بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۷: | خط ۷: | ||
==ام الکتاب چیست؟== | ==ام الکتاب چیست؟== | ||
* این واژه سهبار و در سورههای {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ }}﴾}}<ref> اوست که این کتاب را بر تو فرو فرستاد؛ برخی از آن، آیات استواراند، که بنیاد این کتاباند و برخی دیگر آیات چند رویهاند؛ سوره آل عمران، آیه ۷</ref>؛ {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاء وَيُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ }}﴾}}<ref> خداوند هر چه را بخواهد از لوح محفوظ پاک میکند و یا در آن مینویسد و لوح محفوظ نزد اوست؛ سوره رعد، آیه ۳۹.</ref> و {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ }}﴾}}<ref> و بیگمان آن نزد ما در اصل کتاب، فرازمندی فرزانه است؛ سوره زخرف، آیه ۴.</ref> آمده است. راغب اصل "امّ" را به معنای مادر گرفته که سپس تعمیم یافته و به چیزی که اصل برای وجود چیزی دیگر، یا اصل برای تربیت و اصلاح آن یا آغاز چیزی باشد اطلاق شده است <ref>مفردات، ص ۸۵ ، "امّ".</ref>؛ ولی ابنفارس "اُمّ" را دارای ۴ معنای نزدیک به هم دانسته است: اصل، مرجع، جماعت و دین <ref>مقاییس اللغه، ج ۱، ص ۲۱، «امّ».</ref> | * این واژه سهبار و در سورههای {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ }}﴾}}<ref> اوست که این کتاب را بر تو فرو فرستاد؛ برخی از آن، آیات استواراند، که بنیاد این کتاباند و برخی دیگر آیات چند رویهاند؛ سوره آل عمران، آیه ۷</ref>؛ {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاء وَيُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ }}﴾}}<ref> خداوند هر چه را بخواهد از لوح محفوظ پاک میکند و یا در آن مینویسد و لوح محفوظ نزد اوست؛ سوره رعد، آیه ۳۹.</ref> و {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ }}﴾}}<ref> و بیگمان آن نزد ما در اصل کتاب، فرازمندی فرزانه است؛ سوره زخرف، آیه ۴.</ref> آمده است. راغب اصل "امّ" را به معنای مادر گرفته که سپس تعمیم یافته و به چیزی که اصل برای وجود چیزی دیگر، یا اصل برای تربیت و اصلاح آن یا آغاز چیزی باشد اطلاق شده است <ref>مفردات، ص ۸۵ ، "امّ".</ref>؛ ولی ابنفارس "اُمّ" را دارای ۴ معنای نزدیک به هم دانسته است: اصل، مرجع، جماعت و دین <ref>مقاییس اللغه، ج ۱، ص ۲۱، «امّ».</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۰.]</ref>. | ||
<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۰.]</ref>. | |||
* "کتاب" نیز به معنای صحیفهای است که در آن چیزی نوشته شده باشد <ref>مفردات، ص ۶۹۹، «کتب».</ref> این واژه به صورت معرفه "الکتاب" در مواردی بر تورات {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ}}﴾}}<ref> و یاد کنید آنگاه را که به موسی کتاب و فرقان دادیم، باشد که به راه آیید؛ سوره بقره، آیه ۵۳.</ref> و {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِندِ اللَّهِ لِيَشْتَرُواْ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَّهُم مِّمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَّهُمْ مِّمَّا يَكْسِبُونَ}}﴾}}<ref> بنابراین، وای بر کسانی که یک نوشته را با دستهای خود مینویسند آنگاه میگویند که این از سوی خداوند است تا با آن بهایی کم به دست آورند؛ و وای بر آنان از آنچه دستهایشان نگاشت و وای بر آنان از آنچه به دست میآورند؛ سوره بقره، آیه ۷۹.