ - ۲۸۳؛ تفسیر عیاشی، ج۲، ص۱۴۴. </ref> برخی نیز نوح را نخستین کسی دانسته‌اند که احکام محرمیت را بیان کرد. <ref>لسان العرب، ج۸، ص۱۷۶، «شرع».</ref> قرآن کریم نماز {{متن قرآن|رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ}}<ref>«پروردگارا! مرا برپادارنده نماز گردان و از فرزندانم نیز و دعای مرا بپذیر!» سوره ابراهیم، آیه ۴۰.</ref>، {{متن قرآن|وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ}}<ref>«و آنان را پیشوایانی کردیم که به فرمان ما راهبری می‌کردند و به آنها انجام کارهای نیک و برپا داشتن نماز و دادن زکات را وحی کردیم و آنان پرستندگان ما بودند» سوره انبیاء، آیه ۷۳.</ref>، انجام [[نیکی‌ها]] و پرداخت [[زکات]] {{متن قرآن|وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ}}<ref>«و آنان را پیشوایانی کردیم که به فرمان ما راهبری می‌کردند و به آنها انجام کارهای نیک و برپا داشتن نماز و دادن زکات را وحی کردیم و آنان پرستندگان ما بودند» سوره انبیاء، آیه ۷۳.</ref>، انجام [[حجّ]] و [[مباح]] شمردن گوشت [[چارپایان]] {{متن قرآن|وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ}}<ref>«و در میان مردم به حجّ بانگ بردار تا پیاده و سوار بر هر شتر تکیده‌ای که از هر راه دوری می‌رسند، نزد تو آیند» سوره حج، آیه ۲۷.</ref>، {{متن قرآن|لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ}}<ref>«تا سودهایی که برای آنان دارد ببینند و نام خداوند را در روزهایی معین بر آنچه از دام‌ها که روزیشان کرده است (هنگام قربانی) یاد کنند آنگاه از آن بخورید و بینوای مستمند را خوراک دهید» سوره حج، آیه ۲۸.</ref> و دوری گزیدن از [[مشرکان]] (ممتحنه / ۶۰، ۴) را از مصادیق [[شریعت]] [[ابراهیم]] {{ع}} می‌شمارد <ref>المیزان، ج۷، ص۲۱۳. </ref> و پاره‌ای تشریع‌ها را نیز به پیامبران بعدی نسبت می‌دهد؛ مانند دستور برپایی نماز به موسی {{ع}} {{متن قرآن|إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي}}<ref>«بی‌گمان این منم خداوند که هیچ خدایی جز من نیست، مرا بپرست و نماز را برای یادکرد من بپا دار» سوره طه، آیه ۱۴.</ref> و [[عیسی]] {{ع}} {{متن قرآن|وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا}}<ref>«و هر جا باشم مرا خجسته گردانیده و تا زنده‌ام به نماز و زکاتم سفارش فرموده است» سوره مریم، آیه ۳۱.</ref>، [[حرمت]] [[ربا]] در [[دین یهود]] {{متن قرآن|وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}}<ref>«و (نیز) برای رباخواری آنان با آنکه از آن نهی شده بودند و ناروا خوردن دارایی‌های مردم؛ و برای کافرانشان عذابی دردناک آماده کرده‌ایم» سوره نساء، آیه ۱۶۱.</ref>، پرداخت [[زکات]] از سوی [[عیسی]] {{متن قرآن|وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا}}<ref>«و هر جا باشم مرا خجسته گردانیده و تا زنده‌ام به نماز و زکاتم سفارش فرموده است» سوره مریم، آیه ۳۱.</ref> و [[وجوب]] [[روزه]] بر گذشتگان. {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! روزه بر شما مقرّر شده است چنان که بر پیشینیان شما مقرّر شده بود، باشد که پرهیزگاری ورزید» سوره بقره، آیه ۱۸۳.</ref> به گفته [[علامه طباطبایی]]، تا پیش از [[تورات]]، [[پیامبران پیشین]] تنها اصولی کلی در [[ارتباط]] با [[زندگی]] و [[آخرت]] [[انسان‌ها]] و نیز سنت‌هایی کلی و قابل [[فهم]] همگانی در ارتباط با [[خیر و شر]] مانند [[معاشرت نیکو]] و دوری از [[ظلم]] و [[اسراف]] را از راه [[وحی]] دریافت کرده و آن را در [[جوامع]] خویش [[تبلیغ]] می‌کردند. <ref>المیزان، ج۷، ص۲۱۳ - ۲۱۴. </ref> در گفتاری هماهنگ، ابن‌عاشور نیز بر این باور است که تا پیش از موسی شریعت‌ها شامل همه نیازمندی‌های امت‌ها در ارتباط با نظام‌بخشی، تصمیم‌سازی برای حال حاضر و تعیین سرنوشت آنها نبوده و به اموری جزئی همچون تهذیب نفس و ابطال برخی مفسده‌ها در معاملات می‌پرداختند. وی با الهام از آیه {{متن قرآن|ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى وَهَارُونَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ بِآيَاتِنَا فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ}}<ref>«آنگاه پس از ایشان موسی و هارون را با نشانه‌های خویش به سوی فرعون و سرکردگانش برانگیختیم اما سرکشی کردند و قومی گناهکار بودند» سوره یونس، آیه ۷۵.</ref>[[بعثت]] [[موسی]] و [[هارون]] را انقلابی بزرگ در [[تاریخ]] [[شریعت]] به شمار آورده و شریعت موسی {{ع}} را نخستین شریعتی می‌داند که به [[آزادی]] از [[بردگی]] امتی دیگر، شکل‌گیری وطنی مستقل، تأسیس جامعه‌ای کامل، دستگاه [[سیاسی]] و نظامی و [[کتابی]] مشتمل بر [[قوانین]] [[زندگی اجتماعی]] پرداخت. <ref>التحریر و التنویر، ج۱۱، ص۱۴۶. </ref> در عین حال، پژوهشگران، شریعت یهود را سخت‌گیرانه شمرده‌اند. قرآن نیز دشواری شریعت یهود را تأیید کرده و در زمره ویژگی‌های پیامبر اکرم، که در تورات از آن یاد شده، تأکید می‌کند که ایشان ضمن حلال شمردن پاکی‌ها و حرام کردن ناپاکی‌ها، غل و زنجیرهایی را که بر دست و پای یهودیان بسته شده بود باز می‌کند. {{متن قرآن|الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ}}<ref>«همان کسان که از فرستاده پیام‌آور درس ناخوانده پیروی می‌کنند، همان که (نام) او را نزد خویش در تورات و انجیل نوشته می‌یابند؛ آنان را به نیکی فرمان می‌دهد و از بدی باز می‌دارد و چیزهای پاکیزه را بر آنان حلال و چیزهای ناپاک را بر آنان حرام می‌گرداند و بار (تکلیف)‌های گران و بندهایی را که بر آنها (بسته) بود از آنان برمی‌دارد، پس کسانی که به او ایمان آورده و او را بزرگ داشته و بدو یاری رسانده‌اند و از نوری که همراه وی فرو فرستاده شده است پیروی کرده‌اند رستگارند» سوره اعراف، آیه ۱۵۷.</ref>.<ref>المیزان، ج۸، ص۲۷۸ - ۲۸۰؛ مدخل لدراسة الشریعة الاسلامیه، ص۱۶. </ref> در آیاتی دیگر، یادآور می‌شود پاره‌ای تحریم‌ها به سبب ظلم، بازداشتن از راه خدا، رباخواری و تصرف نادرست در اموال دیگران بوده است. {{متن قرآن|وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ}}<ref>«و بر یهودیان هر (جاندار) ناخنداری را حرام کردیم و از گاو و گوسفند پیه آنها را بر آنها حرام کردیم جز آنچه بر گرده و روده دارند و یا همراه استخوان‌هاست؛ بدین گونه آنان را برای افزونجویی‌شان کیفر دادیم و بی‌گمان ما راست‌گفتاریم» سوره انعام، آیه ۱۴۶.</ref>، {{متن قرآن|فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا}}<ref>«آری، به سزای ستمی از (سوی) یهودیان و اینکه (مردم را) بسیار از راه خداوند باز می‌داشتند چیزهای پاکیزه‌ای را که بر آنان حلال بود، حرام کردیم» سوره نساء، آیه ۱۶۰.</ref>، {{متن قرآن|وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}}<ref>«و (نیز) برای رباخواری آنان با آنکه از آن نهی شده بودند و ناروا خوردن دارایی‌های مردم؛ و برای کافرانشان عذابی دردناک آماده کرده‌ایم» سوره نساء، آیه ۱۶۱.</ref><ref>مدخل لدراسة الشریعة الاسلامیه، ص۱۳ - ۱۶. </ref> برخی، [[تکامل]] [[شریعت]] از [[زمان]] [[موسی]] {{ع}} به بعد را سه مرحله دانسته‌اند:

# دوره [[کودکی]] که نوعی [[مادیت]] بر آن [[غلبه]] داشت. در این دوره که در شریعت [[یهود]] نمود یافت، بر شکلی خاص از [[آیین‌ها]] و [[رسوم]] تأکید می‌شد؛ به گونه‌ای که اندک تغییری در صورت آن [[خشم خدا]] را برمی‌انگیخت. افزون بر این، [[شریعت]] بیش از هر چیز بر پاداش‌های مادی، همچون فراوانی [[مال]] و فرزند و [[سلامت]] و [[پیروزی]] بر [[دشمنان]] تکیه داشت. <ref>برای نمونه، نک: الکتاب المقدس، «خروج»، فصل ۱۲ به بعد؛ «لاویان»، «تثنیه» فصل ۵ به بعد. </ref>

# دوره تمییز که در آن به [[امور روحی]] و [[تربیت]] وجدانیات [[نفسانی]] توجه و زمینه واگذاری امور به [[حاکمان]] فراهم می‌شد. شریعت [[مسیح]] را می‌توان نمونه روشن این دوره دانست. <ref> [[تفسیر مراغی]]، ج۶، ص۱۳۱. </ref> در این دوره، همچنین با وجود آنکه در امور مختلف بر شریعت پیشین ([[یهودیت]]) تکیه می‌شد، شریعت جدید به تکمیل آن می‌پرداخت. در این راستا، در شریعت [[عیسی]]، پاره‌ای [[قوانین]] جزایی و [[مدنی]] [[تورات]] همچون [[رجم]]، [[قصاص]] و [[طلاق]] [[تغییر]] یافتند. <ref> الکتاب المقدس، [[متی]] ۱۹: ۱ - ۹؛ نیز نک: مدخل لدراسة الشریعة الاسلامیه، ص۱۷ - ۱۹. </ref>

