برمکیان: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش
(←مقدمه) |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۳۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{ | {{مدخل مرتبط | ||
| موضوع مرتبط = | |||
| عنوان مدخل = | |||
| مداخل مرتبط = [[برمکیان در تاریخ اسلامی]] - [[برمکیان در معارف و سیره رضوی]] | |||
| پرسش مرتبط = | |||
}} | |||
'''برمکیان''' از حاندانهای بزرگ [[ایران]] و در [[شهر]] بلخ میزیستند. آنان با ورود [[اسلام]] به ایران [[مسلمان]] شدند. نفوذ [[اجتماعی]] و [[سیاسی]] و نیز [[ثروت]] بسیار آنان موجبات نزدیکی به [[حاکمان]] را فراهم آورد. برمکیان تلاش زیادی برای به [[قدرت]] رسیدن [[عباسیان]] انجام دادند و در دوره عباسیان به مناصب دولتی و [[وزارت]] رسیدند، ولی قدرت و ثروت زیاد، [[حسادت]] درباریان، نفوذ بیش از حد آنان در دربار [[خلافت]] و... سبب [[خشم]] [[خلفای عباسی]] و در راس آنان [[هارون الرشید]] و سبب [[سقوط برمکیان]] گردید. | |||
از [[ | |||
== آشنایی اجمالی == | |||
برمکیان از [[خاندان]]های بزرگ و دولتمرد [[ایرانی]] و غالبا [[ادب]] پیشه بودند که در دوره [[امویان]] در [[خراسان]] بزرگ و در [[شهر]] بلخ میزیستند<ref>لغت نامه دهخدا، ذیل واژه برمک و خاندان برمکی.</ref>. آنان دارای [[مقامات]] بالای [[سیاسی]] در [[خلافت عباسی]] و در عصر [[امام رضا]] {{ع}} هستند. بنا بر آنچه که در منابع ذکر شده، اصل برمکیان از [[مردم]] بیوتات بلخ بوده است<ref>البدء و التاریخ، ج۶، ص۱۰۴.</ref>. البته در [[فضائل]] بلخ آمده که چون [[فضل بن یحیی]] در سال ۱۷۵ ق دانشمندان بلخ را بر دروازه بلخ جمع کرد، بدیشان گفت اصل برمکیان از جباخان (جباخانه) بلخ بوده است<ref>فضائل بلخ، ص۳۷.</ref>. آنان در این [[شهر]] [[مقام]] و جایگاه والایی داشتهاند و از زمره اشراف این شهر به شمار میآمدهاند<ref>معجم البلدان، ج۵، ص۳۰۷.</ref>. البته مقام آنان ارتباط تنگاتنگی با معبدی در بلخ به نام “نوبهار” داشته است. حتی نام برامکه نیز به [[معبد]] نوبهار مرتبط است. | |||
برخی منابع برای توضیح وجه تسمیه “برمک” داستان عجیبی را نقل کردهاند. ایشان گفتهاند که [[جعفر برمکی]] همواره زیر نگین انگشتری خود اندکی زهر داشت. در [[مجلسی]] از وی در باب علت این کار پرسیدند و او گفت: این بدان دلیل است که در هنگام خطر آن زهر را بَرمَکم و از [[خواری]] خلاص یابم. از آن پس وی را “برمک” گفتند<ref>تاریخ حبیب السیر، ج۲، ص۲۳۳؛ تاریخ نگارستان، ص۲۱؛ ظفرنامه - قسم الإسلامیة، ج۲، ص۴۴۰.</ref>.<ref>[[مهدی کمپانی زارع|کمپانی زارع، مهدی]]، [[آل برمک (مقاله)| مقاله «آل برمک»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام رضا ج۱]]، ص ۱۴۵-۱۵۴.</ref> | |||
== | == اسلام آوردن برمکیان == | ||
منابع در باب وجه تسمیه این [[خاندان]] و نیز [[دین]] ایشان پیش از اسلام آوردن [[اتفاق نظر]] ندارند. آنچه مشخص است استمرار [[قدرت]] و نفوذ این خاندان تا عصر [[اسلامی]] است، به گونهای که [[مسلمانان]]، برای [[استیلا]] بر بلخ ناگزیر شدند از پدر [[خالد]] برمکی استفاده کنند. منابع به دقت مشخص نمیکنند نخستین باری که [[اسلام]] به بلخ صادر شد، چه زمانی است. بر اساس برخی روایتهای [[تاریخی]]، نخستین حضور مسلمانان در بلخ به سال ۲۲ق و در اواخر [[خلافت]] [[عمر بن خطاب]] مربوط است. مسلمانان پس از [[پیروزی]] در [[نبرد]] نهاوند و در تعقیب یزدگرد سوم به بلخ آمدند<ref>تاریخ الطبری، ج۴، ص۱۶۷.