</ref> و در موارد زیادی بر قرآن {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| الم }}﴾}}<ref> الف، لام، میم؛ سوره بقره، آیه ۱.</ref> و {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ }}﴾}}<ref> اوست که این کتاب را بر تو فرو فرستاد؛ برخی از آن، آیات استواراند، که بنیاد این کتاباند و برخی دیگر آیات چند رویهاند؛ سوره آل عمران، آیه ۷</ref> و نیز بر لوح محفوظ <ref>مجمع البیان، ج ۸، ص ۵۳۱.</ref> {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَأُوْلُوا الأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ إِلاَّ أَن تَفْعَلُوا إِلَى أَوْلِيَائِكُم مَّعْرُوفًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا}}﴾}}<ref> پیامبر بر مؤمنان از خودشان سزاوارتر است و همسران او، مادران ایشانند و خویشاوندان نسبت به یکدیگر در کتاب خداوند از مؤمنان و مهاجران به ارث سزاوارترند مگر آنکه بخواهید به وابستگان خود، نیکی ورزید، این حکم در کتاب خداوند نگاشته است؛ سوره احزاب، آیه ۶.</ref> اطلاق شده است. ترکیب "امّ الکتا" در قرآن کریم سه بار و در دو معنای متفاوت بهکار رفته است: <ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.]</ref> | * "کتاب" نیز به معنای صحیفهای است که در آن چیزی نوشته شده باشد <ref>مفردات، ص ۶۹۹، «کتب».</ref> این واژه به صورت معرفه "الکتاب" در مواردی بر تورات {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ}}﴾}}<ref> و یاد کنید آنگاه را که به موسی کتاب و فرقان دادیم، باشد که به راه آیید؛ سوره بقره، آیه ۵۳.</ref> و {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِندِ اللَّهِ لِيَشْتَرُواْ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَّهُم مِّمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَّهُمْ مِّمَّا يَكْسِبُونَ}}﴾}}<ref> بنابراین، وای بر کسانی که یک نوشته را با دستهای خود مینویسند آنگاه میگویند که این از سوی خداوند است تا با آن بهایی کم به دست آورند؛ و وای بر آنان از آنچه دستهایشان نگاشت و وای بر آنان از آنچه به دست میآورند؛ سوره بقره، آیه ۷۹.</ref> و در موارد زیادی بر قرآن {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| الم }}﴾}}<ref> الف، لام، میم؛ سوره بقره، آیه ۱.</ref> و {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ }}﴾}}<ref> اوست که این کتاب را بر تو فرو فرستاد؛ برخی از آن، آیات استواراند، که بنیاد این کتاباند و برخی دیگر آیات چند رویهاند؛ سوره آل عمران، آیه ۷</ref> و نیز بر لوح محفوظ <ref>مجمع البیان، ج ۸، ص ۵۳۱.</ref> {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَأُوْلُوا الأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ إِلاَّ أَن تَفْعَلُوا إِلَى أَوْلِيَائِكُم مَّعْرُوفًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا}}﴾}}<ref> پیامبر بر مؤمنان از خودشان سزاوارتر است و همسران او، مادران ایشانند و خویشاوندان نسبت به یکدیگر در کتاب خداوند از مؤمنان و مهاجران به ارث سزاوارترند مگر آنکه بخواهید به وابستگان خود، نیکی ورزید، این حکم در کتاب خداوند نگاشته است؛ سوره احزاب، آیه ۶.</ref> اطلاق شده است. ترکیب "امّ الکتا" در قرآن کریم سه بار و در دو معنای متفاوت بهکار رفته است: <ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.]</ref> | ||