# دوره [[رشد عقلی]] که با [[ظهور اسلام]] و طرح [[خاتمیت]] [[حضرت محمد]] {{صل}} باب [[اجتهاد]] [[فکری]] گشوده شد و امور [[قضاوت]]، [[سیاست]] و [[اجتماع]] بر عهده [[دانشمندان]] نهاده شد. <ref>تفسیر [[مراغی]]، ج۶، ص۱۳۱. </ref>.<ref>[[مهدی ملک‌محمدی|ملک‌محمدی، مهدی]]، [[شریعت (مقاله)|مقاله «شریعت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۶ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۶.</ref>

== تفاوت و تعدد [[شرایع]] ==

[[خداوند]] تأکید می‌کند برای هر امتی راه و روشی قرار دادیم: {{متن قرآن| لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا }}<ref>«به هر یک از شما شریعت و راهی داده‌ایم» سوره مائده، آیه ۴۸.</ref>، {{متن قرآن|لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ }}<ref>«برای هر امّتی آیینی نهاده‌ایم که آنان بر همان (آیین) رفتار می‌کنند» سوره حج، آیه ۶۷.</ref> و به گونه خاص، از اختصاص راهی جدا به [[پیامبر اکرم]] {{صل}} یاد می‌کند: {{متن قرآن|ثُمَّ جَعَلْنَاكَ عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهَا وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ}}<ref>«سپس تو را بر آبشخوری از کار (دین) برگماشتیم، از همان پیروی کن و از هوس‌های کسانی که (چیزی) نمی‌دانند پیروی مکن» سوره جاثیه، آیه ۱۸.</ref> بسیاری از [[مفسران]] در تبیین معنای [[آیه]] گفته‌اند خداوند برای هر امتی شریعتی جداگانه شامل [[واجبات]]، حدود، [[اوامر و نواهی]] قرار داده است. <ref> نک: جامع البیان، ج ۲۵، ص۸۸. </ref> فخر رازی با استناد به آیه {{متن قرآن|وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا}}<ref>«و ما هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر برای آنکه به اذن خداوند از او فرمانبرداری کنند و اگر آنان هنگامی که به خویش ستم روا داشتند نزد تو می‌آمدند و از خداوند آمرزش می‌خواستند و پیامبر برای آنان آمرزش می‌خواست خداوند را توبه‌پذیر بخشاینده می‌یافتند» سوره نساء، آیه ۶۴.</ref> که [[حکمت]] فرستادن هر [[پیامبری]] را [[فرمانبرداری]] از او می‌داند. بر وجود شریعتی جداگانه برای هر [[پیامبر]] [[استدلال]] می‌کند. به گفته او، تنها در صورتی می‌توان پیامبر را فرمان‌بُرده دانست که شریعتی مستقل داشته باشد وگرنه در [[حقیقت]] [[پیامبر]] پیشینِ دارای [[شریعت]]، فرمان‌بُرده می‌شود. <ref>التفسیر الکبیر، ج۱۰، ص۱۲۵. </ref> [[مفسران]]، نسبت [[آیات]] یادشده را با دست‌کم دو دسته از آیات توضیح داده‌اند:  

# آیاتی که تأکید می‌کنند [[دین]] [[حقیقی]] نزد [[خدا]] [[اسلام]] است: {{متن قرآن|إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ }}<ref>«بی‌گمان دین (راستین) نزد خداوند، اسلام است» سوره آل عمران، آیه ۱۹.</ref> و جز اسلام، هیچ [[دینی]] پذیرفته نمی‌شود: {{متن قرآن|وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ}}<ref>«و هر کس جز اسلام دینی گزیند هرگز از او پذیرفته نمی‌شود و او در جهان واپسین از زیانکاران است» سوره آل عمران، آیه ۸۵.</ref> این آیات در نگاه ابتدایی، عدم اعتبار دیگر [[شرایع]] و [[تأیید]] انحصاری [[شریعت اسلام]] را رسانده و با آیات یادشده ناسازگار می‌نماید. به گفته [[علامه طباطبایی]]، در [[قرآن]] دین و به طور خاص اسلام و [[تسلیم]] خدا شدن، معنایی عام دارد که شرایع و راه‌های خاصی را دربرمی‌گیرد که هر یک از [[پیامبران]] برای [[امت]] خویش آورده‌اند. <ref> نک: [[المیزان]]، ج۵، ص۳۵۱. </ref>

# آیاتی که [[کتاب‌های آسمانی]] را [[تصدیق]] کننده کتاب‌های پیش از خود می‌دانند: {{متن قرآن|مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ }}<ref>«پیش از خود را راست می‌شمارد» سوره آل عمران، آیه ۳.</ref> یا پیامبر {{صل}} را به [[پیروی]] از [[آیین]] [[پیامبران پیشین]] به ویژه [[ابراهیم]] {{ع}} فرا می‌خوانند. {{متن قرآن|وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ}}<ref>«و چه کس جز آنکه سبک مغز است از آیین ابراهیم روی می‌گرداند؟ در حالی که ما او را در این جهان برگزیده‌ایم و بی‌گمان او در جهان واپسین از شایستگان است» سوره بقره، آیه ۱۳۰.</ref>، {{متن قرآن|وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا}}<ref>«و بهدین‌تر از آن کس که روی (دل) خویش به (سوی) خداوند نهد در حالی که نکوکار باشد و از آیین ابراهیم درست‌آیین پیروی کند، کیست؟ و خداوند، ابراهیم را دوست (خود) گرفت» سوره نساء، آیه ۱۲۵.</ref>، {{متن قرآن|وَقَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدًى وَنُورٌ وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ}}<ref>«و از پی آنان عیسی بن مریم را فرستادیم در حالی که تورات پیش از خود را راست می‌شمرد و به او انجیل دادیم که در آن رهنمود و روشنایی بود و تورات پیش از خود را راست می‌شمرد و رهنمود و پند برای پرهیزگاران بود» سوره مائده، آیه ۴۶.</ref>، {{متن قرآن|أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ}}<ref>«آنان کسانی هستند که خداوند رهنمایی‌شان کرده است پس، از رهنمود آنان پیروی کن! بگو: من برای آن (پیامبری) از شما پاداشی نمی‌خواهم؛ آن جز یاد کردی برای جهانیان نیست» سوره انعام، آیه ۹۰.</ref>، {{متن قرآن|ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}}<ref>«سپس به تو وحی کردیم که از آیین ابراهیم درست‌آیین پیروی کن و (او) از مشرکان نبود» سوره نحل، آیه ۱۲۳.</ref>، {{متن قرآن|شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ}}<ref>«از دین، همان را برای شما بیان داشت که نوح را بدان سفارش کرده بود و نیز آنچه را که به تو وحی کردیم و آنچه را که به ابراهیم و موسی و عیسی، سفارش کردیم که دین را استوار بدارید و در آن به پراکندگی نیفتید؛ بر مشرکان آنچه آنان را بدان می‌خوانی گران است، خداوند است که هر که را بخواهد به سوی خود برمی‌گزیند و هر که را (به درگاه او) بازگردد به سوی خویش رهنمون می‌گردد» سوره شوری، آیه ۱۳.</ref>، {{متن قرآن|وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}}<ref>«و گفتند: یهودی یا مسیحی باشید تا راه یابید؛ بگو: (خیر) بلکه ما بر آیین ابراهیم درست‌آیین هستیم و او از مشرکان نبود» سوره بقره، آیه ۱۳۵.</ref> این [[آیات]] در ظاهر با تفاوت و تعدد [[شرایع]] و مستقل بودن [[شریعت اسلام]] نمی‌سازند.

[[مفسران]]، در پاسخ به این ناهماهنگی ظاهری معتقدند آیات یادشده به اصول یا خطوط کلی [[فروع دین]] اشاره می‌کنند که میان همه [[پیامبران]] مشترک‌اند و مقصود از شریعتی جدا برای هر امتی {{متن قرآن|وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ}}<ref>«و ما این کتاب را به سوی تو به درستی فرو فرستاده‌ایم که کتاب پیش از خود را راست می‌شمارد و نگاهبان بر آن است؛ پس میان آنان بنابر آنچه خداوند فرو فرستاده است داوری کن و به جای آنچه از حق به تو رسیده است از خواسته‌های آنان پیروی مکن، ما به هر یک از شما شریعت و راهی داده‌ایم و اگر خداوند می‌خواست شما را امّتی یگانه می‌گردانید لیک (نگردانید) تا شما را در آنچه‌تان داده است بیازماید؛ پس در کارهای خیر بر یکدیگر پیشی گیرید، بازگشت همه شما به سوی خداوند است بنابراین شما را از آنچه در آن اختلاف می‌ورزیدید آگاه می‌گرداند» سوره مائده، آیه ۴۸.</ref>، {{متن قرآن|لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ فَلَا يُنَازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلَى هُدًى مُسْتَقِيمٍ}}<ref>«برای هر امّتی آیینی نهاده‌ایم که آنان بر همان (آیین) رفتار می‌کنند پس نباید در این کار با تو بستیزند و (مردم را) به سوی پروردگارت فرا خوان! بی‌گمان تو بر رهنمودی راست قرار داری» سوره حج، آیه ۶۷.</ref> جزئیات [[فروع دین]] و [[شریعت]] است که تعدّد، تبدّل، [[تغییر]] و [[نسخ]] می‌پذیرد. <ref>تفسیر ابن عربی، ج۱، ص۳۷۱؛ المیزان، ج۵، ص۳۵۱؛ شریعت در آینه معرفت، ص۱۱۹. </ref> در همین راستا، فخر رازی با استناد به آیه {{متن قرآن|شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ}}<ref>«از دین، همان را برای شما بیان داشت که نوح را بدان سفارش کرده بود و نیز آنچه را که به تو وحی کردیم و آنچه را که به ابراهیم و موسی و عیسی، سفارش کردیم که دین را استوار بدارید و در آن به پراکندگی نیفتید؛ بر مشرکان آنچه آنان را بدان می‌خوانی گران است، خداوند است که هر که را بخواهد به سوی خود برمی‌گزیند و هر که را (به درگاه او) بازگردد به سوی خویش رهنمون می‌گردد» سوره شوری، آیه ۱۳.</ref> دستورهای [[شرعی]] را دو گونه می‌داند: گونه‌ای از آنها مانند نیکویی [[عدالت]] و [[زشتی]] [[ستم]] در همه [[شریعت‌ها]] وجود دارد و نسخ نمی‌پذیرد و برخی دیگر ویژه هر شریعتی است. او بیان می‌کند با توجه به نقش نوع نخست در [[سعادت اخروی]]، [[شریعت]] نسبت به برقراری آن بیشتر اهتمام می‌ورزد. <ref> [[التفسیر الکبیر]]، ج۲۷، ص۵۸۷ - ۵۸۸. </ref> برخی نیز [[پیامبر]] {{صل}}را پیرو [[شرایع]] پیشین، به ویژه شریعت [[ابراهیم]] جز در مواردی دانسته‌اند که نسخ آن ثابت شده باشد. <ref>تفسیر [[بغوی]]، ج۳، ص۱۰۲؛ [[تفسیر]] [[قرطبی]]، ج۲، ص۱۳۳؛ نیز نک: ج۷، ص۳۵. </ref>

[[علامه طباطبایی]] با استناد به کاربرد عبارت {{متن قرآن| فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ }}<ref>«از رهنمود آنان پیروی کن» سوره انعام، آیه ۹۰.</ref> به جای {{عربی|"فبهم اقتده"}}، آن را [[گواه]] نادرستی دیدگاهی دانسته است که [[پیامبر اکرم]] {{صل}} و [[امت]] ایشان را جز در مواردی که نسخ آن ثابت شده، پیرو [[احکام]] شریعت‌های پیشین می‌داند. <ref> [[المیزان]]، ج۷، ص۲۶۰. </ref> برخی دیگر [[دستور]] به [[پیروی]] [[پیامبر اکرم]] {{صل}} از [[هدایت]] [[پیامبران]] و [[امت‌های پیشین]] را به امور غیر [[تشریعی]] مانند [[توحید]] محدود کرده‌اند. <ref>تفسیر [[ثعالبی]]، ج۲، ص۴۹۰. </ref>

[[قرآن]] به پاره‌ای تغییرات در [[احکام]] شرایع پیشین اشاره می‌کند؛ برای نمونه، با اشاره به برخی [[احکام شریعت]] [[موسی]]، مانند [[حرمت]] ماهیگیری در [[روز]] [[شنبه]] {{متن قرآن|وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}}<ref>«و «طور» را بر فراز سرشان برای (گرفتن) پیمانشان برافراشتیم و به آنان گفتیم که از این در، با فروتنی در آیید و به آنها گفتیم در روز (های) شنبه (از حکم تحریم صید ماهی) تجاوز نکنید و از آنان پیمانی استوار گرفتیم» سوره نساء، آیه ۱۵۴.</ref> و [[تحریم]] برخی [[خوردنی‌ها]] {{متن قرآن|فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا}}<ref>«آری، به سزای ستمی از (سوی) یهودیان و اینکه (مردم را) بسیار از راه خداوند باز می‌داشتند چیزهای پاکیزه‌ای را که بر آنان حلال بود، حرام کردیم» سوره نساء، آیه ۱۶۰.</ref>، {{متن قرآن|وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ}}<ref>«و بر یهودیان هر (جاندار) ناخنداری را حرام کردیم و از گاو و گوسفند پیه آنها را بر آنها حرام کردیم جز آنچه بر گرده و روده دارند و یا همراه استخوان‌هاست؛ بدین گونه آنان را برای افزونجویی‌شان کیفر دادیم و بی‌گمان ما راست‌گفتاریم» سوره انعام، آیه ۱۴۶.</ref> تأکید می‌کند در [[شریعت]] [[عیسی]] {{ع}}افزون بر [[تصدیق]] احکام [[تورات]]، برخی حرمت‌های شریعت پیشین برداشته شدند: {{متن قرآن|وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ}}<ref>«و تورات پیش از خود را راست می‌شمارم، و (آمده‌ام) تا برخی از چیزهایی را که بر شما حرام شده است حلال گردانم و نشانه‌ای از پروردگارتان برای شما آورده‌ام پس، از خداوند پروا و از من فرمانبرداری کنید!» سوره آل عمران، آیه ۵۰.</ref> به گفته ابن‌عاشور، [[عیسی]] {{ع}} [[مأموریت]] داشت احکامی از [[تورات]] را که آنان ترک گفته بودند، زنده کند و پاره‌ای [[محرمات]] را به سبب مراعات حال آنان [[حلال]] کند. برخی، پاره‌ای موارد مانند پیه، گوشت شتر، برخی ماهیان و پرندگان و صید ماهی در [[روز]] [[شنبه]] را از جمله موارد حلال‌شده در [[شریعت]] عیسی {{ع}} شمرده‌اند. <ref>التحریر و التنویر، ج ۳، ص۱۰۳؛ نک: الصافی، ج ۱، ص۳۳۹؛ بازپژوهی ملاک‌های توسعه آیات الاحکام، ص۳۱۷. </ref> با این حال، برخی مفسران <ref>تفسیر مراغی، ج۶، ص۱۲۷. </ref> با استناد به آیه {{متن قرآن|وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ}}<ref>«و باید پیروان انجیل بنابر آنچه خداوند در آن فرو فرستاده است داوری کنند و آن کسان که بنابر آنچه خداوند فرو فرستاده است داوری نکنند نافرمانند» سوره مائده، آیه ۴۷.</ref>[[انجیل]] را مشتمل بر [[احکام]] و شریعتی مستقل از تورات دانسته و پاره‌ای [[روایات]] <ref>مسند [[احمد]]، ج۲، ص۱۲۱؛ صحیح البخاری، ج۸، ص۱۹۱، ۲۱۱. </ref> را مؤید [[درستی]] [[سخن]] خویش دانسته‌اند.