</ref>. اما نتوانستند بلخ را در [[اختیار]] کامل بگیرند. از این رو، ده سال بعد در عصر [[عثمان بن عفان]] دوباره به آنجا لشکرکشی کردند. در این [[زمان]]، [[احنف بن قیس]] در عصر [[زمامداری]] [[عبدالله بن عامر]] کریزی بر [[خراسان]]، به منطقه بلخ و طخارستان هجوم برد و باز [[توفیق]] چندانی در [[فتح]] این [[شهر]] به دست نیاورد. او تنها شهر را محاصره کرد و پس از مدتی ناگزیر شد که با [[حاکم]] بلخ [[پیمان]] [[صلح]] منعقد کند و از آنان [[مالیات]] بستاند<ref>تاریخ الطبری، ج۴، ص۳۱۳-۳۱۴؛ فتوح البلدان، ج۳، ص۵۰۴.</ref>. تا عصر خلافت [[معاویة بن ابی سفیان]] حضور مسلمانان در بلخ چندان جدی نبود و همچنان اهالی [[شهر]] به [[دین]] گذشته خود بودند. حتی در فاصله [[معاهده]] [[صلح]] تا سال ۴۲ق بلخ سر به [[شورش]] برداشت و از [[اطاعت]] [[خلیفه]] سر باز زد. بدین جهت [[معاویه]] در این سال [[عبدالله بن عامر]] کریزی، [[والی بصره]] را به بلخ فرستاد و او توانست پس از [[جنگی]] دشوار، بلخ را تحت [[فرمان]] درآرد<ref>تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۲۱۷.</ref>. در همین [[زمان]]، بخش قابل توجهی از [[معبد]] نوبهار ویران شد. به [[درستی]] معلوم نیست که اهالی بلخ در این زمان [[اسلام]] را پذیرفتند یا اینکه تنها به معاهده پیشین خود گردن نهادند. یک دهه بعد نیز [[مسلمانان]] باز مجبور به لشکرکشی به بلخ شدند<ref>تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۸۶؛ البدء و التاریخ، ج۶، ص۴.</ref>. | |||
==منابع== | لشکرکشیهای دائم به بلخ تا سال ۸۶ق ادامه داشت و [[مردم]] بلخ گاه به گاه سر به شورش برمیداشتند و [[معاهدات]] خود را نقض میکردند. در این سال، مسلمانان با لشکری انبوه به [[فرماندهی]] [[قتیبة بن مسلم]] به بلخ آمدند و ضمن تصرف شهر، بسیاری را [[اسیر]] کردند. از جمله اسرای این حمله [[همسر]] برمک بلخ بود و چنان که منابع گزارش کردهاند، نخستین برمک بلخ نیز در این سال اسلام آورد<ref>تاریخ الطبری، ج۶، ص۴۲۵-۴۲۶؛ کتاب الفتوح، ج۷، ص۱۵۴.</ref>. درباره اینکه این برمک چه کسی بوده، در میان منابع [[اختلاف]] نظر وجود دارد. برخی معتقدند این برمک پدر [[خالد]] [[برمکی]] بوده است<ref>تاریخ الطبری، ج۶، ص۴۲۵.</ref> و برخی دیگر وی را جد خالد برمکی دانستهاند<ref>البلدان، ابنفقیه، ص۶۱۸.</ref>. گویی [[اسلام آوردن]] این برمک برای اهالی بلخ خوشایند نبوده است که وی را به بازگشت به دین اجدادی خود دلالت کردهاند و پس از اصرار وی بر [[مسلمان]] ماندن او را طرد کرده و پس از مدتی به [[قتل]] رساندهاند. پدر خالد برمکی که بر اثر ترس مردم به فرار کرده بود، پس از بازگشت به [[دمشق]] به دربار عبد الملک رفت. در همین اوقات وی که در [[علم]] طب [[توانایی]] بسیار داشت توانست [[مسلمة بن عبدالملک]] را که به [[بیماری]] [[سختی]] گرفتار بود، مداوا کند<ref>تاریخ الطبری، ج۶، ص۴۲۶.</ref> و نزد آلامیه [[مقام]] بلندی را احراز کند، به گونهای که [[خلیفه]] [[املاک]] بسیاری را به وی داد و از بازگشت او به [[خراسان]] ممانعت کرد<ref>تواریخ آل برمک، ص۱۶.</ref>.<ref>[[مهدی کمپانی زارع|کمپانی زارع، مهدی]]، [[آل برمک (مقاله)| مقاله «آل برمک»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام رضا ج۱]]، ص ۱۴۵-۱۵۴.</ref> | ||
== برمکیان و نفوذ در خلافت == | |||
