اصل صحت در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

بخشی از اَعمال از هر دو جهت حسن است؛ یعنی هم بر وجه [[اباحه]] صادر شده و هم اثر مطلوب را دارد. بخشی دیگر از [[اعمال]] نه [[مباح]] است و نه صحیح؛ مانند [[معامله]] ربوی، و بخش سوم، حسن است؛ ولی صحیح نیست؛ یعنی اثر مطلوب بر آنها بار نمی‌شود؛ مانند معامله شی‌ء مجهول، یا با ثمن مجهول، و بخش چهارم حسن نیست؛ ولی صحیح است؛ مانند بیع وقت ندا ([[داد و ستد]] هنگام ندای [[مؤذن]] برای [[نماز جمعه]]). <ref>اصطلاحات الاصول، ص۵۴ ـ ۵۵. </ref> به نظر می‌رسد [[اصل صحت]] فراتر از این دو عرصه نیز قابل جریان است؛ زیرا موارد و مصادیقی در اصل صحت مطرح می‌شود که در هیچ یک از دو اصطلاح فوق نمی‌گنجد؛ مانند:

#جریان اصل صحت در گفتار هر متکلمی هنگام [[شک]] در اینکه آیا او قصد معنا کرده یا سخنی [[بیهوده]] و [[لغو]] یا غلط بر زبان رانده است. در این مثال، نتیجه اصل صحت آن است که او قصد معنا کرده، به‌گونه‌ای که حتّی اگر خود نیز ادّعا کند که من قاصد معنا نبودم، بلکه سخنی گزاف گفتم، از او پذیرفته نیست.

==[[ادله]] [[حجیت]] اصل صحت (به معنای نخست)==

#{{متن قرآن|وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ}}<ref>«و برخی از ایشان کسانی هستند که پیغمبر را آزار می‌کنند و می‌گویند او خوش‌باور است؛ بگو سخن نیوش خوبی برای شماست که به خداوند ایمان و مؤمنان را باور دارد و برای آن دسته از شما که ایمان آورده‌اند رحمت است و برای آن کسان که به فرستاده خداوند آزار می‌رسانند» سوره توبه، آیه ۶۱.</ref> به این آیه می‌توان درباره [[اصل صحت]] در اقوال، [[استدلال]] کرد. <ref>اوثق الوسائل، ص۵۷۴ ـ ۵۷۵. </ref> در این آیه سخن از کسانی است که [[پیامبر]] را [[آزار]] می‌دادند که او بسیار خوش‌باور است. خداوند می‌فرماید: به آنها بگو اگر پیامبر[[سخن]] شما را گوش می‌دهد و می‌پذیرد به نفع شماست: {{متن قرآن|قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ}}. شاید خیر بودن از این جهت باشد که او با این کار آبروی شما را [[حفظ]] می‌کند و اگر می‌خواست فورا پرده‌ها را بالا زند و شما را [[رسوا]] کند [[مشکلات]] فراوانی برای شما به وجود می‌آمد؛ ولی این آیه ویژه پیامبر است و او به مقتضای [[رسالت]] خویش به سخنها گوش می‌دهد و شاید نتوان اصل صحت را به‌صورت قاعده‌ای عام از آن استفاده کرد.

==شرایط جریان اصل صحت (به معنای نخست)==

برای جریان اصل صحت شرایطی ذکر شده است:

#حمل بر [[صحت]] درباره همه [[انسان‌ها]] جریان ندارد، بلکه تنها در حیطه [[مؤمنان]] یا به‌طور اعم، همه [[مسلمانان]] مطرح است، چنان که در [[روایات]] تعبیر «اَخیک» آمده و کنایه از [[برادر دینی]] است. باز در روایاتی تعبیر «مسلم» آمده و [[حرمت]] [[بدگمانی]] به مسلمانان در ردیف حرمت ریختن [[خون]] و بردن آبروی او قرار داده شده است.

==[[ادله]] [[اصل صحت]] (به معنای دوم)==

##[[غلبه]]؛ زیرا افعال دیگران غالبا شکل صحیح را دارد، بنابراین، موارد [[شک]] در صحت نیز به اعمّ اغلب ملحق می‌شود، بر همین اساس، عدّه‌ای [[ذبح]] و نحر [[بادیه نشینان]] [[مسلمان]] را، حمل بر صحت می‌کردند. <ref>فتح الباری، ج ۹، ص۵۲۳. </ref>

##[[حفظ نظام]] و [[صلاح جامعه]] بر اجرای اصل صحت متوقف است؛ زیرا راه [[علم عادی]] به وسیله طرق متعارف، برای احراز [[صحت]] [[اعمال]] دیگران بسته است.

