جز
جایگزینی متن - 'فروعات' به 'فروع'
(←منابع) |
جز (جایگزینی متن - 'فروعات' به 'فروع') |
||
| (۲۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{ | {{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = [[سوره حمد در علوم قرآنی]] - [[سوره حمد در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]| پرسش مرتبط = }} | ||
{{جعبه اطلاعات سوره|تصویر=Al-Fatihah.svg|نام = فاتحه|نامهای دیگر= {{فهرست جعبه افقی|حمد|امالقرآن|امالکتاب|کنز|سبع من المثانی}}|معنی= آغازگر و گشایندهٔ قرآن|جزء = ۱ |آیه = ۷|محل نزول = مکه|شماره نزول = ۵|کلمه =۲۹|حرف =۱۴۳|حزب=۱}} | |||
==مقدمه== | == مقدمه == | ||
[[سوره]] [[مبارکه]] [[حمد]] نخستین سوره [[قرآن کریم]] است و هفت [[آیه]]، ۲۹ کلمه و ۱۴۲ حرف دارد. در [[ترتیب نزول]]، پنجمین سوره [[قرآن]] است که پس از سوره مدّثّر و پیش از سوره تبّت نازل شد. | [[سوره]] [[مبارکه]] [[حمد]] نخستین سوره [[قرآن کریم]] است و هفت [[آیه]]، ۲۹ کلمه و ۱۴۲ حرف دارد. در [[ترتیب نزول]]، پنجمین سوره [[قرآن]] است که پس از سوره مدّثّر و پیش از سوره تبّت نازل شد. | ||
درباره محل [[نزول]] | درباره محل [[نزول]] سوره حمد سه نظر وجود دارد: | ||
# [[مکه]]؛ | # [[مکه]]؛ | ||
# [[مدینه]]؛ | # [[مدینه]]؛ | ||
#یکبار در مکه و بار دیگر در مدینه. | # یکبار در مکه و بار دیگر در مدینه. | ||
این سوره [[کلام]] [[خدای سبحان]] است، اما به [[نیابت]] از طرف بندهاش، و زبان حال بندهاش در [[مقام]] [[عبادت]]، و اظهار [[عبودیت]] است، که چگونه [[خدا]] را ثناء میگوید، و چگونه اظهار [[بندگی]] میکند. بنا بر این سوره در اصل برای عبادت درست شده، و در قرآن هیچ سورهای نظیر آن دیده نمیشود، منظور از این حرف چند نکته است: | این سوره [[کلام]] [[خدای سبحان]] است، اما به [[نیابت]] از طرف بندهاش، و زبان حال بندهاش در [[مقام]] [[عبادت]]، و اظهار [[عبودیت]] است، که چگونه [[خدا]] را ثناء میگوید، و چگونه اظهار [[بندگی]] میکند. بنا بر این سوره در اصل برای عبادت درست شده، و در قرآن هیچ سورهای نظیر آن دیده نمیشود، منظور از این حرف چند نکته است: | ||
#اینکه سوره مورد بحث از اول تا بآخرش [[کلام خدا]] است، اما در مقام نیابت از بندهاش، و این که بندهاش وقتی روی [[دل]] متوجه به سوی او میسازد، و خود را در [[مقام عبودیت]] قرار میدهد، چه میگوید. | # اینکه سوره مورد بحث از اول تا بآخرش [[کلام خدا]] است، اما در مقام نیابت از بندهاش، و این که بندهاش وقتی روی [[دل]] متوجه به سوی او میسازد، و خود را در [[مقام عبودیت]] قرار میدهد، چه میگوید. | ||
#این که این سوره بدو قسمت تقسیم شده، نصفی از آن برای خدا، و نصفی دیگر برای [[بنده]] خدا است. | # این که این سوره بدو قسمت تقسیم شده، نصفی از آن برای خدا، و نصفی دیگر برای [[بنده]] خدا است. | ||
#این که این سوره مشتمل بر تمامی [[معارف قرآنی]] است، و با همه کوتاهیش بتمامی معارف قرآنی اشعار دارد، چون قرآن کریم با آن وسعت عجیبی که در [[معارف]] اصولیش، و نیز در | # این که این سوره مشتمل بر تمامی [[معارف قرآنی]] است، و با همه کوتاهیش بتمامی معارف قرآنی اشعار دارد، چون قرآن کریم با آن وسعت عجیبی که در [[معارف]] اصولیش، و نیز در فروع متفرعه بر آن اصول هست، از اخلاقش گرفته تا [[احکام]]، و احکامش از [[عبادات]] گرفته تا سیاسات، و اجتماعیات، و وعدهها، و وعیدها، و داستانها، و عبرتهایش، همه و همه بیاناتش به چند اصل بر میگردد، و از آن چند ریشه جوانه میزند: اول [[توحید]]، دوم [[نبوت]]، سوم معادو فروع آن و چهارم [[هدایت]] [[بندگان]] به سوی آنچه مایه [[صلاح]] [[دنیا]] و آخرتشان است، و این سوره با همه اختصار و کوتاهیش، مشتمل بر این چند اصل میباشد، و با کوتاهترین لفظ، و روشنترین بیان، به آنها اشاره نموده است. | ||
==برخی از ویژگیهای سوره حمد== | == برخی از ویژگیهای سوره حمد == | ||
#فاتحةالکتاب و سرآغاز قرآن است. | # فاتحةالکتاب و سرآغاز قرآن است. | ||
#در رکعت اول و دوم تمام نمازهای [[واجب]] و [[مستحب]] [[تلاوت]] میشود. | # در رکعت اول و دوم تمام نمازهای [[واجب]] و [[مستحب]] [[تلاوت]] میشود. | ||