# '''آیات محکم:''' در آیه ۷ سوره آلعمران با تقسیم آیات قرآن به محکم و متشابه بر آیات محکم "اُمّالکتاب" اطلاق شده است: {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ }}﴾}}<ref> اوست که این کتاب را بر تو فرو فرستاد؛ برخی از آن، آیات استواراند، که بنیاد این کتاباند و برخی دیگر آیات چند رویهاند؛ سوره آل عمران، آیه ۷</ref> مفسران در توجیه نامگذاری آیات محکم به اُمّ الکتاب وجوهی را بیان کردهاند<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.]</ref>؛ از جمله: (۱): چون آیات محکم، مطلوب اصلی است و مراد آنها نیز روشن و همچنین مرجع تفسیر آیات متشابه است<ref>التفسیرالکبیر، ج۷، ص۱۷۲؛ التحقیق، ج۱، ص۱۳۷؛ روضالجنان، ج۴، ص۱۷۴.</ref> این نظر از شهرت بیشتری میان مفسران برخوردار است<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.]</ref>. (۲): محکم با «حَکَم= داور» هم ریشه است و آیات محکم بسان حَکَمی برای تفسیر آیات متشابه، و روشنگر مراد آنهاست <ref>روضالجنان، ج ۴، ص ۱۷۵.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.]</ref>. (۳): چون آیات محکم بیشتر آیات قرآن را فراگرفته است. شاهد این معنا اطلاق «اُمّ العَسکر» بر عَلَم لشکر است، بدان جهت که سپاهیان را بر گرد خود جمع میکند. اطلاق «اُمّ البلد» بر کسی که بیشترِ امور شهر را تدبیر میکند نیز شاهد دیگرِ آن است <ref>جامعالبيان، مج ۳، ج ۳، ص ۲۳۱.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.]</ref>. (۴): چون آیات محکم بر فرایض، حدود و احکام مشتمل است<ref>جامعالبيان، مج ۳، ج ۳، ص ۲۳۹.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.]</ref>. (۵): وجود آیات محکم در همه کتابهای آسمانی، <ref>تفسير ابنكثير، ج ۱، ص ۳۵۳.</ref> یا پذیرش این آیات از سوی همه پیروان ادیان الهی،<ref>تفسير ابنكثير، ج ۱، ص ۳۵۳.</ref>دلیل این نامگذاری است<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.]</ref>. | # '''آیات محکم:''' در آیه ۷ سوره آلعمران با تقسیم آیات قرآن به محکم و متشابه بر آیات محکم "اُمّالکتاب" اطلاق شده است: {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ }}﴾}}<ref> اوست که این کتاب را بر تو فرو فرستاد؛ برخی از آن، آیات استواراند، که بنیاد این کتاباند و برخی دیگر آیات چند رویهاند؛ سوره آل عمران، آیه ۷</ref> مفسران در توجیه نامگذاری آیات محکم به اُمّ الکتاب وجوهی را بیان کردهاند<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.]</ref>؛ از جمله: (۱): چون آیات محکم، مطلوب اصلی است و مراد آنها نیز روشن و همچنین مرجع تفسیر آیات متشابه است<ref>التفسیرالکبیر، ج۷، ص۱۷۲؛ التحقیق، ج۱، ص۱۳۷؛ روضالجنان، ج۴، ص۱۷۴.</ref> این نظر از شهرت بیشتری میان مفسران برخوردار است<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.]</ref>. (۲): محکم با «حَکَم= داور» هم ریشه است و آیات محکم بسان حَکَمی برای تفسیر آیات متشابه، و روشنگر مراد آنهاست <ref>روضالجنان، ج ۴، ص ۱۷۵.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.]