==حدود و شرایط جریان [[اصل صحت]] (به معنای دوم)==

#[[شک]] در صحت گاه از جهت قابلیت فاعل است و گاه از جهت قابلیت مورد و گاه از جهت احتمال نبودن شرط یا وجود مانع؛ برخی [[معتقد]] به شمول اصل صحت نسبت به هر سه مورد هستند؛<ref>فرائد الاصول، ج ۲، ص۷۳۱. </ref> لیکن علاّمه و محقق، قدر مسلّم از جریان اصل صحت را مورد اخیر دانسته و نسبت به مورد اول و دوم آن جاری نمی‌دانند. <ref>تذکره‌الفقهاء، ج ۱، ص۸۷؛ فرائدالاصول، ج ۲، ص۷۲۳. </ref>

#شرط دیگر آن است که تحقق اصل عمل، مسلّم و [[محرز]] باشد و فقط [[شک]] در صحت آن داشته باشیم، بنابراین، اگر شک در وجود عمل غیر داریم جای اجرای اصل صحت نیست، ازاین‌رو گفته شده اگر در افعالی که از عناوین قصدی است، شک کنیم به مجرّد احراز صورت ظاهری عمل، اصل صحت جاری نمی‌شود؛ زیرا باید قصد فاعل نیز محرز گردد. <ref>فرائد الاصول، ج ۲، ص۷۲۷؛ القواعد الفقهیه، مکارم، ج ۱، ص۱۲۸. </ref>

==جایگاه اصل صحت در برابر سایر اصول==

درباره اینکه آیا اصل صحت از امارات است یا از اصول و به بیان دیگر آیا از امارات معتبر [[شرعی]] است که از واقع [[کشف]] می‌کنند (دلیل [[اجتهادی]]) <ref>فرائد الاصول، ج ۲، ص۷۲۹. </ref> یا از اصول عملیه که تعبدی هستند و در هنگام [[جهل]] [[وظیفه عملی]] مکلّف قرار داده شده‌اند (دلیل فقاهتی)؟ برخی گفته‌اند: ظاهر حال هرکس آن است که عمدا کار خود را ناقص نمی‌گذارد و معمولاً در حین عمل، توجّه و التفات بیشتری دارد که با [[غفلت]] و [[سهو]] او منافات دارد، ازاین‌رو اگر منشأ شک‌در [[صحت]]، احتمال [[نقص]] عمدی یا غفلت و سهو باشد، اصل صحت از امارات است و اگر منشأ [[شک]]، نقص از روی جهل فاعل باشد، اصل صحت، اصل عملی تعبدی خواهد بود. برخی دیگر گفته‌اند: اگر منشأ شک، [[غلبه]] یا اقتضای طبیعی باشد. در این دو صورت اصل صحت، [[اماره]] است؛ ولی اگر منشأ آن، [[لزوم]] حرج و [[اختلال نظام]] باشد، از اصول عملی خواهد بود که بر اساس [[مصالح]] [[جامعه انسانی]] بنا شده است. <ref>القواعد الفقهیه، مکارم، ج ۱، ص۱۴۰ ـ ۱۴۱. </ref> پرسشی که بر مباحث پیشین متفرع می‌شود این است که آیا اصل صحت بر سایر اصول مقدم می‌شود یا نه؟ یکی از مهم‌ترین اصول، [[استصحاب]] [[فساد]] است ([[حکم]] به بقای حالت پیشین)؛ یعنی پیش از آنکه [[معامله]] یا [[عبادت]] واقع شود، هنوز نقل و انتقالی صورت نگرفته و عبادت حاصل نشده بود، حال در مورد شک بنا می‌گذاریم که وضع پیشین باقی است.

==اصل صحت در دانشنامه معاصر قرآن کریم==

== منابع ==

{{منابع}}

# [[پرونده:10524027.jpg|22px]] [[محمد علی کوشا|کوشا، محمد علی]]، [[اصل صحت - کوشا (مقاله)|مقاله «اصل صحت»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']]

{{پایان منابع}}