#دو بار نازل شد. | # دو بار نازل شد. | ||
#میان [[سورههای قرآن]]، بیشترین نام را دارد. | # میان [[سورههای قرآن]]، بیشترین نام را دارد. | ||
#نخستین یا دومین سورهای است که بهطور کامل نازل شد. | # نخستین یا دومین سورهای است که بهطور کامل نازل شد. | ||
#لحن و آهنگ این [[سوره]] با سورههای دیگر [[قرآن]] تفاوت دارد؛ زیرا در این سوره شیوه [[سخن گفتن]] [[خلق]] با [[خالق]] و [[عبد]] با [[معبود]] بیان شده است؛ به عبارت دیگر، سورههای دیگر سخن [[خدا]] با خلق است؛ اما این سوره[[سخن]] خلق با خدا است. | # لحن و آهنگ این [[سوره]] با سورههای دیگر [[قرآن]] تفاوت دارد؛ زیرا در این سوره شیوه [[سخن گفتن]] [[خلق]] با [[خالق]] و [[عبد]] با [[معبود]] بیان شده است؛ به عبارت دیگر، سورههای دیگر سخن [[خدا]] با خلق است؛ اما این سوره[[سخن]] خلق با خدا است. | ||
#نسخی در این سوره واقع نشده است. | # نسخی در این سوره واقع نشده است. | ||
# | # سوره حمد، اساس قرآن است. | ||
==مباحث مهم سوره حمد== | == مباحث مهم سوره حمد == | ||
# [[خداشناسی]]؛ | # [[خداشناسی]]؛ | ||
# [[معادشناسی]]؛ | # [[معادشناسی]]؛ | ||
#راهنماشناسی. | # راهنماشناسی. | ||
در [[فضیلت | در [[فضیلت]] سوره حمد [[روایات]] زیادی وارد شده از جمله: | ||
در کتاب [[عیون]] از [[حضرت رضا]]{{ع}}از [[پدران]] بزرگوارش از [[امیر المؤمنین]]{{ع}} [[روایت]] آورده که فرمود: از [[رسول خدا]]{{صل}} شنیدم میفرمود: [[خدای تعالی]] فرموده: | در کتاب [[عیون]] از [[حضرت رضا]] {{ع}}از [[پدران]] بزرگوارش از [[امیر المؤمنین]] {{ع}} [[روایت]] آورده که فرمود: از [[رسول خدا]] {{صل}} شنیدم میفرمود: [[خدای تعالی]] فرموده: | ||
[[فاتحة الکتاب]] را بین خودم و بندهام تقسیم کردم، نصفش از من، و نصفش از [[بنده]] من است، و بندهام هر چه بخواهد باو میدهم، چون او میگوید: {{متن قرآن|بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}}<ref>«به نام خداوند بخشنده بخشاینده» سوره فاتحه، آیه ۱.</ref>، خدای عز و جل میگوید: بندهام کار خود را با نام من آغاز کرد، و بر من است اینکه امور او را در آن کار تتمیم کنم، و در احوالش [[برکت]] بگذارم، | [[فاتحة الکتاب]] را بین خودم و بندهام تقسیم کردم، نصفش از من، و نصفش از [[بنده]] من است، و بندهام هر چه بخواهد باو میدهم، چون او میگوید: {{متن قرآن|بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}}<ref>«به نام خداوند بخشنده بخشاینده» سوره فاتحه، آیه ۱.</ref>، خدای عز و جل میگوید: بندهام کار خود را با نام من آغاز کرد، و بر من است اینکه امور او را در آن کار تتمیم کنم، و در احوالش [[برکت]] بگذارم، | ||
| خط ۵۲: | خط ۴۸: | ||
و چون او میگوید: {{متن قرآن|اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}}<ref>«راه راست را به ما بنمای» سوره فاتحه، آیه ۶.</ref>، تا آخر [[سوره]]، خدای عز و جل میگوید: همه اینها و آنچه غیر اینها درخواست کند بر آورده است، من همه خواستههایش را [[استجابت]] کردم، و آنچه [[آرزو]] دارد برآوردم، و از آنچه میترسد [[ایمنی]] بخشیدم<ref>فیروز آبادی، محمد بن یعقوب، بصائرذوی التمییزفی لطائف الکتاب العزیز، جلد۱، صفحه ۱۲۹و۱۲۸؛ سیوطی، عبد الرحمان بن ابی بکر، الاتقان فی علوم القرآن، جلد۱، صفحه (۱۸۷-۱۹۱)و۴۶؛ زرکشی، محمد بن بهادر، البرهان فی علوم القرآن(باحاشیه)، جلد۱، صفحه ۱۹۴؛ زرقانی، محمد عبد العظیم، مناهل العرفان فی علوم القرآن، جلد۱، صفحه ۲۰۱؛ رامیار، محمود، تاریخ قرآن، صفحه ۵۸۲؛ جمعی از محققان، علوم القرآن عندالمفسرین، جلد۱، صفحه ۳۱۷؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، جلد۱، صفحه (۲-۱۱)؛ هاشم زاده هریسی، هاشم، شناخت سورههای قرآن، صفحه (۱۳۵-۱۳۷)؛ فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیرالکبیر، جلد۱، صفحه ۱۷۷و۱۷۶و۱۷۳؛ ابن طاوس، احمد بن موسی، القرآن فضائله وآثاره فی النشأتین، جلد۲، صفحه ۱۲۳۶؛ شاهین، عبد الصبور، تاریخ القرآن، صفحه ۱۹۹؛ طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، جلد۱، صفحه ۳۹.</ref>.