</ref>. (۳): چون آیات محکم بیشتر آیات قرآن را فراگرفته است. شاهد این معنا اطلاق «اُمّ العَسکر» بر عَلَم لشکر است، بدان جهت که سپاهیان را بر گرد خود جمع میکند. اطلاق «اُمّ البلد» بر کسی که بیشترِ امور شهر را تدبیر میکند نیز شاهد دیگرِ آن است <ref>جامعالبيان، مج ۳، ج ۳، ص ۲۳۱.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.]</ref>. (۴): چون آیات محکم بر فرایض، حدود و احکام مشتمل است<ref>جامعالبيان، مج ۳، ج ۳، ص ۲۳۹.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.]</ref>. (۵): وجود آیات محکم در همه کتابهای آسمانی، <ref>تفسير ابنكثير، ج ۱، ص ۳۵۳.</ref> یا پذیرش این آیات از سوی همه پیروان ادیان الهی،<ref>تفسير ابنكثير، ج ۱، ص ۳۵۳.</ref>دلیل این نامگذاری است<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۱.]</ref>. | ||
| خط ۱۴: | خط ۱۳: | ||
==دیدگاههای مفسران== | ==دیدگاههای مفسران== | ||
در میان کلمات مفسران تفسیرهای دیگری نیز از اُمّ الکتاب در این آیه دیده میشود که از این قرار است<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.]</ref>: | *در میان کلمات مفسران تفسیرهای دیگری نیز از اُمّ الکتاب در این آیه دیده میشود که از این قرار است<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.]</ref>: | ||
#در نقلهایی از [[ابن عباس]]، مجاهد، قتاده و عکرمه به مجموعه کتاب و اساس آن جملة الکتاب و اصله<ref>تفسير ابنكثير، ج۲، ص۵۳۹ ؛ الدرالمنثور، ج ۴، ص ۶۶۴ .</ref> تفسیر شده است<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.]</ref>. | #در نقلهایی از [[ابن عباس]]، مجاهد، قتاده و عکرمه به مجموعه کتاب و اساس آن جملة الکتاب و اصله<ref>تفسير ابنكثير، ج۲، ص۵۳۹ ؛ الدرالمنثور، ج ۴، ص ۶۶۴ .</ref> تفسیر شده است<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.]</ref>. | ||
#نظریه دیگری اُمّ الکتاب را به علم منزه از تغییر الهی تفسیر کرده است <ref>التفسير الكبير، ج ۱۹، ص ۶۶.</ref>. برخی در توضیح این تفسیر میگویند: اُمّ الکتاب ازاینرو به علم الهی تفسیر شده است که آنچه در صحیفههای فرشتگان و جاهای دیگر نوشته میشود موافق علم ازلی الهی است و علم خداوند اساس و ریشه و امّ آن است <ref>روحالمعانى، مج ۸ ، ج ۱۳، ص ۲۴۵.</ref>. این تفسیر از کعب نیز نقل شده است. وی در پاسخ [[ابن عباس]] که از اُمّ الکتاب پرسیده بود گفت: خداوند به آنچه میخواست خود بیافریند یا بندگانش بسازند علم داشت، آنگاه به علم خود خطاب کرد: کتاب باش. آن نیز کتاب شد <ref>جامعالبيان، مج ۸ ، ج ۱۳، ص ۲۲۴؛ مجمعالبيان، ج۶ ، ص۴۵۸؛ روحالمعانى، مج۸ ، ج۱۳، ص ۲۴۵.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.]</ref>. | #نظریه دیگری اُمّ الکتاب را به علم منزه از تغییر الهی تفسیر کرده است <ref>التفسير الكبير، ج ۱۹، ص ۶۶.</ref>. برخی در توضیح این تفسیر میگویند: اُمّ الکتاب ازاینرو به علم الهی تفسیر شده است که آنچه در صحیفههای فرشتگان و جاهای دیگر نوشته میشود موافق علم ازلی الهی است و علم خداوند اساس و ریشه و امّ آن است <ref>روحالمعانى، مج ۸ ، ج ۱۳، ص ۲۴۵.</ref>. این تفسیر از کعب نیز نقل شده است. وی در پاسخ [[ابن عباس]] که از اُمّ الکتاب پرسیده بود گفت: خداوند به آنچه میخواست خود بیافریند یا بندگانش بسازند علم داشت، آنگاه به علم خود خطاب کرد: کتاب باش. آن نیز کتاب شد <ref>جامعالبيان، مج ۸ ، ج ۱۳، ص ۲۲۴؛ مجمعالبيان، ج۶ ، ص۴۵۸؛ روحالمعانى، مج۸ ، ج۱۳، ص ۲۴۵.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.]</ref>. | ||