از جنبه‌ای دیگر، تفاوت شرایع را متناسب با [[مقام]] و [[شایستگی]] [[اولیا]] و [[انبیا]] تحلیل می‌کنند. <ref>شریعت در آینه معرفت، ص۱۱۹. </ref> برخی دانشمندان یکی از ادله نیاز به تجدید شریعت را احیای شریعت‌های پیامبران پیشین دانسته که از سوی مردم تحریف و تغییر یافته‌اند. وی سخن قرآن در رد ادعای یهودیان و مسیحیان معاصر پیامبر که ادعا می‌کردند ابراهیم پیرو کیش آنان است و تأکید بر حنیف و مسلمان بودن وی {{متن قرآن|مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}}<ref>«ابراهیم نه یهودی بود و نه مسیحی ولی درست‌آیینی فرمانبردار بود و از مشرکان نبود» سوره آل عمران، آیه ۶۷.</ref> را در همین راستا دانسته و در [[تأیید]] گفته خویش، به گزارش‌های [[قرآن]] از انحراف‌های معاصران [[پیامبر]] {{صل}} اشاره می‌کند؛ برای نمونه، از [[نماز]] مشرکانی یاد می‌کند که خود را پیرو [[ابراهیم]] {{ع}}می‌دانستند؛ ولی نمازشان شباهتی به نماز وی نداشت و جز سوت کشیدن و کف زدن نبود. {{متن قرآن|وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ}}<ref>«و نماز آنان نزد خانه (ی کعبه) جز سوت کشیدن و کف زدن نبود پس عذاب را برای کفری که می‌ورزیدید بچشید!» سوره انفال، آیه ۳۵.</ref>. <ref>مجموعه آثار، [[مطهری]]، ج۲۱، ص۲۴۴ - ۲۴۵. </ref> در عین حال، [[شرایع الهی]] را چهره‌های گوناگون حقیقتی واحد می‌دانند که در اعصار مختلف و متناسب با مراتب [[فهم]] [[بشر]] [[ظهور]] می‌یابند. <ref>شریعت در آینه [[معرفت]]، ص۱۱۹ - ۱۲۰. </ref>.<ref>[[مهدی ملک‌محمدی|ملک‌محمدی، مهدی]]، [[شریعت (مقاله)|مقاله «شریعت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۶ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۶.</ref>

== ویژگی‌های [[شریعت اسلام]] ==

=== فطری بودن ===

[[عالمان]] مسلمان شریعت اسلام را هماهنگ با [[فطرت انسان]] دانسته‌اند: {{متن قرآن|فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ}}<ref>«بنابراین با درستی آیین روی (دل) را برای این دین راست بدار! بر همان سرشتی که خداوند مردم را بر آن آفریده است؛ هیچ دگرگونی در آفرینش خداوند راه ندارد؛ این است دین استوار اما بیشتر مردم نمی‌دانند» سوره روم، آیه ۳۰.</ref>.<ref>التحرير و التنوير، ج۲۱، ص۴۷ - ۵۰؛ مقاصد الشريعة الاسلاميه، ص۲۶۵ - ۲۶۶. </ref> به این معنا که آموزه‌های آن کاملاً با نوع [[آفرینش انسان]] و استعدادهای او هماهنگ‌اند و [[افراط]] و [[تفریط]] در آنها راه ندارد.

به گفته برخی [[مفسران]]، وصف کردن [[اسلام]] به مثابه [[آیین]] [[ابراهیم]] {{ع}} {{متن قرآن|ٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ}}<ref>«دین- که همان آیین پدرتان ابراهیم است» سوره حج، آیه ۷۸.</ref>، {{متن قرآن|قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا }}<ref>«بگو: (خیر) بلکه ما بر آیین ابراهیم درست‌آیین هستیم» سوره بقره، آیه ۱۳۵.</ref> به وجود [[اصول اعتقادی]] و عملی مشترکِ [[فطری]] در هر دو اشاره می‌کند. <ref> المیزان، ج۷، ص۲۱۳. </ref>.<ref>[[مهدی ملک‌محمدی|ملک‌محمدی، مهدی]]، [[شریعت (مقاله)|مقاله «شریعت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۶ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۶.</ref>

=== [[اخلاقی]] بودن ===

=== عادلانه بودن ===

=== انعطاف پذیری ===

=== کمال ===

عالمان مسلمان، لازمه [[ختم نبوت]] را کامل بودن [[شریعت اسلام]] دانسته‌اند. <ref>نک: الفتوحات المکیه، ج ۱۱، ص۲۵۱ - ۲۵۲. </ref> اینان کمال شریعت اسلام را از آن رو می‌دانند که گستره‌اش همه جنبه‌های [[زندگی]] را در برگرفته، بیش از هر شریعتی دیگر به مصلحت [[انسان]] توجه دارد. <ref>نک: المیزان، ج۱، ص۳۶. </ref> افزون بر این، برخی [[مفسران]]، [[استدلال]] کرده‌اند [[آیه]] {{متن قرآن|شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ}}<ref>«از دین، همان را برای شما بیان داشت که نوح را بدان سفارش کرده بود و نیز آنچه را که به تو وحی کردیم و آنچه را که به ابراهیم و موسی و عیسی، سفارش کردیم که دین را استوار بدارید و در آن به پراکندگی نیفتید؛ بر مشرکان آنچه آنان را بدان می‌خوانی گران است، خداوند است که هر که را بخواهد به سوی خود برمی‌گزیند و هر که را (به درگاه او) بازگردد به سوی خویش رهنمون می‌گردد» سوره شوری، آیه ۱۳.</ref> گویای شمول [[شریعت اسلام]] نسبت به [[دستورات]] دیگر [[شرایع]] و دستوراتی افزون بر آنهاست. <ref>مجمع البیان، ج۱، ص۳۹۷؛ المیزان، ج۵، ص۳۵۱. </ref> [[علامه طباطبایی]] مقابله بین توصیه اموری از [[دین]] به [[نوح]] و [[وحی]] به [[پیامبر اکرم]] {{صل}} در آیه یاد شده را بیانگر وجود احکامی اختصاصی در شریعت اسلام دانسته و افزون بر این، کاربرد {{متن قرآن| أَوْحَيْنَا}} به جای {{متن قرآن| وَصَّيْنَا}} را که بیانگر اهمیت است گویای شمول [[اسلام]] نسبت به همه [[احکام]] مهم و غیر مهم بر خلاف [[شریعت]] [[پیامبران]] دیگر می‌داند. <ref>المیزان، ج۱۸، ص۲۸. </ref>.<ref>[[مهدی ملک‌محمدی|ملک‌محمدی، مهدی]]، [[شریعت (مقاله)|مقاله «شریعت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۶ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۶.</ref>