<ref>[[فرهنگنامه علوم قرآنی (کتاب)|فرهنگ نامه علوم قرآنی]]، ص:۲۷۵۱.</ref> | و چون او میگوید: {{متن قرآن|اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}}<ref>«راه راست را به ما بنمای» سوره فاتحه، آیه ۶.</ref>، تا آخر [[سوره]]، خدای عز و جل میگوید: همه اینها و آنچه غیر اینها درخواست کند بر آورده است، من همه خواستههایش را [[استجابت]] کردم، و آنچه [[آرزو]] دارد برآوردم، و از آنچه میترسد [[ایمنی]] بخشیدم<ref>فیروز آبادی، محمد بن یعقوب، بصائرذوی التمییزفی لطائف الکتاب العزیز، جلد۱، صفحه ۱۲۹و۱۲۸؛ سیوطی، عبد الرحمان بن ابی بکر، الاتقان فی علوم القرآن، جلد۱، صفحه (۱۸۷-۱۹۱)و۴۶؛ زرکشی، محمد بن بهادر، البرهان فی علوم القرآن(باحاشیه)، جلد۱، صفحه ۱۹۴؛ زرقانی، محمد عبد العظیم، مناهل العرفان فی علوم القرآن، جلد۱، صفحه ۲۰۱؛ رامیار، محمود، تاریخ قرآن، صفحه ۵۸۲؛ جمعی از محققان، علوم القرآن عندالمفسرین، جلد۱، صفحه ۳۱۷؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، جلد۱، صفحه (۲-۱۱)؛ هاشم زاده هریسی، هاشم، شناخت سورههای قرآن، صفحه (۱۳۵-۱۳۷)؛ فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیرالکبیر، جلد۱، صفحه ۱۷۷و۱۷۶و۱۷۳؛ ابن طاوس، احمد بن موسی، القرآن فضائله وآثاره فی النشأتین، جلد۲، صفحه ۱۲۳۶؛ شاهین، عبد الصبور، تاریخ القرآن، صفحه ۱۹۹؛ طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، جلد۱، صفحه ۳۹.</ref>.<ref>[[فرهنگنامه علوم قرآنی (کتاب)|فرهنگ نامه علوم قرآنی]]، ص:۲۷۵۱.</ref> | ||
==[[فضیلت | == [[فضیلت]] سوره حمد == | ||
[[روایات]] متعددی از [[پیامبر گرامی اسلام]]{{صل}} درباره | [[روایات]] متعددی از [[پیامبر گرامی اسلام]] {{صل}} درباره سوره حمد نقل شده است، مثل: «فضیلت سوره حمد مانند [[فضیلت]] [[حاملان عرش]] است، هر کس آن را قرائت کند، ثوابی مانند [[ثواب]] حاملان عرش به او داده میشود» و «سوره حمد دو سوم [[قرآن کریم]] است» و «اگر سوره حمد را در یک کفه [[میزان]] و باقی [[سورههای قرآن]] را در کفه دیگر قرار دهند، سوره حمد هفت برابر سنگینتر است» و «هر [[مسلمانی]] که سوره حمد را قرائت نماید، اجری مانند قرائت دو سوم [[قرآن]] به او عطا میشود، و نیز اجری مانند [[صدقه]] بر مردان و [[زنان]] [[مؤمن]] [[عنایت]] میشود». | ||
[[امام صادق]]{{ع}} فرمودند: | [[امام صادق]] {{ع}} فرمودند: «سوره حمد سورهای است که ابتدایش «حمد» [[خدا]] و وسطش «[[اخلاص]]» و آخرش [[دعا]] است. | ||
[[نجاری]] از [[ابو سعید بن معلی]]، نقل کرده است که وی گفت: [[نماز]] میخواندم که [[پیامبر]]{{صل}} مرا صدا زد. پاسخشان را ندادم. گفتم: ای [[رسول خدا]]! من نماز میخواندم. پیامبر{{صل}} فرمود: مگر [[خداوند]] نفرمود: {{متن قرآن|اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ}}<ref>«ای مؤمنان! (ندای) خداوند و پیامبر را هر گاه شما را به چیزی فرا خوانند که به شما زندگی میبخشد پاسخ دهید» سوره انفال، آیه ۲۴.</ref>؟ سپس فرمود: آیا تو را پیش از آنکه از [[مسجد]] خارج شوی، از گرانسنگترین [[سوره]] در قرآن، [[آگاه]] نسازم؟ پس دست مرا گرفت و چون خواستیم که از مسجد بیرون | [[نجاری]] از [[ابو سعید بن معلی]]، نقل کرده است که وی گفت: [[نماز]] میخواندم که [[پیامبر]] {{صل}} مرا صدا زد. پاسخشان را ندادم. گفتم: ای [[رسول خدا]]! من نماز میخواندم. پیامبر {{صل}} فرمود: مگر [[خداوند]] نفرمود: {{متن قرآن|اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ}}<ref>«ای مؤمنان! (ندای) خداوند و پیامبر را هر گاه شما را به چیزی فرا خوانند که به شما زندگی میبخشد پاسخ دهید» سوره انفال، آیه ۲۴.</ref>؟ سپس فرمود: آیا تو را پیش از آنکه از [[مسجد]] خارج شوی، از گرانسنگترین [[سوره]] در قرآن، [[آگاه]] نسازم؟ پس دست مرا گرفت و چون خواستیم که از مسجد بیرون رویم، گفتم: ای رسول خدا، مگر نگفتید که مرا از گرانسنگترین سوره قرآن آگاهسازی؟ پیامبر فرمود: {{متن قرآن|الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}}<ref>«سپاس، خداوند، پروردگار جهانیان را» سوره فاتحه، آیه ۲.</ref>، [[سوره فاتحه]] همان سبع المثانی و قرآن عظیمی است که به من داده شده است. | ||
از [[سلمة بن محمد]] نقل است که گفت: «از امام صادق{{ع}} شنیدم که فرمود: کسی که سوره حمد، او را [[شفا]] نبخشد، چیزی او را شفا نمیبخشد». | از [[سلمة بن محمد]] نقل است که گفت: «از امام صادق {{ع}} شنیدم که فرمود: کسی که سوره حمد، او را [[شفا]] نبخشد، چیزی او را شفا نمیبخشد». | ||
درباره [[تشویق]] به شفاجویی از سوره | درباره [[تشویق]] به شفاجویی از سوره حمد روایات زیادی وارد شده است که برخی از این روایات عمومی بوده و به استفاده از این سوره برای همه دردها سفارش شده و در برخی از آنها به درمان [[بیماری]] و درد خاصی [[ترغیب]] شده است. | ||
[[پیامبر اکرم]]{{صل}} فرمودند: «سوره حمد بر هیچ دردی خوانده نشود مگر اینکه دردش آرام میگیرد». | [[پیامبر اکرم]] {{صل}} فرمودند: «سوره حمد بر هیچ دردی خوانده نشود مگر اینکه دردش آرام میگیرد». | ||
در این باره از [[امام صادق]]{{ع}} چنین نقل شده است: «[[قرائت]] | در این باره از [[امام صادق]] {{ع}} چنین نقل شده است: «[[قرائت]] سوره حمد موجب شفای همه [[بیماریها]] به جز [[مرگ]] است» و «هرکس دچار [[بیماری]] شود و هفت بار سوره حمد را بر خود بخواند، آن بیماری و درد از او برطرف میشود و اگر چنین نشد آن را هفتاد بار بخواند و من ضمانت میکنم که [[عافیت]] مییابد». | ||
برای برخی بیماریها و دردهای خاص نیز به استفاده و [[شفا]] جویی از سوره حمد سفارش شده است، مثل: درد چشم، رفع مسمومیت، دفع [[چشم زخم]] و ایجاد [[برکت]].<ref>سخاوی، علی بن محمد، جمال القراء و کمال الاقراء، جلد۱، صفحه (۲۱۱-۲۱۵)؛ فیروز آبادی، محمد بن یعقوب، بصائرذوی التمییزفی لطائف الکتاب العزیز، جلد۱، صفحه (۱۳۱-۱۳۲)؛ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه(آل البیت)، جلد۶، صفحه (۲۳۱-۲۳۳)؛ ابن بابویه، محمد بن علی، ثواب الاعمال، صفحه ۱۰۴؛ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القران، جلد۱، صفحه (۴۸-۴۹)؛ نوری، حسین بن محمد تقی، مستدرک الوسائل ومستنبط المسائل، جلد۴، صفحه (۳۲۱-۳۲۸)و۲۹۸.</ref>.<ref>[[فرهنگنامه علوم قرآنی (کتاب)|فرهنگ نامه علوم قرآنی]]، ص:۳۵۸۵.</ref> | برای برخی بیماریها و دردهای خاص نیز به استفاده و [[شفا]] جویی از سوره حمد سفارش شده است، مثل: درد چشم، رفع مسمومیت، دفع [[چشم زخم]] و ایجاد [[برکت]].<ref>سخاوی، علی بن محمد، جمال القراء و کمال الاقراء، جلد۱، صفحه (۲۱۱-۲۱۵)؛ فیروز آبادی، محمد بن یعقوب، بصائرذوی التمییزفی لطائف الکتاب العزیز، جلد۱، صفحه (۱۳۱-۱۳۲)؛ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه(آل البیت)، جلد۶، صفحه (۲۳۱-۲۳۳)؛ ابن بابویه، محمد بن علی، ثواب الاعمال، صفحه ۱۰۴؛ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القران، جلد۱، صفحه (۴۸-۴۹)؛ نوری، حسین بن محمد تقی، مستدرک الوسائل ومستنبط المسائل، جلد۴، صفحه (۳۲۱-۳۲۸)و۲۹۸.</ref>.<ref>[[فرهنگنامه علوم قرآنی (کتاب)|فرهنگ نامه علوم قرآنی]]، ص:۳۵۸۵.</ref> | ||
==اسامی | == اسامی سوره حمد == | ||
نامهای دیگر سوره حمد عبارتند از: | نامهای دیگر سوره حمد عبارتند از: | ||
#'''اساس:''' در سوره حمد از مفاهیمی محوری و جامع همچون [[توحید]] یعنی اساس و پایه [[دین]] سخن به میان آمده است؛ به همین دلیل، آن را «اساس» نیز نامیدهاند. | # '''اساس:''' در سوره حمد از مفاهیمی محوری و جامع همچون [[توحید]] یعنی اساس و پایه [[دین]] سخن به میان آمده است؛ به همین دلیل، آن را «اساس» نیز نامیدهاند. | ||
#'''[[استعانت]]:''' «استعانت» از ریشه «[[عون]]» به معنای کمک و [[یاری]] خواستن است. [[نمازگزار]] و [[قاری قرآن]] با [[تلاوت]] [[آیه]]: {{متن قرآن|إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ}}<ref>«تنها تو را میپرستیم و تنها از تو یاری میجوییم» سوره فاتحه، آیه ۵.</ref> تنها از [[خداوند]] استعانت میجوید؛ نام «استعانت» برای سوره حمد از همین آیه گرفته شده است. | # '''[[استعانت]]:''' «استعانت» از ریشه «[[عون]]» به معنای کمک و [[یاری]] خواستن است. [[نمازگزار]] و [[قاری قرآن]] با [[تلاوت]] [[آیه]]: {{متن قرآن|إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ}}<ref>«تنها تو را میپرستیم و تنها از تو یاری میجوییم» سوره فاتحه، آیه ۵.</ref> تنها از [[خداوند]] استعانت میجوید؛ نام «استعانت» برای سوره حمد از همین آیه گرفته شده است. | ||
#'''[[استقامت]]:''' نمازگزار یا قاری قرآن در آیه {{متن قرآن|اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}}<ref>«راه راست را به ما بنمای» سوره فاتحه، آیه ۶.</ref> از خداوند [[هدایت]] به [[راه مستقیم]] و ثبوت قدم در این راه را [[طلب]] میکند به این دلیل، سوره حمد را «استقامت» نیز نامیدهاند. | # '''[[استقامت]]:''' نمازگزار یا قاری قرآن در آیه {{متن قرآن|اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}}<ref>«راه راست را به ما بنمای» سوره فاتحه، آیه ۶.</ref> از خداوند [[هدایت]] به [[راه مستقیم]] و ثبوت قدم در این راه را [[طلب]] میکند به این دلیل، سوره حمد را «استقامت» نیز نامیدهاند. | ||
#'''[[امالکتاب]] و امالقرآن:''' درباره وجه نامگذاری سوره حمد به این دو نام گفتهاند [[قرآن]] و [[نماز]] با سوره حمد آغاز میشود و «امّ» مبدأ و خاستگاه فرزند است. و نیز چون سوره حمد دربردارنده [[علوم]] و حکمتهای قرآن است و در لغت «ام» به اصل و اساسی گفته میشود که چیزی از آن [[تکوین]] مییابد، سوره حمد را به نامهای مذکور خواندهاند. | # '''[[امالکتاب]] و امالقرآن:''' درباره وجه نامگذاری سوره حمد به این دو نام گفتهاند [[قرآن]] و [[نماز]] با سوره حمد آغاز میشود و «امّ» مبدأ و خاستگاه فرزند است. و نیز چون سوره حمد دربردارنده [[علوم]] و حکمتهای قرآن است و در لغت «ام» به اصل و اساسی گفته میشود که چیزی از آن [[تکوین]] مییابد، سوره حمد را به نامهای مذکور خواندهاند. | ||
#'''انعام:''' علت [[انتخاب]] نام «انعام» برای سوره حمد بیان نشده است. شاید به دلیل وجود واژه «[[نعمت]]» در آیه {{متن قرآن|صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ}}<ref>«راه آنان که به نعمت پروردهای؛ که نه بر ایشان خشم آوردهای و نه گمراهاند» سوره فاتحه، آیه ۷.</ref>. | # '''انعام:''' علت [[انتخاب]] نام «انعام» برای سوره حمد بیان نشده است. شاید به دلیل وجود واژه «[[نعمت]]» در آیه {{متن قرآن|صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ}}<ref>«راه آنان که به نعمت پروردهای؛ که نه بر ایشان خشم آوردهای و نه گمراهاند» سوره فاتحه، آیه ۷.</ref>. | ||
#'''[[تفویض]]:''' «تفویض» از ریشه «فوض» به معنای واگذاشتن کار به دیگری است. در این [[سوره]]، [[انسان]] با تلاوت آیه: {{متن قرآن|إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ}}<ref>«تنها تو را میپرستیم و تنها از تو یاری میجوییم» سوره فاتحه، آیه ۵.</ref> کار خود را به [[خدا]] تفویض و واگذار کرده، تنها از او استعانت و کمک میجوید؛ به همین خاطر «تفویض» خوانده شده است. | # '''[[تفویض]]:''' «تفویض» از ریشه «فوض» به معنای واگذاشتن کار به دیگری است. در این [[سوره]]، [[انسان]] با تلاوت آیه: {{متن قرآن|إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ}}<ref>«تنها تو را میپرستیم و تنها از تو یاری میجوییم» سوره فاتحه، آیه ۵.</ref> کار خود را به [[خدا]] تفویض و واگذار کرده، تنها از او استعانت و کمک میجوید؛ به همین خاطر «تفویض» خوانده شده است. | ||
#'''[[تعلیم]] مسأله:''' چون [[آداب]] درخواست و سؤال از خدای | # '''[[تعلیم]] مسأله:''' چون [[آداب]] درخواست و سؤال از [[خدای متعال]] و نحوه [[مناجات با خدا]] در این [[سوره]] بیان شده است، به آن «[[تعلیم]] مسأله» گفتهاند. | ||
