ابان بن تغلب

آشنایی اجمالی

أبان بن تغلب بن رباح أبوسعید البکری الجریری مولی بنی جریر بن عبادة بن ضبیعة بن قیس بن ثعلبة بن عکابة بن صعب بن علی بن بکر بن وائل^[۱] از راویان معروفی است که جامعیت علمی بالایی داشته و در بسیاری از علوم، مانند فقه، حدیث، لغت، نحو، تفسیر و علوم قرآن، متبحر بوده و از پیشگامان این دانش‌ها شمرده شده است. او از اصحاب امامان امام سجاد، امام باقر و امام صادق(ع) بوده^[۲] و از آن سه بزرگوار روایت کرده است^[۳]. ابان بن تغلب افزون بر امامان معصوم، از محدثانی همچون فضیل بن زبیر، مجاهد، عبدالأعلی تغلبی، علی بن محمد بن بشیر^[۴]، سلیم بن قیس هلالی^[۵]، زراره، ابوحمزه، سعید بن مسیب^[۶]، عکرمة، سعید بن جبیر^[۷]، سفیان بن ابی لیلی^[۸] و ابوبصیر^[۹] حدیث آموخته و روایت کرده است. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان عبدالرحمن بن حجاج، ابوجمیلة، زید قتات، رفاعة، جمیل بن دراج، محمد بن سلام، جمیل بن صالح، ابراهیم بن فضل، حماد، هشام بن سالم و عبدالله بن حماد می‌باشند^[۱۰]

درباره شخصیت ابان بن تغلب، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف نیست و همه رجالیان در توثیق او یکسان نظر داده و از وی به بزرگی یاد کرده‌اند. نجاشی نوشته است: عظيم المنزلة في أصحابنا، لقي علي بن الحسين و أباجعفر و أباعبدالله(ع)، روي عنهم، و كانت له عندهم منزلة و قدم^[۱۱]. شیخ طوسی نیز او را ثقة جليل القدر عظيم المنزلة در اصحاب معرفی کرده و افزوده است که وی امام سجاد، امام باقر و امام صادق(ع) را درک کرده و از ایشان روایت نموده و نزد آنان خطوة و قدم داشته است^[۱۲]. صاحب معالم نیز نوشته است: روي فيه أحاديث جليلة تقتضي تفخيمه و تعظيمه، و حاله في الثقة و الجلالة شهير جداً لا ضرورة إلي الاستدلال عليه بخبر خاص^[۱۳]. در رجال کشی و نجاشی، روایات گوناگونی درباره ابان بن تغلب نقل شده که گویای جایگاه والای وی نزد امامان معصوم(ع) هستند؛ از جمله امام صادق(ع) فرمود: رَحِمَهُ اللَّهُ أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ أَوْجَعَ قَلْبِي مَوْتُ أَبَانٍ^[۱۴]. همچنین حضرت به ابان اجازه داد تا در مسجد بنشیند و به مردم فتوا دهد^[۱۵]، و فرمود: جَالِسْ أَهْلَ الْمَدِينَةِ فَإِنِّي أُحِبُّ أَنْ يَرَوْا فِي شِيعَتِنَا مِثْلَكَ^[۱۶]. رجالیان اهل سنت نیز با اعتراف به صداقت و وثاقت ابان بن تغلب و صحیح دانستن روایاتش، وی را بدعت‌گذار و غالی خوانده‌اند^[۱۷]؛ اما این اتهام به ابان اختصاص ندارد، بلکه هر کسی که معتقد به حقانیت حضرت علی(ع) و بطلان غاصبان حقوق اهل بیت(ع) باشد، به بدعت و غلو متهم است.

تاریخ دقیق وفات وی معلوم نیست، ولی به تصریح منابع رجالی وی در سال ۱۴۱ هجری قمری در شهر کوفه، همزمان با خلافت منصور دوانیقی و در زمان حیات امام صادق(ع) درگذشته است^[۱۸]. آیت‌الله بروجردی ایشان را در طبقات رجال کافی از کبار طبقه چهارم شمرده است^[۱۹]. او دارای تألیفاتی چون کتاب التفسیر، کتاب معانی القرآن^[۲۰]، کتاب الغریب فی القرآن، کتاب القراءات و کتاب الفضایل^[۲۱] بوده است.^[۲۲].