این امر سرآغاز نزدیک شدن آلبرمک به [[دستگاه خلافت]] شد، هر چند پیش از آن نیز نفوذ [[اجتماعی]] و [[سیاسی]] ایشان و نیز [[ثروت]] بسیارشان موجبات نزدیکی به [[قدرت]] حاکمه را فراهم آورده بود. این نزدیکی با قدرت حاکمه موجب آن شد که [[فرزندان]] [[خاندان]] برمک از همان کودکی با امور دولتی و دیوانی [[انس]] پیدا کنند و مناسبات قدرت را بشناسند. برای نمونه، خالد برمکی از کودکی با مسلمة بن عبدالملک انس داشت و با او [[رشد]] یافت و از تعلیمات خاصی که مخصوص درباریان بود برخوردار گشت<ref>شذرات من کتب مفقودة، ص۱۲.</ref>. خالد، به عنوان بزرگ برامکه، پس از پدر در انتقال قدرت از [[امویان]] به [[عباسیان]] نقش بسزایی داشت، به گونهای که او را در شمار داعیان عباسی دانستهاند و به وی [[لقب]] “امین [[آل محمد]] {{صل}}” دادهاند<ref> شذرات من کتب مفقودة، ص۱۲-۱۳.</ref>. او پس از به قدرت رسیدن عباسیان در دستگاه ایشان [[مقامات]] متعددی یافت و در [[زمان]] [[خلافت]] [[سفاح]]، [[منصور]] و [[مهدی]] خدمات بسیاری را به ایشان عرضه کرد. | |||
پس از وی [[یحیی بن خالد برمکی]] خدمات پدر را به مهدی و [[هارونالرشید]] ادامه داد. مهدی او را [[مسئول]] [[تربیت]] هارونالرشید قرار داد و از وی خواست که [[حق]] او را بر خود بشناسد<ref>وفیات الأعیان، ج۶، ص۲۲۱.</ref>. یحیی مهمترین خدمت را به هارونالرشید کرد، زیرا [[هادی]] قصد آن داشت که فرزندش جعفر را به جای هارونالرشید [[ولیعهد]] پس از خود کند، اما او با تدبیر و [[کاردانی]] خود مانع از این کار شد و توانست هارونالرشید را در [[قدرت]] [[حفظ]] کند. او حتی برای این کار به [[زندان]] افتاد و قصد جانش را کردند<ref>مروج الذهب، ج۳، ص۳۳۲-۳۳۳.</ref>. پس از اینکه هارونالرشید به [[خلافت]] رسید، یحیی به [[وزارت]] رسید و تمام ارکان [[حکومت]] را در [[اختیار]] گرفت و جمع کثیری از [[خاندان]] خود را در امور دولتی دخالت داد<ref>مروج الذهب، ج۳، ص۳۳۷.</ref>. یحیی دو فرزند خود [[فضل]] و جعفر را در امور دیوانی مجال وسیع داد و از آنجا که هارونالرشید اعتماد کامل به این خاندان داشت، دست ایشان را در همه امور دولتی باز گذاشت. [[هارون]] فضل را [[برادر]] خود مینامید و خاتم خویش را که با آن میتوانست همه امور خلافت را انجام دهد، در اختیار او گذاشت<ref>وفیات الأعیان، ج۴، ص۲۷-۲۸.</ref>. هارون به جعفر نیز علاقه بسیار داشت و وی را بسیار گرامی میداشت. او به حدی جعفر را [[دوست]] میداشت که خواهر خود، عباسه، را به [[عقد]] او در آورد. البته با او شرط کرد که تنها در مجلس [[خلیفه]] با هم باشند و بیرون از آن با هم [[بیگانه]] باشند<ref>مروج الذهب، ج۳، ص۳۷۵.</ref>.<ref>[[مهدی کمپانی زارع|کمپانی زارع، مهدی]]، [[آل برمک (مقاله)| مقاله «آل برمک»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام رضا ج۱]]، ص ۱۴۵-۱۵۴.</ref> | |||
== سقوط برمکیان == | |||
قدرت و [[شکوه]] و [[ثروت]] افسانهآمیز [[آل برمک]] تدریجاً حس رقابت و [[حسادت]] بزرگان [[عرب]] را برانگیخت و موجب [[دشمنی]] آنان با برمکیان و [[سعایت]] ایشان نزد [[خلیفه]] شد. سرانجام، این [[دشمنیها]] مؤثر افتاد و خلیفه را نسبت به [[خاندان]] [[برمکی]] بدگمان ساخت؛ پس در آخر [[محرم]] سال ۱۸۷ ق، مسرور خادم را با عدهای از [[غلامان]] بر سر [[جعفر بن یحیی]] فرستاد تا او را به [[قتل]] رساندند و سرش را نزد او آوردند؛ همچین [[فرمان]] داد تا [[یحیی]] و فضل و دیگر برمکیان را به زندان افکندند و [[اموال]] و [[دارایی]] آنان را [[مصادره]] کردند. | |||