#'''ثناء:''' چون در این سوره، [[قاری]] و [[نمازگزار]] با [[تلاوت آیات]]: {{متن قرآن|الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}}<ref>«سپاس، خداوند، پروردگار جهانیان را» سوره فاتحه، آیه ۲.</ref>، {{متن قرآن|الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}}<ref>«به نام خداوند بخشنده بخشاینده» سوره فاتحه، آیه ۱.</ref>، {{متن قرآن|مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ}}<ref>«مالک روز پاداش و کیفر» سوره فاتحه، آیه ۴.</ref>[[زبان]] به ثناگویی و [[سپاسگزاری]] از [[خداوند]] و بیان اوصاف او میگشاید، به آن «سوره ثناء» گفتهاند. | # '''ثناء:''' چون در این سوره، [[قاری]] و [[نمازگزار]] با [[تلاوت آیات]]: {{متن قرآن|الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}}<ref>«سپاس، خداوند، پروردگار جهانیان را» سوره فاتحه، آیه ۲.</ref>، {{متن قرآن|الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}}<ref>«به نام خداوند بخشنده بخشاینده» سوره فاتحه، آیه ۱.</ref>، {{متن قرآن|مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ}}<ref>«مالک روز پاداش و کیفر» سوره فاتحه، آیه ۴.</ref>[[زبان]] به ثناگویی و [[سپاسگزاری]] از [[خداوند]] و بیان اوصاف او میگشاید، به آن «سوره ثناء» گفتهاند. | ||
#'''[[حمد]] اُولی:''' پنج سوره [[قرآن]] با جمله {{متن قرآن|الْحَمْدُ لِلَّهِ }} آغاز شده و به «سور حامدات» یا «سور [[تحمید]]» معروفند. این [[سورهها]] عبارتاند از: | # '''[[حمد]] اُولی:''' پنج سوره [[قرآن]] با جمله {{متن قرآن|الْحَمْدُ لِلَّهِ }} آغاز شده و به «سور حامدات» یا «سور [[تحمید]]» معروفند. این [[سورهها]] عبارتاند از: سوره حمد؛ [[سوره انعام]]؛ [[سوره کهف]]؛ [[سوره سبأ]]؛ [[سوره فاطر]]. به سوره [[مبارکه]] [[حمد]] که نخستین و کوتاهترین سور حامدات است سوره «حمد أولی» گفتهاند. | ||
#'''حمد قصری؛''' چون سوره «حمد» در میان سور حامدات، کوتاهترین سوره است، «حمد قصری» نامیده شده است. | # '''حمد قصری؛''' چون سوره «حمد» در میان سور حامدات، کوتاهترین سوره است، «حمد قصری» نامیده شده است. | ||
#'''[[دعا]]:''' آن را «دعا» نامیدهاند؛ چون [[هدایت]] به [[صراط مستقیم]] در قالب [[آیه]] دعایی {{متن قرآن|اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}}<ref>«راه راست را به ما بنمای» سوره فاتحه، آیه ۶.</ref> از [[خدا]] درخواست شده است. | # '''[[دعا]]:''' آن را «دعا» نامیدهاند؛ چون [[هدایت]] به [[صراط مستقیم]] در قالب [[آیه]] دعایی {{متن قرآن|اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}}<ref>«راه راست را به ما بنمای» سوره فاتحه، آیه ۶.</ref> از [[خدا]] درخواست شده است. | ||
#'''راقیه:''' «راقیه» اسم فاعل از ماده «رقی» و به معنای افسون کردن است. برخی گفتهاند «راقیه» و «[[رقیه]]» به معنای [[تعویذ]] کننده و [[پناه]] دهنده است. [[قرائت]]سوره حمد باعث تعویذ و پناه جستن به [[ذات خداوند]] [[قادر]]، از [[شرور]] و آفات و... است؛ به همین مناسبت، سوره حمد را «سوره راقیه» گفتهاند. | # '''راقیه:''' «راقیه» اسم فاعل از ماده «رقی» و به معنای افسون کردن است. برخی گفتهاند «راقیه» و «[[رقیه]]» به معنای [[تعویذ]] کننده و [[پناه]] دهنده است. [[قرائت]]سوره حمد باعث تعویذ و پناه جستن به [[ذات خداوند]] [[قادر]]، از [[شرور]] و آفات و... است؛ به همین مناسبت، سوره حمد را «سوره راقیه» گفتهاند. | ||
#'''سبع المثانی:''' این سوره از هفت آیه تشکیل یافته و سبع به معنای هفت است. [[مثانی]] جمع مثنا و به معنای دوتاها است. سوره حمد در هر [[نماز واجب]] و [[مستحب]] دو بار خوانده میشود یا به روایتی دو بار نازل شده است (یک بار در [[مکه]] و یک بار در [[مدینه]]). این سوره بر دو بخش است: یک بخش حمد [[الهی]] از طرف [[عبد]] و بخش دوم [[بخشش]] از [[خداوند]] بر [[بندگان]]. گاهی به کل [[قرآن]] نیز سبعالمثانی میگویند. | # '''سبع المثانی:''' این سوره از هفت آیه تشکیل یافته و سبع به معنای هفت است. [[مثانی]] جمع مثنا و به معنای دوتاها است. سوره حمد در هر [[نماز واجب]] و [[مستحب]] دو بار خوانده میشود یا به روایتی دو بار نازل شده است (یک بار در [[مکه]] و یک بار در [[مدینه]]). این سوره بر دو بخش است: یک بخش حمد [[الهی]] از طرف [[عبد]] و بخش دوم [[بخشش]] از [[خداوند]] بر [[بندگان]]. گاهی به کل [[قرآن]] نیز سبعالمثانی میگویند. | ||
