صفات الهی در عرفان اسلامی

مقدمه

شناخت صفات الهی، مرتبه‌ای عالی و رفیع و مختص بندگان مخلَص است؛ چراکه خداوند فرموده است: ﴿سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ * إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ﴾. صفات خداوند عین ذات اوست، نه زاید بر آن؛ چون اگر زاید بر ذات باشد، موجب نیاز و نقص در خداوند می‌شود. پس خداوند برای مثال، به خودی خود قادر است، نه اینکه با اضافه معنای قدرت، قادربودنِ او تحقق پذیرد. به دیگر بیان، خداوند ذاتی بسیط از جمیع جهات و مستجمع همه کمالات است و به طور کلی نواقص و حدود از خداوند تنزیه می‌شود؛ یعنی صفاتی مانند جسم بودن، محدود بودن و مکان‌داشتن.

صفات خداوند را به چندین صورت تقسیم کرده‌اند؛ یکی از آنها تقسیم به صفات جمال و جلال است. هر چه به «لطف و رحمت خداوند» متعلّق است، «صفت جمال» و هرچه به «قهر او» مربوط شود، «صفت جلال» است؛ برای نمونه رازقیت، هدایت، لطف و رحمت از صفات جمال الهی‌اند و قبض، قهر، عزت و عظمت از صفات جلال اویند. پس وقتی می‌گوییم خداوند جمیل است، به صفات جمالی او اشاره داریم و آن‌گاه که می‌گوییم حق‌تعالی ذو الجلال است، مراد صفات جلالی اوست. لطف با قهر و جمال با جلال متقابلند و جلالْ جمال می‌آورد و جمالْ جلال، و نظام هستی بر این اساس است؛ زیرا تکامل بر اساس تضاد است و عالم به تقابل و تضاد این اوصافِ جمالی و جلالی اداره می‌شود؛ چنان‌که دار آخرت به جنت و نار قسمت شده است و جنت مظهر اسمای جمالی حق‌تعالی و نار مظهر اسمای جلالی اوست. عرفا می‌گویند که هر یک از ممکنات مظهر یک اسم و صفت از اسماء و صفات حقّ‌اند؛ چراکه هر یک از ممکنات مرتبه‌ای از تجلیات حق‌تعالی و حدّی از خواص نامحدود اویند. گفتن و شنیدن این سخن دشوار است، ولی حقیقت است که شیطان هم مظهر اسم «یا مضل» است و به هر حال در هر مخلوقی یک نشانه و صفتی، که نمونه بسیار ضعیفی از اسامی و صفات حق است، موجود می‌باشد. علم عالم نشانه‌ای از علم حق است و فلان شخصِ کریم مظهر اسم یا کریم است؛ اما نمونه بسیار ضعیفی هستند و نسبت اینها به حق‌تعالی، نسبت کرم شب‌تاب و آفتاب است، بلکه از این هم ضعیف‌تر. برای حق نمی‌توان حد محدودی قائل شد که فلان صفت را دارد و فلان را ندارد، بلکه تمام صفات که در موجودات هست، به طور اعلی و اتمّ در او هست؛ البته نواقص ممکنات در او نیست.

منابع

1. علیزاده آملی، علی، عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی