بنی‌عبدالقیس: تفاوت میان نسخه‌ها

گسترش فتوحات در نواحی و شهرهای گوناگون سبب شد تا تیره‌های عبدالقیس در نواحی مختلف پراکنده شوند و با اجرای [[سیاست]] اسکان [[قبایل عرب]] در شهرهای مفتوحه، شهرهای توج و [[موصل]] سکونتگاه تیره‌های مختلف عبدالقیس به‌ویژه اللبُوه گشت.<ref> ابن درید، الاشتقاق، ج۲، ص۳۲۴، ابن قتیبه، المعارف، ص۹۳</ref> علاوه بر آن دغدغه‌های تازه [[سرداران]] و بزرگان [[خلافت اسلامی]] [[مدینه]] در اسکان [[سپاهیان]] [[عرب]] و تأمین علوفه [[چارپایان]] و سایر نیازهای آنها، موجب شد تا [[سعد بن ابی وقاص]]، به امر [[خلیفه دوم]]، به دنبال جایگاهی مناسب برای [[احداث]] شهری جدید برآید. او بدین منظور، ابتدا به [[انبار]] رفت؛ اما [[بدی]] آب و هوا و مگس فراوان<ref> بلاذری، فتوح البلدان، ترجمه، ص۳۹۲</ref> وی را به سوی ناحیه غربی [[فرات]]- در نزدیکی [[حیره]]- کشاند و در [[سال ۱۷ هجری]] سنگ بنای اولیه [[شهر کوفه]] را در این ناحیه گذاشت.<ref> بهادر قیم، مسعود و لی زاده، نقش و عملکرد قبیله عبدالقیس در روند تحولات سیاسی جهان اسلام، ص۱۳۹-۱۴۰.</ref> با تأسیس [[کوفه]] و سپس [[بصره]]، [[اعراب]] از جمله [[عبدالقیس]] از سرتاسر شبه [[جزیره عربستان]]، به این دو [[شهر]] [[هجرت]] کردند. بصره به هنگام تأسیس بر چهار خطه بنا نهاده شد:

#خطه [[اهل]] عالیه که بسیاری از [[قبایل]] که تعدادشان در بصره اندک بود از جمله: [[سلیم]]، ضبَّه، [[مزینه]]، [[باهله]]، [[ثقیف]]، [[خزاعه]]، [[هذیل]]، قشیر، [[نهد]]، نمیر و [[غنی]] را شامل می‌‌شد.

#خطه [[تمیم]]. که تعدادی از بطون این [[قبیله]] همچون: سعد، صریم، [[نهشل]]، [[مجاشع]]، [[یربوع]]، قریع و... را در بر می‌‌گرفت.

#خطه [[ربیعه]]؛ که بر دو قسم بودند. یکی خطه [[بکر بن وائل]] که شامل: [[بنی عجل]] بن لجیم، [[قیس بن ثعلبه]]، [[تیم]] بن [[ثعلبه]]، سدوس و یشکر، ذهل، حنیفه، [[عنزه]] و... می‌‌شد. و دیگری خطه عبدالقیس که شامل تیره‌هایی از بطون این قبیله مانند: [[بنی محارب]] بن [[عمرو]]، بنی عصر بن [[عوف]]، العمور، [[بنی عامر]] بن الحارث، بنی الصباح بن لکیز و... می‌‌گردید.

کوفه هم به هفت قسم موسوم به «اسباع» تقسیم شد:  

#[[همدان]] وحمیَر  

#قیس عیلان و [[عبد القیس]]  

#[[مذحج]] و أشعریون  

#کنده، [[قضاعه]] و [[مهره]]  

#[[أزد]] و [[بجیله]] و [[خثعم]] و أنصار  

#قبائل بکر بن وائل و [[تغلب]] وسایر ربیعه غیر از عبد القیس  

#[[قریش]] و تمیم و أسد و ضبَّه و [[رباب]] و [[مزینه]]<ref> ثقفی کوفی، الغارات، مقدمه، ج۱، ص۵۱.</ref>-<ref> علی کورانی عاملی، سلسلة القبائل العربیة فی العراق، ج۳، ص۷-۸.</ref>  