=== [[جاودانگی]] ===

=== [[جهانی بودن]] ===

=== [[آسانی]] ===

=== تدریجی بودن [[تشریع]] ===

== جایگاه [[قرآن]] در [[شریعت اسلامی]] ==

== مقاصد شریعت ==

گروهی از [[اهل سنت]] عمدتاً از [[قرن پنجم هجری]] به بعد هر مسئله‌ای را مستقیم به حکمی [[شرعی]] باز نمی‌گردانند، بلکه بر این باورند که احکام شریعت اهدافی را دنبال می‌کنند و در ارائه [[حکم شرعی]] باید در پی آن اهداف بود. آنان قرآن را دربردارنده اصول و کلیات احکام و گویای مقاصد شریعت دانسته و معتقدند می‌توان [[فروع]] احکام را در همه [[شئون]] مورد نیاز از آن [[استنباط]] کرد. <ref>مقاصد الشریعة الاسلامیه، ص۷۷ - ۷۸. </ref> [[پیروان]] مقاصد شریعت، [[احکام]] را دارای حکمت‌ها و علت‌هایی می‌دانند که به [[صلاح]] عمومی [[جامعه]] و افراد منتهی می‌گردد و در عین حال، [[مصلحت]] حال و نیز پیامدهای آنها را مورد توجه قرار می‌دهد. <ref>مقاصد الشریعة الاسلامیه، ص۱۸۰. </ref> دیدگاه مشهور در این باره از آنِ غزالی و [[شاطبی]] است که مقاصد [[شریعت]] را در [[حفظ دین]]، [[جان]]، [[نسل]]، [[مال]] و [[عقل]] خلاصه می‌کنند. <ref>الموافقات، ج۲، ص۱۷۶ - ۱۷۷؛ المستصفی، ص۱۷۴. </ref> در حوزه [[امور اجتماعی]] و [[معاملات]] نیز با استفاده از برخی [[آیات]] {{متن قرآن|قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقًا حَسَنًا وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ}}<ref>«گفت: ای قوم من! به من بگویید که اگر برهانی از پروردگار خود داشته باشم و او نیز از نزد خویش به من روزی نیکویی ارزانی داشته باشد (شما چه خواهید کرد؟) و من در آنچه شما را از آن باز می‌دارم نمی‌خواهم با شما مخالفت کنم، تا آنجا که می‌توانم جز اصلاح نظری ندارم و توفیق من جز با خداوند نیست، بر او توکل دارم و به سوی او باز می‌گردم» سوره هود، آیه ۸۸.</ref>، {{متن قرآن|وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ}}<ref>«و ما با موسی سی شب وعده نهادیم و با ده شب دیگر آن را کامل کردیم و میقات پروردگارش در چهل شب کمال یافت و موسی به برادر خویش هارون گفت: در میان قوم من جانشین من شو و به سامان دادن (امور) بپرداز و از راه و روش تبهکاران پیروی مکن!» سوره اعراف، آیه ۱۴۲.</ref>، {{متن قرآن|إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِي الْأَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعًا يَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ وَيَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ}}<ref>«بی‌گمان فرعون در زمین (مصر) گردنکشی ورزید و مردم آنجا را دسته‌دسته کرد. دسته‌ای از آنان را به ناتوانی می‌کشاند، پسرانشان را سر می‌برید و زنانشان را زنده وا می‌نهاد، به یقین او از تبهکاران بود» سوره قصص، آیه ۴.</ref> [[هدف]] عمومی [[شریعت]] را [[حفظ نظام]] [[امت]] و دوام [[صلاح]] نوع [[بشر]] و شامل صلاح [[عقل]] و عمل او و نیز همه [[جهان]] دانسته <ref>مقاصد الشریعة الاسلامیه، ص۲۷۳. </ref> و بر همین اساس، با استناد به آیاتی، پاره‌ای مقاصد شریعت را [[استنتاج]] کرده‌اند؛ مانند: {{متن قرآن|وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ}}<ref>«خداوند تباهی را دوست نمی‌دارد» سوره بقره، آیه ۲۰۵.</ref>، {{متن قرآن|لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ}}<ref>«و دارایی‌های همدیگر را میان خود به نادرستی مخورید» سوره بقره، آیه ۱۸۸.</ref>، {{متن قرآن|وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى}}<ref> سوره انعام، آیه ۱۶۴.</ref>، {{متن قرآن|إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ}}<ref>«شیطان، تنها بر آن است تا با شراب و قمار میان شما دشمنی و کینه افکند و از یاد خداوند و از نماز بازتان دارد؛ اکنون آیا دست می‌کشید؟» سوره مائده، آیه ۹۱.</ref>، {{متن قرآن|يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ}}<ref>«خداوند برای شما آسانی می‌خواهد و برایتان دشواری نمی‌خواهد» سوره بقره، آیه ۱۸۵.</ref>، {{متن قرآن|وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ}}<ref>«دین- که همان آیین پدرتان ابراهیم است- هیچ تنگنایی برای شما ننهاد» سوره حج، آیه ۷۸.</ref>، {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! چون برای نماز برخاستید چهره و دست‌هایتان را تا آرنج بشویید و بخشی از سرتان را مسح کنید و نیز پاهای خود را تا برآمدگی روی پا و اگر جنب بودید غسل کنید و اگر بیمار یا در سفر بودید و یا از جای قضای حاجت آمدید یا با زنان آمیزش کردید و آبی نیافتید به خاکی پاک تیمّم کنید، با آن بخشی از چهره و دست‌های خود را مسح نمایید، خداوند نمی‌خواهد شما را در تنگنا افکند ولی می‌خواهد شما را پاکیزه گرداند و نعمت خود را بر شما تمام کند باشد که سپاس گزارید» سوره مائده، آیه ۶.</ref>.<ref>مقاصد الشریعة الاسلامیه، ص۱۸۰، ۱۹۳، ۲۳۵ - ۲۳۶، ۲۶۹ - ۲۷۰؛ نک: الموسوعة الذهبیه، ج ۴۰، ص۶۱۲. </ref> [[شیعیان]] که افزون بر [[قرآن]] و [[سنت پیامبر]] {{صل}}، خود را بهره‌مند از [[سنت]] [[امامان معصوم]] {{عم}} می‌دانند، مقاصد و [[مصالح]] [[شریعت]] به معنای [[مصالح مرسله]] را که [[اهل سنت]] پذیرفته‌اند، معتبر نمی‌شمرند. <ref>الاصول العامه، ص۹ - ۱۰، «مقدمه»؛ ص۳۶۵ - ۳۹۰؛ نک: فقه اهل بیت، شماره ۴۱، «فقه و مقاصد شریعت»، ص۱۱۸ - ۱۵۵، ابوالقاسم علیدوست. </ref>.<ref>[[مهدی ملک‌محمدی|ملک‌محمدی، مهدی]]، [[شریعت (مقاله)|مقاله «شریعت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۶ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۶.</ref>