| خط ۲۳: | خط ۲۲: | ||
#در روایتی از [[حضرت صادق]]{{ع}} که گویا تأویل و تفسیری از باطن آیه است مراد از اُمّ الکتاب در سوره زخرف، سوره حمد معرفی شده است. آن حضرت مرجع ضمیر «إنّه» را [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} دانسته و در پاسخ این پرسش که در کجای اُمّ الکتاب از [[علی]]{{ع}} یاد شده فرمودند: در آیه {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| اهدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}}﴾}}<ref> راه راست را به ما بنمای؛ سوره حمد، آیه ۱.</ref> <ref>البرهان، ج۴،ص۸۴۶؛ تأويلالآياتالظاهره، ص۵۳۷.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.]</ref>. | #در روایتی از [[حضرت صادق]]{{ع}} که گویا تأویل و تفسیری از باطن آیه است مراد از اُمّ الکتاب در سوره زخرف، سوره حمد معرفی شده است. آن حضرت مرجع ضمیر «إنّه» را [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} دانسته و در پاسخ این پرسش که در کجای اُمّ الکتاب از [[علی]]{{ع}} یاد شده فرمودند: در آیه {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| اهدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}}﴾}}<ref> راه راست را به ما بنمای؛ سوره حمد، آیه ۱.</ref> <ref>البرهان، ج۴،ص۸۴۶؛ تأويلالآياتالظاهره، ص۵۳۷.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.]</ref>. | ||
#اهل معقول اُمّ الکتاب را بر امور متعددی چون عقل اول از سلسله عقول طولیه دهگانه<ref> شرح فصوص الحكم، ص ۹۱.</ref>، نفس کلّیه، انسان کامل، ماهیت حقایق که کتاب از آن متولد میشود و خود نه موجود است و نه معدوم، و [[لوح محفوظ]] تطبیق دادهاند <ref>رسائل فلسفى، ص۲۸۲؛ شرح فصوصالحكم، ص۹۱؛ فرهنگ معارف اسلامى، ج ۱، ص ۳۰۲ ـ ۳۰۳.</ref>، به هر حال از مجموع دو آیه یاد شده <ref>آیه ۳۹ سوره رعد و آیه ۴ سوره زخرف </ref> برمیآید که اُمّالکتاب اوّلا نزد خدا است: «عنده، لدینا» و ثانیاً از هرگونه تغییر، تحوّل و زوال مصون است و ثالثاً اندیشه و عقل بشری به آن راه ندارد <ref>الميزان، ج ۱۸، ص ۸۴ .</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.]</ref>. | #اهل معقول اُمّ الکتاب را بر امور متعددی چون عقل اول از سلسله عقول طولیه دهگانه<ref> شرح فصوص الحكم، ص ۹۱.</ref>، نفس کلّیه، انسان کامل، ماهیت حقایق که کتاب از آن متولد میشود و خود نه موجود است و نه معدوم، و [[لوح محفوظ]] تطبیق دادهاند <ref>رسائل فلسفى، ص۲۸۲؛ شرح فصوصالحكم، ص۹۱؛ فرهنگ معارف اسلامى، ج ۱، ص ۳۰۲ ـ ۳۰۳.</ref>، به هر حال از مجموع دو آیه یاد شده <ref>آیه ۳۹ سوره رعد و آیه ۴ سوره زخرف </ref> برمیآید که اُمّالکتاب اوّلا نزد خدا است: «عنده، لدینا» و ثانیاً از هرگونه تغییر، تحوّل و زوال مصون است و ثالثاً اندیشه و عقل بشری به آن راه ندارد <ref>الميزان، ج ۱۸، ص ۸۴ .</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.]</ref>. | ||
*افزون بر دو معنای پیشین «ام الکتاب» نامی برای سوره فاتحه الکتاب معرفی شده است <ref>الاتقان، ج ۱، ص ۱۱۶.</ref> ظاهراً این نام از سوی [[پیامبر]]{{صل}} بر این سوره نهاده شده است. در دو روایت که دارقطنی و بیهقی در سنن خود و ترمذی، ابنمنذر، ابنابیحاتم و ابنمردویه در تفسیر خود آوردهاند، وی نقل میکند: [[پیامبر]]{{صل}} سوره حمد را اُمّ الکتاب خوانده است <ref>الدرالمنثور، ج۱، ص۱۱ ـ ۱۲؛ الاتقان، ج۱، ص۱۱۷.</ref> در روایت دیگر ابیّ بن کعب میگوید: فاتحه الکتاب را بر [[پیامبر]]{{صل}} خواندم. حضرت سوگند یاد کرد که نه در تورات، نه در انجیل، نه در زبور و نه در قرآن سورهای بسان آن نازل نشده است. آن اُمّ الکتاب و ... است <ref>مجمع البيان، ج ۱، ص ۸۸ .</ref> نیز در حدیث دیگری که جابر از رسول خدا{{صل}} نقل کرده از سوره حمد با نام اُمّ الکتاب یاد شده است <ref>مجمع البيان، ج ۱، ص ۸۸ .</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۳.]</ref>. | |||
افزون بر دو معنای پیشین «ام الکتاب» نامی برای سوره فاتحه الکتاب معرفی شده است <ref>الاتقان، ج ۱، ص ۱۱۶.</ref> ظاهراً این نام از سوی [[پیامبر]]{{صل}} بر این سوره نهاده شده است. در دو روایت که دارقطنی و بیهقی در سنن خود و ترمذی، ابنمنذر، ابنابیحاتم و ابنمردویه در تفسیر خود آوردهاند، وی نقل میکند: [[پیامبر]]{{صل}} سوره حمد را اُمّ الکتاب خوانده است <ref>الدرالمنثور، ج۱، ص۱۱ ـ ۱۲؛ الاتقان، ج۱، ص۱۱۷.</ref> در روایت دیگر ابیّ بن کعب میگوید: فاتحه الکتاب را بر [[پیامبر]]{{صل}} خواندم. حضرت سوگند یاد کرد که نه در تورات، نه در انجیل، نه در زبور و نه در قرآن سورهای بسان آن نازل نشده است. آن اُمّ الکتاب و ... است <ref>مجمع البيان، ج ۱، ص ۸۸ .</ref> نیز در حدیث دیگری که جابر از رسول خدا{{صل}} نقل کرده از سوره حمد با نام اُمّ الکتاب یاد شده است <ref>مجمع البيان، ج ۱، ص ۸۸ .</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۳.]</ref>. | *در روایاتی از [[اهل بیت]]{{عم}} نیز امّ الکتاب بر سوره فاتحه الکتاب اطلاق شده است، از آن جمله عیاشی در آغاز تفسیر سوره فاتحه از [[امام صادق]]{{ع}} روایت میکند که آن حضرت فرمود: [[اسم اعظم]] خداوند در امّ الکتاب پراکنده است <ref>تفسير عياشى، ج ۱، ص ۱۹.</ref> و در روایتی دیگر از آن حضرت آمده است که حضرت فرمود: ۴ بار صدای ناله ابلیس بلند شد. چهارمین بار هنگامی بود که امّ الکتاب یعنی {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}}﴾}}<ref> سپاس، خداوند، پروردگار جهانیان را؛ سوره حمد، آیه ۱.</ref> نازل شد<ref>تفسير عياشى، ج ۱، ص ۲۰.</ref>. روایتی نیز از حضرت رضا{{ع}} نقل شده که در آن بر سوره حمد اُمّ الکتاب اطلاق شده است <ref> البرهان، ج۴،ص۸۴۶؛ تأويلالآياتالظاهره، ص۵۳۷.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۳.]</ref>. | ||
*در مقابل، از [[ابن سیرین]] و [[حسن بصری]] نقل شده که آن دو خوش نداشتند سوره حمد را اُمّ الکتاب بنامند، زیرا اُمّ الکتاب نزد خداوند است {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاء وَيُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ}}﴾}}<ref> خداوند هر چه را بخواهد از [[لوح محفوظ]] پاک میکند و یا در آن مینویسد و لوح محفوظ نزد اوست؛ سوره رعد، آیه ۳۹.</ref> <ref>الدرالمنثور، ج ۱، ص ۱۱؛ الاتقان، ج ۱، ص ۱۱۶.</ref>؛ نیز مرسی میگوید: حدیثی نقل شده که میگوید: کسی سوره حمد را اُمّ الکتاب نخواند، بلکه فاتحه الکتاب بخواند. سپس این حدیث را رد کرده و صحیح ندانسته است؛ اما [[سیوطی]] اصل حدیث بودن چنین سخنی را انکار کرده است <ref>الاتقان، ج ۱، ص ۱۱۶.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۴.]</ref>. | |||