در تقسیم‌بندی‌ها، هر قسمتی دارای امیری بود که [[امیر]] قیس بن عیلان و عبدالقیس در آن [[زمان]]، [[سعد بن مسعود ثقفی]] - عموی [[مختار بن أبی عبید]]- بود. <ref> نصر بن مزاحم منقری، وقعة صفّین، ص۱۱۷؛ در تقسیم‌بندی‌های دیگر نیز همدان وحمیَر به ریاست سعید بن قیس همدانی، مذحج و أشعریون به سرپرستی زیاد بن نظر حارثی، کنده، قضاعه و مهره به ریاست حجر بن عدی کندی، أزد و بجیله و خثعم و أنصار با مهتری مخنف بن سلیم، قبائل بکر بن وائل و تغلب وسایر ربیعه غیر از عبد القیس به ریاست وعلة بن مخدوج ذهلی و قریش و تمیم و أسد و ضبَّه و رباب و مزینه به سرپرستی معقل بن قیس ریاحی اداره می‌‌شدند. (ثقفی کوفی، الغارات، مقدمه، ج۱، ص۵۱..)</ref> از آنجا که به گزارش [[بلاذری]]، [[قبایل]] نزاری در سمت غربی [[کوفه]] مستقر شدند و دیگران نیز این قبیله‌ها را نام برده‌اند، می‌‌توان [[اطمینان]] یافت که [[عبدالقیس]]، در سمت غربی مستقر بوده‌اند.<ref> بلاذری؛ فتوح البلدان، ص۲۸۶.</ref> ماسینیون بر این [[اعتقاد]] است که عبدالقیس، تحت [[ریاست]] [[زهرة بن حویۀ سعدی تمیمی]] به کوفه آمدند.<ref> ماسینیون، خطط الکوفة وشرح خریطته، ص۱۱.</ref> در کوفه همچنین، جبانه و صحرایی نیز به عبدالقیس منسوب بوده است. جبانه یا صحرا، به فضای باز پیرامون [[قبیله]] گفته می‌‌شد که به تدریج برای [[دفن]] [[مردگان]] و گردهمایی‌های قبیله ای به کارمی رفت.<ref> براقی نجفی، تاریخ الکوفه، ص۱۴۳ و ۱۴۴؛ نعمت الله صفری فروشانی، مهدی سلیمانی آشتیانی، نقش قبیله شیعی بنو عبدالقیس در حیات فرهنگی و اجتماعی کوفه در عصر حضور ائمه{{ع}}، ص۵۵.</ref> عبقسی‌ها در قسمت اختصاصی خود، مسجدی بنا کردند و با قبیله [[ایرانی]] تبار «بنی حمراء» همپیمان گردیدند.<ref> دائرة المعارف تشیع، مقاله بنی عبدالقیس، عبدالحسین شهیدی، ج۳، ص۴۷۹.</ref> ساختار [[انسانی]] - قومی کوفه در مدت ۳۳ سال، سه بار [[تجدید]] [[سازمان]] یافت. به [[روزگار]] [[خلافت عمر بن خطاب]]، [[امام علی]]{{ع}} و [[حکمرانی]] [[زیاد بن سمیه]] بر [[عراق]] (۵۰ [[هجری]])، بافت قبیله‌ای کوفه دگرگونی‌هایی یافت؛ اما با این وجود، [[قبیله عبدالقیس]]، جایگاه خویش را در این [[شهر]] [[حفظ]] نمود. آنها همچنین، به حفظ موقعیت خود در شهر جدید التأسیس [[بصره]] [[همت]] گماشتند. [[خاندان]] [[آل]] [[جارود]]) [[عبدالقیس]]) به همراه [[خاندان]] مهلب و [[بنی مسلم بن عمر باهلی]] و خاندان بنی مسمع، از [[بنی بکر بن وائل]]، چهار خاندان معروف [[بصره]] را تشکیل می‌‌دادند که در [[زمان]] [[عثمان بن عفان]]، [[اذینه بن سلمه بن حارث عبدی]]، [[ریاست]] بر بنی عبدالقیس بصره را برعهده داشت و پسرش «عبدالرحمان»، عهده‌دار [[قضاوت]] [[شهر]] بود.<ref> المطیری، التاریخ و سیاسی و الحضاری لا قلیم البحرین منذ ظهور الاسلام حتی قیام الدوله الامویه، ص۱۰۵-۱۰۶.</ref> تیره‌های [[آل]] [[معذل بن عیلان]] و بنو عامره [[نخل]] از دیگر بطون صاحب نام عبدالقیس در بصره بودند. در عمان نیز، عشیره‌های [[بنی نَکَره بن لُکَیز]] و [[بنی الدلیل]] [[منزل]] اختیار کردند.<ref> ابن قتیبه، المعارف، ص۹۴؛ ابن درید، الاشتقاق، ج۱، ص۱۴.</ref> این پراکندگی، [[اقتدار]] و [[نفوذ]] ایشان را در بسیاری از تحولات تضمین می‌‌کرد. <ref> بهادر قیم، مسعود و لی زاده، نقش و عملکرد قبیله عبدالقیس در روند تحولات سیاسی جهان اسلام، ص۱۴۰.</ref>  