== تأویل‌گرایی در شریعت ==

== شریعت در فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ==

#{{متن قرآن|ثُمَّ جَعَلْنَاكَ عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهَا وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ}}<ref>«سپس تو را بر آبشخوری از کار (دین) برگماشتیم، از همان پیروی کن و از هوس‌های کسانی که (چیزی) نمی‌دانند پیروی مکن» سوره جاثیه، آیه ۱۸.</ref>

#{{متن قرآن|شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ}}<ref>«از دین، همان را برای شما بیان داشت که نوح را بدان سفارش کرده بود و نیز آنچه را که به تو وحی کردیم و آنچه را که به ابراهیم و موسی و عیسی، سفارش کردیم که دین را استوار بدارید و در آن به پراکندگی نیفتید؛ بر مشرکان آنچه آنان را بدان می‌خوانی گران است، خدا» سوره شوری، آیه ۱۳.</ref>

#{{متن قرآن|وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ}}<ref>«و ما این کتاب را به سوی تو به درستی فرو فرستاده‌ایم که کتاب پیش از خود را راست می‌شمارد و نگاهبان بر آن است؛ پس میان آنان بنابر آنچه خداوند فرو فرستاده است داوری کن و به جای آنچه از حق به تو رسیده است از خواسته‌های آنان پیروی مکن، ما به هر یک از شما شر» سوره مائده، آیه ۴۸.</ref>

# [[پیامبر اسلام]] از [[پیامبران]] دارای [[شریعت]] ذکر شده است: «{{متن قرآن|ثُمَّ جَعَلْنَاكَ عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ}}<ref>«سپس تو را بر آبشخوری از کار (دین) برگماشتیم، از همان پیروی کن و از هوس‌های کسانی که (چیزی) نمی‌دانند پیروی مکن» سوره جاثیه، آیه ۱۸.</ref>

# [[شریعت]] [[محمد]]، جامع و [[کامل‌ترین]] [[ادیان آسمانی]]: «{{متن قرآن|وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ}}<ref>«و ما این کتاب را به سوی تو به درستی فرو فرستاده‌ایم که کتاب پیش از خود را راست می‌شمارد و نگاهبان بر آن است؛ پس میان آنان بنابر آنچه خداوند فرو فرستاده است داوری کن و به جای آنچه از حق به تو رسیده است از خواسته‌های آنان پیروی مکن، ما به هر یک از شما شر» سوره مائده، آیه ۴۸.</ref>.... {{متن قرآن|ٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا}}<ref>«و ما این کتاب را به سوی تو به درستی فرو فرستاده‌ایم که کتاب پیش از خود را راست می‌شمارد و نگاهبان بر آن است؛ پس میان آنان بنابر آنچه خداوند فرو فرستاده است داوری کن و به جای آنچه از حق به تو رسیده است از خواسته‌های آنان پیروی مکن، ما به هر یک از شما شر» سوره مائده، آیه ۴۸.</ref> از مقایسه و تعبیر مهیمنا، که به معنای مشرف و ناظر آمده، با این جمله که می‌گوید: «مِنْکمْ شِرْعَةً وَ مِنْهٰاجاً» استفاده می‌شود<ref>[[محمد جعفر سعیدیان‌فر|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۱ (کتاب)|فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم]]، ج۱، ص ۸۰۶.</ref>.

== منابع ==

== پانویس ==