تفسیر مالک بن انس: تفاوت میان نسخه‌ها

به [[گمان]] [[قوی]] [[التفسیر المسند]] همان کتابی است که ابن ندیم با عنوان تفسیر مالک بن انس از آن خبر داده است. [[ابن کثیر]] با تعبیرهایی از قبیل {{عربی|"وعن مالك في تفسيره المروي عنه"}}، {{عربی|"وقال مالك في ما يروي عنه في التفسير"}}، {{عربی|"وقد وقع في التفسير المروي عن الامام مالك"}} و {{عربی|"روی مالك في تفسيره"}} و [[سیوطی]] با تعبیر {{عربی|"اخرج مالك في تفسيره"}} از تفسیر وی [[روایت]] نقل کرده‌اند<ref>ر.ک: ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج۱، ص۴۶۵ (تفسیر آیات ۷-۱۰ سوره نساء)، و ج۲، ص۴۸۲ (تفسیر آیات ۱۱۸ و ۱۱۹ سوره هود)، و ج۳، ص۴۸ (تفسیر آیات ۴۹-۵۲ سوره اسراء)، و ص۴۴۱ (تفسیر آیات ۲۶ و ۲۷ سوره روم)، و ج۴، ص۱۶۲ (تفسیر آیات ۲۱-۲۳ سوره جاثیة)، الدر المنثور سیوطی، ج۴، ص۱۵۷ (تفسیر آیه ۲۸ سوره ابراهیم)، و ج۶، ص۳۱۷ (تفسیر آیه ۴ سوره صف).</ref>. [[آلوسی]] نیز در آغاز تفسیر سورۀ شعرا با عبارت {{عربی|"وتفسير الامام مالك تسميتها بسورة الجامعة}} به این تفسیر اشاره دارد<ref>آلوسی، روح المعانی، ج۱۰، جزء ۱۹، ص۵۸.</ref>؛ بنابراین، نوشته‌ای در تفسیر اثر مالک بن انس وجود داشته است و چون مالک متولد ۹۳ و متوفای ۱۷۹ ه‍‌. ق می‌باشد و در [[عصر امام باقر]]، [[امام صادق]]، [[امام کاظم]] و [[امام رضا]]{{عم}} می‌زیسته و از [[اصحاب]] و [[راویان]] از امام صادق{{ع}} به شمار آمده است<ref>ر.ک: رجال الطوسی، ص۳۰۸ (اصحاب الصادق{{ع}}، باب المیم، رقم ۴۵۵).</ref>، این اثر را می‌توان از آثار تفسیری عصر حضور به شمار آورد، ولی این اثر چاپ نشده و در حال حاضر خبری از آن در دست نیست.

در نیمۀ اول [[قرن ششم]]، [[ابو بکر بن عربی معافری]] - شارح موطّأ مالک - بخشی از آرای [[تفسیری]] و سخنان مالک در توضیح بعضی از کلمات و عبارات [[قرآن]] را با عنوان کتاب التفسیر به ترتیب سور و [[آیات قرآن]] ضمن کتاب القبس فی شرح موطّأ مالک بن انس آورده و شرح و توضیح داده است. کتاب التفسیر که آمیخته‌ای از سخنان تفسیری مالک و شرح [[ابن عربی]] است، در ۳۵ صفحه ضمن «القبس» (ج ۳، ص ۱۰۴۷-۱۰۸۱) چاپ شده و موجود است و اولین سخنی که در آن کتاب از مالک نقل و شرح شده، مربوط‍ به داستان [[آدم]]{{ع}} [[حسد]] و [[تکبّر]] [[شیطان]] نسبت به وی، و [[بخل]] یا [[حرص]] [[حضرت آدم]] نسبت به شجرة منهیّه است<ref>ر.ک: معافری، القبس فی شرح موطّأ مالک بن انس، ج۳، ص۱۴۰۸.</ref> و دومین سخن مربوط‍ به {{متن قرآن|نُقَدِّسُ لَكَ}}<ref> سوره بقره، آیه ۳۰.</ref> می‌باشد و از مالک نقل شده که [[تقدیس]] را به «[[صلاة]]» معنا کرده است<ref>ر.ک: معافری، القبس...، ج۳، ص۱۵۰.</ref> و آخرین سخن در مورد {{متن قرآن|تُعَزِّرُوهُ}}<ref> سوره فتح، آیه ۹.</ref> در [[سوره فتح]] است و از مالک نقل شده که {{متن قرآن|تُعَزِّرُوهُ}} را به {{متن قرآن|تَنْصُرُوهُ}} معنا کرده است<ref>ر.ک: معافری، القبس...، ج۳، ص۱۰۸۱.</ref>. مطالب تفسیری نقل شده از مالک در این کتاب اندک است؛ زیرا فقط‍ درباره برخی کلمات یا عبارات ۴۶ [[آیه]] از ۲۳ سورۀ [[قرآن]] سخنی از مالک نقل و شرح شده و بیشتر مطالب آن شرح و توضیح سخنان مالک است<ref>ر.ک: معافری، القبس...، ج۳، ص۱۰۸۱-۱۴۰۷.</ref>.

در نیمۀ اول قرن پانزدهم نیز شخصی به نام [[حمید لحمر]] - استاد دانشکدۀ [[ادبیات]] و [[علوم انسانی]] سایس‌فاس - [[آثار تفسیری]] مالک را از کتاب‌های مختلف [[اهل تسنن]] جمع‌آوری و به ترتیب سور و [[آیات قرآن]] تنظیم و با نام الامام مالک مفسراً منتشر کرده است<ref>این کتاب را انتشارات دار الفکر در بیروت در سال ۱۴۱۵ ه‍‌. ق چاپ و منتشر کرده است.</ref>. این کتاب یک مقدمه و دو بخش دارد. در مقدمه، موضوع و دواعی بحث و روش جمع و تحقیق گردآورنده و [[مشکلات]] وی بیان شده است. در بخش اول، شرح‌ حال مالک و روش [[تفسیری]] وی و در بخش دوم، آثار تفسیری مالک به ترتیب سور و [[آیات]] آمده است. مصادر اصلی آثاری که در این کتاب گرد آمده - آن‌گونه که گردآورنده بیان کرده است - کتاب‌های:

#«موطّأ» تألیف مالک بن انس؛

#«التحصیل مهدوی»؛

#«الهدایة الی بلوغ النهایة» تألیف [[مکی بن ابی طالب]]؛

#«البیان و التحصیل» تألیف [[ابن رشد]]؛  

#«[[احکام القرآن]]» و «الاحکام الصغری» تألیف [[ابن عرب]]؛

#«القبس فی شرح موطّأ مالک بن انس»، تألیف [[ابن عربی]]؛

#در [[المنثور]] [[سیوطی]] است<ref>ر.ک: لحمر، الامام مالک مفسّرا، ص۲۳-۲۹، وی از چهار کتاب دیگر به‌عنوان مصادر ثانوی یاد کرده است و آن الف) احکام القرآن جصّاص؛ ب) احکام القرآن؛ ابن الفرس؛ ج) المنتفی باجی، د) روح المعانی آلوسی است (ر.ک: لحمر، الامام مالک مفسّرا، ص۲۹).</ref>. بنابراین، هرچند این کتاب دستیابی به آرای پراکنده مالک در [[تفسیر آیات]] را آسان کرده است، ولی مطلبی اضافه بر آنچه در کتاب‌های دیگر از مالک نقل شده، ندارد و اعتبار آن نیز به اعتبار آن مصادر بستگی دارد و اگر اعتبار آثار نقل شده در این کتاب بر اثر زیاد شدن واسطه، از آثار نقل شده در آن مصادر کمتر نباشد، بیشتر نمی‌باشد.