[[خراسان]] نیز از دیگر مناطق محل [[اجتماع]] و [[مهاجرت]] بنو عبدالقیس به شمار رفته است. گفته شده که در [[سال ۹۶ هجری]] تعداد جنگجویان عبدالقیس در خراسان به [[فرماندهی]] [[عبدالله بن علوان]] به چهار هزار تن می‌‌رسید.<ref> عمر رضا کحاله، معجم قبائل العرب،ج۲، ص۷۲۷؛ دائرة المعارف تشیع، مقاله بنی عبدالقیس، عبدالحسین شهیدی، ج۳، ص۴۷۹</ref> هم اکنون تعداد قابل توجهی از این قبیله در شهرهایی از [[خوزستان]] به ویژه [[اهواز]]، [[آبادان]]، خرمشهر (محمره)، شادگان (فلاحیه)، [[حمیدیه]] (به ویژه در دهستان گمبوعه)، هویزه، ماهشهر و برخی دیگر از مناطق خوزستان ساکن هستند که نام [[خانوادگی]] آنها «عبودی» است [[زندگی]] می‌کنند. در [[عراق]] نیز در بخش‌های مختلف از جمله در [[کربلا]]، [[نجف]]، شطرة، بصره، [[زبیر]]، [[عماره]]، [[موصل]] و [[بغداد]] زندگی می‌کنند و در در آنجا نیز به همین نام خانوادگی مشهورند. البته در عراق و [[ایران]] از این [[قبیله]] تحت عنوان «اعبوده» یا «العبودة» یاد می‌شود. «السناجرة» نیز نام دیگری است که در عراق و ایران به این قبیله اطلاق می‌گردد. سناجرة از انتساب به منطقه سنجار در [[موصل]] گرفته شده‌است که روزگاری بزرگانی از این قبیلة در آنجا سکونت داشتند. در حال حاضر «[[آل]] خیون» بزرگان این [[قبیله]] در [[شهر]] شطره [[عراق]] [[زندگی]] می‌کنند. شاخه‌هایی از این قبیله بزرگ نیز در بخش‌های شرقی از ساحل خلیج [[فارس]] [[ایران]] نیز از جمله شهرهای گناوه، [[دیلم]]، بوشهر، عسلویه، کنگان، بندر لنگه (لنجه)، قشم (نام اصلی آن [[قواسم]] بوده‌است که بخشی از [[امارت]] [[القواسم]] یا امارت لنجه بود که از قرن‌ها پیش در این جزیره [[حکومت]] می‌کردند و از [[نسب]] [[امام جعفر صادق]]{{ع}} بوده‌اند و جزیره [[کیش]] یا همان جزیره قیس (که به دلیل سکونت مردمانی از قبیله [[عبدالقیس]] در آنجا به این نام مشهور شده‌است) زندگی می‌کنند. از تیره شاخه قدیمی عبدالقیس می‌‌توان به بنی کاوان اشاره کرده که در جزیره قشم یا همان ابرکاوان ساکن بودند.<ref> دانشنامه ایرانیکا ʿABD-AL-QAYS.</ref>