بدینگونه آل برمک پس از سالها خدمتگزاری، [[قربانی]] خشم و [[حسد]] خلیفه و [[نزدیکان]] او شدند. با [[سقوط]] این خاندان راه برای نفوذ عناصر نالایقی چون [[فضل بن ربیع]] و [[علی بن عیسی بن ماهان]] به دربار خلافت باز شد که در نتیجه نفوذ آنان، [[ضعف]] و [[فساد]]، دستگاه [[اداری]] [[دولت عباسی]] را فرا گرفت. به گفته [[مسعودی]]، «پس از برمکیان، [[کارها]] مختل شد و [[مردم]]، بیتدبیری و [[سوء]] [[سیاست]] [[هارون]] را آشکارا دیدند»<ref>التنبیه والاشراف، ص۱۹۹.</ref>. آن طور که گفتهاند، بعدها هارون نیز از کرده خود پشیمان شد و از براندازی این [[خاندان]] اظهار [[تأسف]] کرد<ref>[[سید احمد رضا خضری|خضری، سید احمد رضا]]، [[تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه (کتاب)|تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه]]، ص ۵۸.</ref>. | |||
=== علل خشم هارون الرشید بر برمکیان === | |||
در باب سبب یا اسباب [[خشم]] گرفتن هارونالرشید بر برمکیان سخنان مختلفی گفتهاند. برخی از منابع علت این امر را ارتباط جعفر برمکی و عباسه خواهر هارون دانستهاند. قائلان این دیدگاه بر این باورند که هارون با جعفر و عباسه که به یکدیگر علاقهمند بودند، به این شرط اجازه [[ازدواج]] میدهد که ایشان هیچگونه ارتباطی با همدیگر نداشته باشند و چون پس از مدتی آنان صاحب فرزندانی شدند، این اتفاق برای هارون بسیار ناخوشایند شد و برای [[پاک]] کردن ننگ این واقعه به نابودی این [[خاندان]] پرداخت<ref>البدء و التاریخ، ج۶، ص۱۰۵-۱۰۶؛ الفخری فی الآداب السلطانیة، ص۲۰۷؛ الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۱۷۵.</ref>. این داستان درست نمینماید، زیرا بیشتر منابع یادی از [[نکاح]] جعفر و عباسه نکردهاند و در شمار [[همسران]] عباسه (که سه تن بودهاند) یادی از وی نکردهاند<ref>دو قرن سکوت، ص۱۸۹-۱۹۱.</ref>. | |||
سبب دیگری که برای نابودی برامکه نقل شده نسبت زندقه و [[احیای دین]] [[زرتشت]] توسط ایشان بوده است. حتی گفتهاند که برمکیان قصد داشتهاند هارون را از [[خلافت]] کنار بگذارند و [[عثمان بن نهیک]] را بر جای او بنشانند<ref>البدء و التاریخ، ج۶، ص۱۰۴.</ref>. اصمعیِ شاعر درباره برمکیان گفته بود که هرگاه در محفلی سخن از [[شرک]] به میان میآید، چهره برمکیان شکفته میشود و روشنی میگیرد و اگر سورهای از [[قرآن]] برایشان خوانده شود، ایشان بیدرنگ سخن از مزدک به میان میآورند<ref>المعارف، ابنقتیبه، ص۳۸۲.</ref>. این وجه نیز چندان مورد پذیرش نیست چون منابع متعدد گفتارها و رفتارهایی را از [[یحیی]] و فرزندانش گزارش کردهاند که بیانگر [[اعتقاد]] [[راسخ]] ایشان به [[اسلام]] است<ref>فضائل بلخ، ص۱۹-۲۰؛ وفیات الأعیان، ج۴، ص۲۹؛ الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۱۹۷.</ref>. او حتی به هارون الرشید که خود را خلیفه [[مسلمانان]] و از [[خاندان رسالت]] و مسلمانزاده میدانست، [[ادب]] [[دینداری]] و [[بندگی]] یاد میداد<ref>أدب الکتاب، ص۴۰.</ref>.<ref>[[مهدی کمپانی زارع|کمپانی زارع، مهدی]]، [[آل برمک (مقاله)| مقاله «آل برمک»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام رضا ج۱]]، ص ۱۴۵-۱۵۴.</ref> | |||
== منابع == | |||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
# [[پرونده: | # [[پرونده:1100514.jpg|22px]] [[مهدی کمپانی زارع|کمپانی زارع، مهدی]]، [[آل برمک (مقاله)| مقاله «آل برمک»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|'''دانشنامه امام رضا ج۱''']] | ||
# [[پرونده:IM009737.jpg|22px]] [[سید احمد رضا خضری|خضری، سید احمد رضا]]، [[تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه (کتاب)|'''تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه''']] | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
==پانویس== | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
[[رده: | [[رده:عباسیان]] | ||