جستارهای وابسته

بکر بن وائل (قبیله)
بنی جریر (قبیله)
تغلب بن رباح (پدر)

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۱

پانویس

↑ رجال النجاشی، ص۱۰، ش۷.
↑ ر. ک: رجال البرقی، ص۹ و ۱۶.؛ لقی علی بن الحسین و أباجعفر و أباعبدالله(ع) و روی عنهم (رجال النجاشی، ص۱۰، ش۷)
↑ الفهرست (طوسی)، ص۴۴، ش۶۱؛ ر. ک: روایت از امام سجاد(ع) (من لایحضره الفقیه، ج۴، ص۲۰۴، ح۵۴۷۳)، باب الوصیة بالشیء من المال و السهم و الجزء و الکثیر؛ روایت از امام باقر(ع) (الکافی، ج۱، ص۷۰، ح۸)، باب الأخذ بالسنة و شواهد الکتاب؛ روایت از امام صادق(ع) (الکافی، ج۱، ص۳۱، ح۸)، باب فرض العلم و وجوب طلبه و الحث علیه.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۹، ص۶۰۴؛ ج۱۰، ص۸۸؛ ج۱۳، ص۵۴ و ۱۵۳.
↑ الخصال، ج۲، ص۴۷۵، ح۳۸.
↑ الکافی، ج۴، ص۱۴۰، ح۹، ج۵، ص۱۶۲، ح۲، ج۶، ص۲۰۴، ح۱۰.
↑ الأمالی (صدوق)، ص۳۶ (ح۱۱) و ۲۴۶ (ح۷).
↑ ثواب الأعمال، ص۳۲؛ الخصال، ج۲، ص۳۵۳، ح۳۴.
↑ رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، ص۱۳۳، ح۲۱۰.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۲، ص۳۶۶؛ ج۳، ص۱۰۱ و ۲۲۳، ج۵، ص۲۷۹ و۵۷۵؛ ج۶، ص۴۴۰؛ ج۸، ص۲۹۲؛ ج۹، ص۲۴۲ و ۴۴۶؛ ج۱۱، ص۳۱۷، ج۱۳، ص۹۶.
↑ رجال النجاشی، ص۱۰، ش۷.
↑ الفهرست (طوسی)، ص۴۴، ش۶۱.
↑ التحریر الطاووسی، ص۶۹ - ۷۰، ش۴۱.
↑ رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، ص۳۳۰ - ۳۳۱، ح۶۰۱ - ۶۰۴.
↑ رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، ص۳۳۰ - ۳۳۱، ح۶۰۱ - ۶۰۴.
↑ رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، ص۳۳۰ - ۳۳۱، ح۶۰۱ - ۶۰۴.
↑ المغنی فی الضعفاء، ج۱، ص۱۱، ش۲؛ سیر أعلام النبلاء، ج۶، ص۳۰۸، ش۱۳۱؛ میزان الاعتدال، ج۱، ص۵ - ۶، ش۲؛ تقريب التهذيب، ج۱، ص۵۰، ش۱۳۶.
↑ ر. ک: رجال النجاشی، ص۱۳، ش۷؛ رجال الطوسی، ص۱۰۹، ش۱۰۶۶؛ مشاهیر علماء الأمصار، ص۲۵۹، ش۱۲۹۷؛ تهذیب الکمال، ج۲، ص۸، ش۱۳۵؛ الکاشف، ج۱، ص۲۰۵، ش۱۰۴؛ سیر أعلام النبلاء، ج۶، ص۳۰۸، ش۱۳۱؛ ر. ک: الطبقات الکبری، ج۶، ص۳۶۰.
↑ ر. ک: الموسوعة الرجالیه (طبقات رجال الکافی)، ص۲۲.
↑ از کتب فهارس فهمیده می‌شود که شماری از روات و دانشمندان، کتاب‌هایی با عنوان معانی القرآن تألیف کرده‌اند. علامه امین درباره محتوای این کتاب‌ها می‌نویسد: والظاهر أن المراد بها المعانی المتنوعة المشتمل علیها القرآن الکریم من القصص و الحکایات و الأحکام و المواعظ والأمثال و نحو ذلک و تفسیرها و ما یتعلق بها فالمراد به تفسیر القرآن لکن باعتبار ما فیه من الأنواع أو أن المراد بمعانی القرآن المعانی التی یشکل فهمها بحیث یقال فیها معنی کذا هو کذا نظیر معانی الأخبار الذی ألفه الصدوق (أعیان الشیعه، ج۱، ص۱۲۹).
↑ شیخ طوسی و نجاشی کتاب الفضائل را از آثار علمی ابان بن تغلب معرفی کردند؛ احتمالاً مراد فضائل القرآن باشد؛ بدان جهت از آثار قرآنی ابان بن تغلب برشمردیم. علامه امین نوشته است: فیحتمل أن المراد فضائل القرآن و یؤیده أن التألیف فی فضائل أهل البیت(ع) لم یکن متعارفاً یومئذ و لکن هذه العبارة أظهر فی إرادة فضائل أهل البیت(ع) (أعیان الشیعه، ج۱، ص۱۳۰)؛ رجال النجاشی، ص۱۱، ش۷؛ الفهرست (طوسی)، ص۴۵، ش۶۱؛ الفهرست (ابن ندیم)، ص۲۷۶؛ الفهرست (ابن ندیم)، ص۳۶.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۱، ص۱۰۳-۱۱۵.

[1] رجال النجاشی، ص۱۰، ش۷.