#'''سؤال:''' چون [[نمازگزار]] و [[قاری قرآن]] با جمله {{متن قرآن|اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}}<ref>«راه راست را به ما بنمای» سوره فاتحه، آیه ۶.</ref> از [[خداوند سبحان]] [[هدایت]] در [[دین]] را مسئلت میکند، | # '''سؤال:''' چون [[نمازگزار]] و [[قاری قرآن]] با جمله {{متن قرآن|اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}}<ref>«راه راست را به ما بنمای» سوره فاتحه، آیه ۶.</ref> از [[خداوند سبحان]] [[هدایت]] در [[دین]] را مسئلت میکند، سوره حمد را «[[سوره]] سؤال» نیز نامیدهاند. | ||
#'''شافی و [[شفاء]]؛''' این نامگذاری برگرفته از [[حدیث]] [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است که میفرماید: «سوره حمد درمان هر دردی است». | # '''شافی و [[شفاء]]؛''' این نامگذاری برگرفته از [[حدیث]] [[پیامبر اکرم]] {{صل}} است که میفرماید: «سوره حمد درمان هر دردی است». | ||
#'''[[شکر]]:'''[[پیام]] اصلی نخستین [[آیه]] {{متن قرآن|الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}}<ref>«سپاس، خداوند، پروردگار جهانیان را» سوره فاتحه، آیه ۲.</ref>[[حمد]] و [[سپاس]] خداوند است. هر نوع سپاس از هر کسی صادر شود، از آنِ [[پروردگار]] جهانیان است و به او برمیگردد و جز او کسی [[شایسته]] حمد و ثنا نیست؛ از این رو، به سوره حمد «سوره[[شکر]]» نیز گفتهاند. | # '''[[شکر]]:'''[[پیام]] اصلی نخستین [[آیه]] {{متن قرآن|الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}}<ref>«سپاس، خداوند، پروردگار جهانیان را» سوره فاتحه، آیه ۲.</ref>[[حمد]] و [[سپاس]] خداوند است. هر نوع سپاس از هر کسی صادر شود، از آنِ [[پروردگار]] جهانیان است و به او برمیگردد و جز او کسی [[شایسته]] حمد و ثنا نیست؛ از این رو، به سوره حمد «سوره[[شکر]]» نیز گفتهاند. | ||
#'''[[صلات]]:''' این نام از باب تسمیة الشیء باسم لازمه است. خداوند در [[حدیث قدسی]] فرموده است: «من صلات (سوره حمد) را بین خویش و عبدم دو قسمت کردهام؛ در بخشی خداوند با [[بنده]] و در بخشی دیگر، [[عبد]] با خدای خود سخن میگوید». در [[حدیث شریف]] آمده است: «[[صحت]] [[نماز]] متوقف بر [[قرائت]]سوره حمد است»؛ به این جهت به سوره حمد «سوره صلات» نیز گفتهاند. | # '''[[صلات]]:''' این نام از باب تسمیة الشیء باسم لازمه است. خداوند در [[حدیث قدسی]] فرموده است: «من صلات (سوره حمد) را بین خویش و عبدم دو قسمت کردهام؛ در بخشی خداوند با [[بنده]] و در بخشی دیگر، [[عبد]] با خدای خود سخن میگوید». در [[حدیث شریف]] آمده است: «[[صحت]] [[نماز]] متوقف بر [[قرائت]]سوره حمد است»؛ به این جهت به سوره حمد «سوره صلات» نیز گفتهاند. | ||
#'''فاتحةالکتاب یا فاتحةالقرآن:''' «فاتحه» از ریشه «[[فتح]]» به معنای [[گشایش]] و گشودن، و «فاتحه» به معنای گشاینده و آغازگر است. علت نامگذاری سوره حمد به «[[فاتحة الکتاب]]» میتواند یکی از این وجوه باشد: | # '''فاتحةالکتاب یا فاتحةالقرآن:''' «فاتحه» از ریشه «[[فتح]]» به معنای [[گشایش]] و گشودن، و «فاتحه» به معنای گشاینده و آغازگر است. علت نامگذاری سوره حمد به «[[فاتحة الکتاب]]» میتواند یکی از این وجوه باشد: | ||
## [[قرآن کریم]] با این سوره آغاز میشود. | ## [[قرآن کریم]] با این سوره آغاز میشود. | ||
## [[آموزش قرآن]] از این سوره شروع میشود. | ## [[آموزش قرآن]] از این سوره شروع میشود. | ||
##نماز با این سوره آغاز میشود. | ## نماز با این سوره آغاز میشود. | ||
##اولین سورهای است که نازل شد. | ## اولین سورهای است که نازل شد. | ||
##اولین سورهای است که در [[لوح محفوظ]] ثبت شده است. | ## اولین سورهای است که در [[لوح محفوظ]] ثبت شده است. | ||
##واژه «[[حمد]]» آغازگر هر [[کلام]] و [[کتابی]] است. | ## واژه «[[حمد]]» آغازگر هر [[کلام]] و [[کتابی]] است. | ||
#'''قرآن [[عظیم]]:''' نسبت [[سوره فاتحه]] با جمیع قرآن (غیر از حمد) نسبت [[اجماع]] و تفصیل است؛ یعنی محتوا و مضامین اصلی قرآن در سوره حمد متجلی شده است؛ از این رو، آن را «قرآن عظیم» خواندهاند. [[رسول خدا]]{{صل}} فرمودند: | # '''قرآن [[عظیم]]:''' نسبت [[سوره فاتحه]] با جمیع قرآن (غیر از حمد) نسبت [[اجماع]] و تفصیل است؛ یعنی محتوا و مضامین اصلی قرآن در سوره حمد متجلی شده است؛ از این رو، آن را «قرآن عظیم» خواندهاند. [[رسول خدا]] {{صل}} فرمودند: «سوره حمد، امالقرآن و سبعالمثانی و [[قرآن]] [[عظیم]] است». | ||