در روایاتی از [[اهل بیت]]{{عم}} نیز امّ الکتاب بر سوره فاتحه الکتاب اطلاق شده است، از آن جمله عیاشی در آغاز تفسیر سوره فاتحه از [[امام صادق]]{{ع}} روایت میکند که آن حضرت فرمود: [[اسم اعظم]] خداوند در امّ الکتاب پراکنده است <ref>تفسير عياشى، ج ۱، ص ۱۹.</ref> و در روایتی دیگر از آن حضرت آمده است که حضرت فرمود: ۴ بار صدای ناله ابلیس بلند شد. چهارمین بار هنگامی بود که امّ الکتاب یعنی {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}}﴾}}<ref> سپاس، خداوند، پروردگار جهانیان را؛ سوره حمد، آیه ۱.</ref> نازل شد<ref>تفسير عياشى، ج ۱، ص ۲۰.</ref>. روایتی نیز از حضرت رضا{{ع}} نقل شده که در آن بر سوره حمد اُمّ الکتاب اطلاق شده است <ref> البرهان، ج۴،ص۸۴۶؛ تأويلالآياتالظاهره، ص۵۳۷.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۳.]</ref>. | *مفسران درباره علت نامگذاری سوره حمد به اُمّ الکتاب وجوهی شمردهاند<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۴.]</ref>: | ||
در مقابل، از [[ابن سیرین]] و [[حسن بصری]] نقل شده که آن دو خوش نداشتند سوره حمد را اُمّ الکتاب بنامند، زیرا اُمّ الکتاب نزد خداوند است {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاء وَيُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ}}﴾}}<ref> خداوند هر چه را بخواهد از [[لوح محفوظ]] پاک میکند و یا در آن مینویسد و لوح محفوظ نزد اوست؛ سوره رعد، آیه ۳۹.</ref> <ref>الدرالمنثور، ج ۱، ص ۱۱؛ الاتقان، ج ۱، ص ۱۱۶.</ref>؛ نیز مرسی میگوید: حدیثی نقل شده که میگوید: کسی سوره حمد را اُمّ الکتاب نخواند، بلکه فاتحه الکتاب بخواند. سپس این حدیث را رد کرده و صحیح ندانسته است؛ اما [[سیوطی]] اصل حدیث بودن چنین سخنی را انکار کرده است <ref>الاتقان، ج ۱، ص ۱۱۶.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۴.]</ref>. | |||
مفسران درباره علت نامگذاری سوره حمد به اُمّ الکتاب وجوهی شمردهاند<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۴.]</ref>: | |||
#برخی با استناد به اطلاق «اُمّ القوم» بر رئیس قوم به سبب برتریش بر سایر افراد قوم، علت این نام را برتر بودن سوره حمد بر سایر سورهها دانستهاند<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۴.]</ref>. | #برخی با استناد به اطلاق «اُمّ القوم» بر رئیس قوم به سبب برتریش بر سایر افراد قوم، علت این نام را برتر بودن سوره حمد بر سایر سورهها دانستهاند<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۴.]</ref>. | ||
#در نظری دیگر برابر بودن حرمت این سوره با همه سورههای دیگر راز این نامگذاری بیان شده است <ref>مجمع البيان، ج ۱، ص ۸۸ .</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۴.]</ref>. | #در نظری دیگر برابر بودن حرمت این سوره با همه سورههای دیگر راز این نامگذاری بیان شده است <ref>مجمع البيان، ج ۱، ص ۸۸ .</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۴.]</ref>. | ||