[2] ر. ک: رجال البرقی، ص۹ و ۱۶.؛ لقی علی بن الحسین و أباجعفر و أباعبدالله(ع) و روی عنهم (رجال النجاشی، ص۱۰، ش۷)

[3] الفهرست (طوسی)، ص۴۴، ش۶۱؛ ر. ک: روایت از امام سجاد(ع) (من لایحضره الفقیه، ج۴، ص۲۰۴، ح۵۴۷۳)، باب الوصیة بالشیء من المال و السهم و الجزء و الکثیر؛ روایت از امام باقر(ع) (الکافی، ج۱، ص۷۰، ح۸)، باب الأخذ بالسنة و شواهد الکتاب؛ روایت از امام صادق(ع) (الکافی، ج۱، ص۳۱، ح۸)، باب فرض العلم و وجوب طلبه و الحث علیه.

[4] تفسیر کنز الدقائق، ج۹، ص۶۰۴؛ ج۱۰، ص۸۸؛ ج۱۳، ص۵۴ و ۱۵۳.

[5] الخصال، ج۲، ص۴۷۵، ح۳۸.

[6] الکافی، ج۴، ص۱۴۰، ح۹، ج۵، ص۱۶۲، ح۲، ج۶، ص۲۰۴، ح۱۰.

[7] الأمالی (صدوق)، ص۳۶ (ح۱۱) و ۲۴۶ (ح۷).

[8] ثواب الأعمال، ص۳۲؛ الخصال، ج۲، ص۳۵۳، ح۳۴.

[9] رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، ص۱۳۳، ح۲۱۰.

[10] تفسیر کنز الدقائق، ج۲، ص۳۶۶؛ ج۳، ص۱۰۱ و ۲۲۳، ج۵، ص۲۷۹ و۵۷۵؛ ج۶، ص۴۴۰؛ ج۸، ص۲۹۲؛ ج۹، ص۲۴۲ و ۴۴۶؛ ج۱۱، ص۳۱۷، ج۱۳، ص۹۶.

[11] رجال النجاشی، ص۱۰، ش۷.

[12] الفهرست (طوسی)، ص۴۴، ش۶۱.

[13] التحریر الطاووسی، ص۶۹ - ۷۰، ش۴۱.

[14] رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، ص۳۳۰ - ۳۳۱، ح۶۰۱ - ۶۰۴.

[15] رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، ص۳۳۰ - ۳۳۱، ح۶۰۱ - ۶۰۴.

[16] رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، ص۳۳۰ - ۳۳۱، ح۶۰۱ - ۶۰۴.

[17] المغنی فی الضعفاء، ج۱، ص۱۱، ش۲؛ سیر أعلام النبلاء، ج۶، ص۳۰۸، ش۱۳۱؛ میزان الاعتدال، ج۱، ص۵ - ۶، ش۲؛ تقريب التهذيب، ج۱، ص۵۰، ش۱۳۶.

[18] ر. ک: رجال النجاشی، ص۱۳، ش۷؛ رجال الطوسی، ص۱۰۹، ش۱۰۶۶؛ مشاهیر علماء الأمصار، ص۲۵۹، ش۱۲۹۷؛ تهذیب الکمال، ج۲، ص۸، ش۱۳۵؛ الکاشف، ج۱، ص۲۰۵، ش۱۰۴؛ سیر أعلام النبلاء، ج۶، ص۳۰۸، ش۱۳۱؛ ر. ک: الطبقات الکبری، ج۶، ص۳۶۰.

[19] ر. ک: الموسوعة الرجالیه (طبقات رجال الکافی)، ص۲۲.

[20] از کتب فهارس فهمیده می‌شود که شماری از روات و دانشمندان، کتاب‌هایی با عنوان معانی القرآن تألیف کرده‌اند. علامه امین درباره محتوای این کتاب‌ها می‌نویسد: والظاهر أن المراد بها المعانی المتنوعة المشتمل علیها القرآن الکریم من القصص و الحکایات و الأحکام و المواعظ والأمثال و نحو ذلک و تفسیرها و ما یتعلق بها فالمراد به تفسیر القرآن لکن باعتبار ما فیه من الأنواع أو أن المراد بمعانی القرآن المعانی التی یشکل فهمها بحیث یقال فیها معنی کذا هو کذا نظیر معانی الأخبار الذی ألفه الصدوق (أعیان الشیعه، ج۱، ص۱۲۹).

[21] شیخ طوسی و نجاشی کتاب الفضائل را از آثار علمی ابان بن تغلب معرفی کردند؛ احتمالاً مراد فضائل القرآن باشد؛ بدان جهت از آثار قرآنی ابان بن تغلب برشمردیم. علامه امین نوشته است: فیحتمل أن المراد فضائل القرآن و یؤیده أن التألیف فی فضائل أهل البیت(ع) لم یکن متعارفاً یومئذ و لکن هذه العبارة أظهر فی إرادة فضائل أهل البیت(ع) (أعیان الشیعه، ج۱، ص۱۳۰)؛ رجال النجاشی، ص۱۱، ش۷؛ الفهرست (طوسی)، ص۴۵، ش۶۱؛ الفهرست (ابن ندیم)، ص۲۷۶؛ الفهرست (ابن ندیم)، ص۳۶.

[22] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۱، ص۱۰۳-۱۱۵.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]