#'''کافیه:''' چون | # '''کافیه:''' چون سوره حمد باید در [[نماز]] خوانده شود و هیچ سورهای نمیتواند جایگزین آن شود، به آن «کافیه» گفتهاند. | ||
#'''کنز:''' [[حضرت رسول]]{{صل}} میفرماید: «سوره حمد در گنجینههای [[عرش الهی]] باارزشترین است»؛ لذا آن را «کنز» نیز گفتهاند. | # '''کنز:''' [[حضرت رسول]] {{صل}} میفرماید: «سوره حمد در گنجینههای [[عرش الهی]] باارزشترین است»؛ لذا آن را «کنز» نیز گفتهاند. | ||
#'''لازمه:''' درباره نامگذاری سوره حمد به [[سوره]] لازمه، دلیلی بیان نشده است. گویا به دلیل الزامی و [[واجب]] بودن [[تلاوت]] این سوره در همه نمازهای واجب و [[مستحب]]، به آن «لازمه» گفتهاند. | # '''لازمه:''' درباره نامگذاری سوره حمد به [[سوره]] لازمه، دلیلی بیان نشده است. گویا به دلیل الزامی و [[واجب]] بودن [[تلاوت]] این سوره در همه نمازهای واجب و [[مستحب]]، به آن «لازمه» گفتهاند. | ||
#'''[[مناجات]]:''' چون [[نمازگزار]] با خواندن [[آیه]] {{متن قرآن|إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ}}<ref>«تنها تو را میپرستیم و تنها از تو یاری میجوییم» سوره فاتحه، آیه ۵.</ref> در سوره حمد با [[خدا]] [[راز و نیاز]] میکند، به آن «سوره مناجات» نیز میگویند. | # '''[[مناجات]]:''' چون [[نمازگزار]] با خواندن [[آیه]] {{متن قرآن|إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ}}<ref>«تنها تو را میپرستیم و تنها از تو یاری میجوییم» سوره فاتحه، آیه ۵.</ref> در سوره حمد با [[خدا]] [[راز و نیاز]] میکند، به آن «سوره مناجات» نیز میگویند. | ||
#'''[[نور]]:''' سوره حمد، روشناییبخش [[دلها]] و چراغ فروزان راهها و نمایانگر [[راه راست]] و [[صراط مستقیم]] برای [[انسانها]] است؛ از این رو، به «[[سوره نور]]» نیز [[شهرت]] یافته است. | # '''[[نور]]:''' سوره حمد، روشناییبخش [[دلها]] و چراغ فروزان راهها و نمایانگر [[راه راست]] و [[صراط مستقیم]] برای [[انسانها]] است؛ از این رو، به «[[سوره نور]]» نیز [[شهرت]] یافته است. | ||
#'''وافیه:''' از آنجا که سوره حمد شامل همه [[معارف قرآن]] است و سخن [[خداوند]] با [[بنده]] و مناجات بنده با خدا در آن آمده است، به آن «وافیه» نیز میگویند. | # '''وافیه:''' از آنجا که سوره حمد شامل همه [[معارف قرآن]] است و سخن [[خداوند]] با [[بنده]] و مناجات بنده با خدا در آن آمده است، به آن «وافیه» نیز میگویند. | ||
#'''[[هدایت]]:''' این نام برگرفته از آیه {{متن قرآن|اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}}<ref>«راه راست را به ما بنمای» سوره فاتحه، آیه ۶.</ref> است. که نمازگزار و [[قاری قرآن]] از درگاه خداوند هدایت و [[راهنمایی]] [[طلب]] میکند | # '''[[هدایت]]:''' این نام برگرفته از آیه {{متن قرآن|اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}}<ref>«راه راست را به ما بنمای» سوره فاتحه، آیه ۶.</ref> است. که نمازگزار و [[قاری قرآن]] از درگاه خداوند هدایت و [[راهنمایی]] [[طلب]] میکند<ref>زرکشی، محمد بن بهادر، البرهان فی علوم القرآن(باحاشیه)، جلد۱، صفحه ۲۶۹؛ سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، الاتقان فی علوم القرآن، جلد۱، صفحه ۱۸۷؛ رامیار، محمود، تاریخ قرآن، صفحه ۵۸۳؛ حجتی، محمد باقر، پژوهشی درتاریخ قرآن کریم، صفحه (۹۹-۱۰۰)؛ فیروز آبادی، محمد بن یعقوب، بصائرذوی التمییزفی لطائف الکتاب العزیز، جلد۱، صفحه (۱۲۸-۱۲۹)؛ فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیرالکبیر، جلد۱، صفحه ۱۷۳.</ref>.<ref>[[فرهنگنامه علوم قرآنی (کتاب)|فرهنگ نامه علوم قرآنی]]، ص:۷۸۹.</ref> | ||
==منابع== | |||
== منابع == | |||
{{منابع}} | |||
# [[پرونده: 9030760879.jpg|22px]] [[فرهنگنامه علوم قرآنی (کتاب)|'''فرهنگنامه علوم قرآنی''']] | # [[پرونده: 9030760879.jpg|22px]] [[فرهنگنامه علوم قرآنی (کتاب)|'''فرهنگنامه علوم قرآنی''']] | ||
{{پایان منابع}} | |||
==پانویس== | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
[[رده: | [[رده:سورههای قرآن]] | ||